Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Auditor General of Ghana

Di yinɛ Wikipiidia
Auditor General of Ghana
CountryGhana Dɛmisim gbɛlima

Auditor General of Ghana anɛ zugraan tis Ghana Audit Service, lʋgir kanɛ ka Ghana gɔmɛna da maligim maal yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ piswai nɛ ayi ni da dɔlisnɛ 1992 Constitution of Ghana.[1] Ba da pinili li, lin na niŋ siem ka Audit Service nyaŋi tʋmi ba tʋʋma lin nar siem dɔlisnɛ Article 188 linɛ bɛ 1992 Constitution of Ghana ni la, ka li paas tʋʋma lʋgir Ghana sʋʋlim. Auditor-general dɔlisid Audit service ni vɛɛnsid Ghana ligid diisim nɛ ba tʋʋma, ba nyɛ paŋi yinɛ Article 187 linɛ bɛ 1992 Constitution of Ghana ni la.

Tɛɛns sieba ni, ba buon auditor-general ye Comptroller General, wan wʋʋ US dimi buon ye Comptroller General of the United States ka UK dim mɛ buon ye Comptroller and Auditor General (United Kingdom).

Gold Coast Audit Director

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

British dimi da nan sʋʋe Ghana la, ba kpɛɛm kanɛ da tʋmi li tʋʋma ka ba buon Colonial Audit Office ka li bɛ London la da pinil vɛɛnsig lʋgir la Ghana sʋʋlim ka li kpɛŋ yʋʋr da an Director, ka on tʋʋma da an ye o maal vɛɛnsig ligidi diib yela yʋʋm wʋsa ka sɔb gbaŋi tisi ba wʋsa kpɛɛm kanɛ bɛ London la.[1] Lin yi yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ piiga paae yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisyuobʋ nɛ atan ni, British nidib anu da nan mi an kpɛɛmnami tis lʋgir la, ka onɛ da an yiiga an Walter Bowerley, on da an kpɛɛm tis lʋgir la lin yi yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ piiga ni paae yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pistan nɛ ayi ni.[1]

Auditor-General of Gold Coast Audit Department

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisnu nɛ yinnɛ ni, Kwame Nkrumah da kilim gɔmɛna zugraan la, onɛ da gɔsid lʋgir nwa yi Director of Audit lɛbis Director-General (D-G) of Gold Coast Audit Department.[1] Neville Warde Sabine ka ba da gaŋ ka o an Director-General yiiga yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisnu nɛ yinnɛ ni.[1]

Yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisnu nɛ anaasi ni, ban da maal vootʋg ka li nyaaŋ ka ba maal 1954 Constitution of the Gold Coast, sankan ka ba da tiak kpɛŋ la yʋʋri lɛbis Auditor-General (A-G) ye o die Director-General of Gold Coast Audit Department nɔbir, ka li dɔl 1954 Constitution la. Neville Warde Sabine da nan kpɛlim kɛn tuoni tʋm o tʋʋma ti paae yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisyuobʋ nɛ atan ni.[1]

Yiiga Ghana nid kanɛ an auditor-general

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisyuobʋ nɛ atan ni, Ahenkora Osei ka ba da gaŋ ka o an yiiga sɔbi an Ghana nid kanɛ ka ba gaŋ o ye o an auditor-general ye o an tuongatti tis Auditor-General's Department. O da tʋm o tʋʋma yʋma piinɛ anii ti paae yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisnii nɛ yinnɛ ni, o da tʋm nɛ gɔmɛna nam atan banɛ ka ba da vooti tisi ba (1960–1966, 1969–1972, nɛ 1979–1981) ka nɔɔra ayi da an soogianami da faan naam ka o nan kpɛlim tʋm o tʋʋma (1966–1969 nɛ 1972–1979).[2][3][4]

Ahenkora Osei da yiya ka James Benoni Haizel-Coleman die o nɔbir yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisnii nɛ yinnɛ ni, o da tʋm yʋma atan ka yi ka Richard Tello-Nelson da die o nɔbiri bɛ yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisnii nɛ atan ni. Tello-Nelson da tʋm o tʋʋma yinɛ yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisnii nɛ atan paae yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisnii nɛ awai ni, li nyaaŋ ka Osei Tutu Prempeh die o nɔbir yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ piswai ni.

Prempeh da tʋmnɛ yʋʋm piiga, o da tʋm paae yʋʋm tusayi la ni ka Edward Dua Agyeman kɛna die o nɔbir yʋʋm tusayi nɛ yinnɛ la ni tʋm ka li an ye o tʋm saŋa biela nɛ lin ti paae yʋʋm tusayi nɛ atan ni ka ba bas o suor ye onɛ an kpɛɛm.[5][6][7] Agyeman da tʋm ala ti paae yʋʋm tusayi nɛ awai la ni[8][9] ka Richard Quartei Quartey kɛna die o nɔbiri tʋm yʋma ayɔpɔi ti paae yʋʋm tusayi nɛ piinɛ ayuobʋ ni,[10][11] o vʋʋsʋm saŋa da paae ya ka o kul ka Daniel Yaw Domelevo die o nɔbir.[12][13]

Wada maanib lʋgir la tis auditor-general paŋ ye ba vɛɛnsi gɔs ligidi diib yela Ghana ka Article 187 linɛ bɛ 1992 Constitution of Ghana tisi ba paŋ ye ba tʋm tʋʋm bama:[1][14][15]

Auditors-general of Ghana yʋda

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]
Auditor-General Tʋʋma yʋma Zugraan kanɛ gaŋ Sɔb[16]
Neville Warde Sabine 1951 – 1963[16] Kwame Nkrumah
Ahenkora Osei 1963 – 1981[16] Kwame Nkrumah [2][3][4]
James Benoni Haizel-Coleman 1981 – 1983[16] Jerry John Rawlings
Richard Tello-Nelson 1983 – 1989[16] Jerry John Rawlings
Osei Tutu Prempeh 1990 – 2001[16] Jerry John Rawlings [17][18][19]
Edward Dua Agyeman 2001 – 2009[16] John Agyekum Kufuor [20][21]
Richard Quartei Quartey 2009 – 2016[16] John Evans Atta Mills [10][11]
Daniel Yaw Domelevo 2016 – 2021 John Dramani Mahama [12][13]
Johnson Akuamoah Asiedu 2021 – present Nana Akufo-Addo [22]

Comptrollers and auditors general sieba

  • Bangladesh: Comptroller and Auditor General of Bangladesh
  • India: Comptroller and Auditor General of India
  • Ireland: Comptroller and Auditor General (Ireland)
  • New Zealand: Controller and Auditor-General of New Zealand
  • USA: Comptroller General of the United States
  1. 1 2 3 4 5 6 7 Ghana Audit Service. "History of the Audit Service | Ghana Audit Service". Retrieved 2021-03-04.
  2. 1 2 The State Auditor. Ghana Audit Service. 2006.
  3. 1 2 Addo-Twum, J. K. (1978-09-02). Daily Graphic: Issue 8669 September 2 1978. Graphic Communications Group.
  4. 1 2 Ghana News. Embassy of Ghana. 1965.
  5. "Dua Agyeman Confirmed As Auditor General". www.ghanaweb.com. 10 February 2003. Retrieved 2021-03-04.
  6. Boadu-Ayeboafoh, Yaw (2005-01-15). Daily Graphic: Issue 149330 January 15 2005. Graphic Communications Group.v
  7. Ghana (2004). Report of the Auditor-General on the Public Accounts of Ghana for the Year Ended ...: Ministries, Departments, and Other Agencies of the Central Government. Auditor-General.
  8. Vieta, Kojo T. (2005). Know Your Ministers: 2005-2009. Flagbearers Publishers.
  9. Accounting & Business. Association of Chartered Certified Accountants. 2005.
  10. 1 2 "Richard Quartey Appointed Auditor-General". Modern Ghana. Retrieved 2021-03-04.
  11. 1 2 "Biographical Notes | IAAC". www.un.org. Retrieved 2021-03-04.
  12. 1 2 "Prez Mahama swears in new Auditor-General". Graphic Online. Retrieved 2021-03-04.
  13. 1 2 Ghana News Agency (2016-12-30). "President Mahama swears-in Auditor General". Ghana Business News. Retrieved 2021-03-04.
  14. "THE CONSTITUTION OF THE REPUBLIC OF GHANA". www.ghanareview.com. Retrieved 2021-03-04.
  15. "Ghana's Constitution of 1992 with Amendments through 1996" (PDF). World Intellectual Property Organization. Retrieved 4 March 2021.
  16. 1 2 3 4 5 6 7 8 Ghana Audit Service. "Past Auditors General | Ghana Audit Service". Retrieved 2021-03-04.
  17. West Africa. Afrimedia International. 2001.
  18. "Gov't will not interfere with Auditor-General's work-Veep | GhHeadlines Total News Total Information". www.ghheadlines.com. Retrieved 2021-03-04.
  19. "President Mills Welcoming Mr Osei Tutu Prempeh, Former Auditor-General and Member of the Ghana @ 50 Commissions to the Osu Castle". Peacefmonline.com - Ghana news. Retrieved 2021-03-04.
  20. "Dua Agyeman Confirmed As Auditor General". Modern Ghana. Retrieved 2021-03-04.
  21. "'Audit board chair a trickster and a 'hatchet man' – Asiedu Nketia". Citinewsroom - Comprehensive News in Ghana. 2018-10-02. Retrieved 2021-03-04.
  22. "President confirms Akuamoah Asiedu Auditor-General". Graphic Online. News Desk Report. 13 September 2021. Retrieved 21 February 2022.