Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Banku (dish)

Di yinɛ Wikipiidia
banku
Diib
Subclass ofdish, swallow Dɛmisim gbɛlima
Country of originGhana, Benin, Togo Dɛmisim gbɛlima
Made from materialmaize flour, ku'om, NaCl, cassava flour Dɛmisim gbɛlima
Together withsoup, stew, Shito, ziiŋ, Capsicum Dɛmisim gbɛlima

Ghana diib pʋʋgin, bankuakple anɛ diib banɛ ka ba vɔn mʋm ka bʋ ɔnbida ka ban maani li siem anɛ ba ɛɛnti laas nɛ miilim kawɛnna nɛ banki nɛɛm maal ɔm ka gɛndigi li maal diibi gbilim.

Ba dʋgʋd Bankukuom ni ka gudusid ka li ti ganalim,[1][2][3] ka ba diti li nɛ zɛɛnd, maana sitiw bɛɛ nanzʋʋszimi.[4][5]

Akple anɛ dikanɛ ka banɛ bɛ Ghana dagɔbʋg sʋʋlim dim nɔŋi li hali— Ewe buudi,[6] Fante buudi nɛ Ga-Dangme—amaa ba diti li tɛɛns wʋsa Ghana sʋʋlim. Banku anɛ dikanɛ bʋk ka Ga-Dangme (Ga bɛɛ Dangbe) diti li, ka Fante nam la mɛ mɔr diid wala buudi ka li lɛɛ kpiem ka ba buoni li ye ɛtsew.[1][2][7]

Banku anɛ yʋʋr kanɛ yi Ga-Dangme pianad ni na.[8] Banku anɛ linɛ ka ba paami li yinɛ Dangbe piana giŋ "ba mi ku" ni. 'Ba' gbin an 'vaang(bɛɛ vaand)'. 'Ku' anɛ bʋnlinɛ ka Ga-Dangbe dim nɔki pʋd diib buudi wʋsa banɛ wan taaba. Kʋdʋmin la, ka da niŋid banku nɛ vaand pʋʋgin. Piana giŋ ba mi ku gbin paal giŋa nɛ ye ku ka ba niŋ vaandin, ka ba buoli kɛdis ala ka li ti kɛna ka ba yʋʋn buon zina ye banku. Ba buon laad bɛdigʋ ka li kɛŋ wan yʋʋr nwa bɛ Ga buudi pianad ni, sieba an inku (lin anɛ kpasɔɔndim bɛ Ga buudi pianad ni), ashanku nɛ laad sieba yʋda bɛdigʋ banɛ ba buudi pianad ni ka ba naad ye 'ku'.[9]

Maalig laad nɛ li suor

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Ban mɔr laad sieba maan banku anɛ kawɛnna ɔm, banki, yaarim nɛ kuom. Ban mɔr laad sieba maan Bankuakple anɛ yinnɛ.[10][2]

Ba pikid banki paad, ka bʋasi li gɛndig nɛ kawɛnna bielim wʋʋl kuomin digil dabisir mum yela. Ba siligid kuom la basid ka nɛɛmid banki nɛ kawɛnna la ka li kilimid zɔɔm maasa bʋʋlig. Ba digin zɔɔm la ka li dabisa ayi paae dabisa anu, lin na niŋ siem ka li miig.[11][12]

Ba gɛndigid kawɛnna nɛ banki zɔɔm la buud ka gɛndig kuom dʋg ka li lɛɛg. Ba gudugud zɔɔm gɛtta la ka dʋgʋd nɛ lin na ti ganalim ka ba yʋʋn mɔn ka li gbana taaba sʋʋŋa. Ba niŋid kuom giligid dʋg la nɔɔr gbiligʋ, ba na niŋ kuom la ka li ti bɔɔd zɔɔm la limig ka ba yʋʋn lʋsi li lɛbis. Ba lʋsidi li titua ka basi li ka li lɛɛg yaas, lin na niŋ siem ka ɔm baan da bɛɛ ka li mɛ nyaŋi kpɛɛŋ. Ba nɔkid saavugur la lɛn gudugud yaas nɛ kuom la ti kpɛnɛ zinig wʋsa ka li lɛbi an pɛl-pɛl.

Ba na kɛŋ tuoni paasid kuom ka mɔn nɛ lin ti dʋg sʋʋŋa. Ba yʋʋn gbɛnɛsid diib la maan gbila gbila.

Bankuakple anɛ diib banɛ ka ba dit nɛ nuus.[13] Ba taa dit Akple nɛ maana zɛɛnd, ka Ewe nam buon ye fetri detsi.[14] Ba mɛ diti li nɛ zɛɛnd, sitiw bɛɛ nanzʋʋsniim bɛɛ zimi.[12]

  1. 1 2 Haard, N. F. (1999). Fermented Cereals: A Global Perspective. FAO agricultural services bulletin. Food and Agriculture Organization of the United Nations. p. 37. ISBN 978-92-5-104296-0.
  2. 1 2 3 Briggs, P.; Rushton, K. (2007). Ghana: The Bradt Travel Guide. Bradt Guides. Bradt Travel Guides. p. 73. ISBN 978-1-84162-205-7.
  3. Muyambo, Freda (25 June 2019). "Banku". 196 flavors. Retrieved 15 May 2021.
  4. online reference, by J Dzeagu-Kudjodji and others ;"Banku". Retrieved 14 February 2015.
  5. "How to prepare Banku". Ghana Web. 13 December 2017. Archived from the original on 6 June 2020. Retrieved 6 June 2020.
  6. (1) "A Grammatical Sketch of the Akra or Ga-language" - By Johannes Zimmermann, (2) Online Reference By J DZeagu-Kudjodji and Others.
  7. "Banku". ifood.tv/. Future Today Inc. Retrieved 14 February 2015.
  8. "AFRICA | 101 Last Tribes - Ga people". www.101lasttribes.com. Retrieved 12 August 2022.
  9. Mensah, Joseph Nii Abekar (2013). Traditions and Customs of Gadangmes of Ghana: Descendants of Authentic Biblical Hebrew Israelites. Strategic Book Publishing. ISBN 978-1-62857-104-2.
  10. Annan, Dorcas Aba. "Akple & Ground Pepper with Grilled Tilapia". Archived from the original on 14 February 2015. Retrieved 14 February 2015.
  11. "Ghana: Banku". 196 flavors. 25 June 2019. Retrieved 1 June 2020.
  12. 1 2 Gracia, Zindzy (1 March 2018). "How to prepare banku". Yen.com.gh - Ghana news. Retrieved 9 October 2021.
  13. Edwards, E.; Gosden, C.; Phillips, R. (2006). Sensible Objects: Colonialism, Museums and Material Culture. Wenner-Gren International Symposium Series. Bloomsbury Publishing. p. 50. ISBN 978-1-84788-315-5.
  14. "Ghana: Okro Stew". 196 flavors. 26 June 2019. Retrieved 9 March 2020.