Basic 4: Pal zug dɔllim yɛla

1. SUOR DƆLLIM ANƐ MI’ILIM

Akatamog bɛnɛ Kuk, teŋkpɛŋ dinɛ bɛ Bɔk sʋ’ʋlimin. O anɛ yʋʋm pii nɛ ayinne ka bɛ sakur dɔɔd anaasi. O ma anɛ Afuug ka o taʋnbil aaɛn Asibi. O taun la bɛnɛ dɔɔg yinne. Ba ma la kennɛ Bɔk da’an tɔlim amaa biis la nan zi’ keŋi. Daar wʋsa ba wɛ’ɛsidi ba ma nɛ ye o dɔlli ba keŋ ka ba baŋ Bɔk da’.

Daar yinne, ka ba ma yɛl biis la ye Asibid kanɛ kenna la litnɛ Bɔk da’adaar dinzug, o na dɔlli ba keŋ da’ani kuos la’ad ka da’a sakur ta’ada tisi ba. Li da anε si’iri tis biis la ka ba ian’ad ka la’ad nε sumalisim.

Ba ma la da nyɛ ka ba ian’ad ka maan sumalisim si’em la, o da buoli ba zin’in ka ye, “M ye m dɛŋi sa’ali ya nɛ ka ya baŋ pal zug dɔllim yɛla bɔzugɔ, Bɔk da’adaar lɔɔm nɛ motonam nɛ kɛɛkɛnam nɛ nidib pamm ɛɛnti dɔl pal la zug.” Fʋ ya’a ken nɔba li nar ye fʋ dɔl pal kpikpɛŋ. Fʋ ya’a ye fʋ lɔ’ɔŋ pal, ɛɛnti gɔs dagɔbʋg nɛ datiʋŋ nɛ dagɔbʋg ya’as ka lɔɔm bɛɛ motonam ya’a pʋ kenna ka fʋ nyaan lɔ’ɔŋ.

Da’adaarɛ da paae la, ka ba kpɛn’ motokiŋ paae Bɔk teŋpʋʋgin sig. Ban sig ye ba keŋ la, ka Akatamog nyɛ ka lɔɔm nɛ motonamɛ kenna ka o yεli o ma ye, “M ma, lᴐᴐm nɛ motonam kenna.” Ka o ma tansi ba ye, “Lɛmmi pal la kpikpɛŋ ka bas pal la tis lᴐᴐm la ka ba gaad”! Lɔɔm nɛ bʋmban’ada dim la nar ye ba dɔl pal la zug ka bas pal kpikpɛŋ la tis nɔba dim la.

Ban dᴐl pal kpikpεⴄi ken la, ka Afuug yʋ’ʋn sa’an biis la ye, “Ya nyɛyaa, pal la anɛ yinne amaa lɔɔm nɛ motonam nɛ kɛɛkɛnam la sieba dɔlnɛ datiuŋ ka banɛ tʋ’ʋsidi ba la dɔl dagɔbʋg. Tinam banɛ ken nɔba la dɔlnɛ pal la kpikpɛŋ ka gʋ’ʋsid ka moto ban’adib la sieba ban’andnɛ yɔɔg-yɔɔg.

Ban paae teⴄ pʋʋgʋn ye ba lᴐ’ᴐⴄ pal la kpikpɛŋ la, Afuug da tans biis la ye, ‘’zi’enimɛ!’’ Ani ka o yεli ba ye “Gᴐsimε dagᴐbʋg nε datiʋⴄ ka lεn gᴐs dagᴐbʋg ka si’el ya’a pʋ kenna ka ti nyaan lᴐ’ᴐⴄ”. Ban ye ba lᴐ’ᴐⴄ la, ka Afuug gban’e Asibi nu’ug ka ba keŋi lᴐ’ᴐⴄi kpεn’ da’an la.

Afuugʋ da kuos la’ad la naae la, o da yɛl biis la ye ba kem sitᴐᴐn ka o da’ ba sakur ta’adanam. Ba da yi da’anε paae pal kita ni ka nyɛ daadi sɛ zin’is kɔn’ɔb-kɔn’ɔb ka bugum wiiug nɛ dɔnbʋʋlʋm nɛ dɛn’ɛm bɛɛ ba zugin. Ba da nyɛ ka lɔɔm nɛ motonam kenna. Sieba da naanɛ dagɔbigi kenna ka bam yi datiuŋʋ kenna hali ka bam naanɛ ba tuonɛ kenna. Akatamog nε o taʋnbil Asibi da zi’enɛ kpi’e ba ma baanlim ka gɔsid bugumnam la. Ba nyɛ ka bugum dɛn’ɛm la la’aŋ, ka lɔɔm nɛ moto banɛ zi’en lɔkan la pin’ili ken ka banɛ kennin la zi’en. Ani ka Akatamog bu’os o ma ye, “Ka bugum bama tʋʋm mɛ an bɔ?”

Ba ma da pa’ali ba ye bugum bama pa’annɛ fʋn na dɔl suor la si’em-si’em ka li gu’ sapu’ad pal kita nwa ni. O da yɛli ba ye,’’ ‘Fʋ ya’a dɔribid lɔr bɛɛ ban’ad moto dɔl pal, fʋ gɔsidnɛ bugum bamma tituaa ka dɔl’’. Bugum wiiug la ya’a ti la’aŋ, li pa’an ye fʋ zi’enim. Li ya’a an dɔnbʋʋlʋm la la’aŋ li pa’an ye fʋ ti’ebim. Li mɛ ya’a lɛn anɛ dɛn’ɛm la la’aŋ li pa’an ye fʋ gaadim.

Fʋ mɛ ya’a kennɛ nɔba, fʋn baŋim ye bugum wiiug la ya’a ti la’aŋ ka lɔɔm nɛ motonam la zi’en, fʋn gɔsim dagɔbig nɛ datiʋŋ ka lɔ’ɔŋ. Lin an si’em anɛ ye, la’am nɛ bugumnam kɔn’ɔb-kɔn’ɔb la pa’an pal zug dɔllim la, li nar ka fʋ gɔs tituaa ka nyaan lɔ’ɔŋ bɛɛ kidig pal.

Ban da’ lɔ’ɔŋ pal la, ka o da’ biis la ta’ada nɛ zɛɛnd nɛ yir la’abaanlʋg ka yɛl biis la ye ba kulim. Ka ba paae yin ka biis la zaŋi ba ta’ada la pa’ali ba bitaaba ka yɛli ba ban nyɛ si’el da’an la. Ani ka Afuug yɛl Akatamog ye o yɛlimi o bitaaba la ban zamis si’eli zaŋi ken fʋn na niŋ si’em ka gʋ’ fʋ mɛŋ nɛ pala zug sapu’ad.

Akatamog da mɔdigi pa’ali o bitaaba la on nyɛ, ka wʋm ka zamis si’el wʋsa zaŋi ken fʋn na niŋ si’em pal zug ka gʋ’ sapu’ad.

Afuug da yɛl Akatamog ye, “Waii!, Fʋ anɛ bikanɛ mɔr ya’am ka gban’ad pa’alʋg gbin tɔ’ɔtɔ’’. Ka Asibi mɛ ye o bɔɔd ye o yʋ’ʋm nɛ bugumnam la yɛla. Ka o ma ye o yʋ’ʋm; ka o yʋ’ʋm ye,

Bugum wiiug la pa’an ye zi’enim

Bugum dɔnbʋʋlʋm la pa’an ye ti’ebim

Bugum dɛn’ɛm la pa’an ye kem, kem, kem.

Biis la da zamis yʋʋma la ka yʋ’ʋmi wa’ad ka ian’adi tuod taaba gbina.

Pian'ad banɛ bɔɔd nɛɛsʋg.

(gʋ’ʋsim, kpikpɛŋ, bʋmban’ada, wɛ’esid, kɔn’ɔb-kɔn’ɔb, sapu’ad, tɔlʋŋ, tituaa)

Bu’osa:

1. Karʋŋ nwa pʋʋgʋn bɔnamɛ dɔl pal ka li nar ye fʋ baŋɛ?

2. Fʋ ya’a ye fʋ lɔ’ɔŋ pal, li nar ye fʋ gɔs wala-wala ka nyaan lɔ’ɔŋɛ?

3. Bɔnamɛ dɔl pallɛ?

4. Lɔɔm nɛ bʋmban’ada dim nar ye ba dɔl pal la ya baba?

5. Nɔba dim nar ye ba dɔl pal la ya baba? 6. Bugum banɛ bɛ pal kita ni pa’an suor dɔllim la si’im an bɔnama?

7. Fʋ ya’a ken nɔba ye fʋ kidig pal ka bugum wiiug la la’aŋ li pa’an bɔ?

8. Moto ban’ad bɛɛ lɔr dɔriba ya’a dɔl pal ka bugum dɔnbʋʋlʋm la la’aŋi, li pa’an bɔ?  

2. Abɔnam Sapu’adɛ

Akatamog saambil Akudbil bɛnɛ Kumasi teŋkpɛŋi kuod kooko. O da yɛl Akatamog ye Burinya nwadig la, o na kul na ka ba ya’a bas sakurbibis on dɔl o lɛb ka o baŋ on bɛ teŋ si’a Kumasi la. Labaar nwa da niŋ Akatamog sumalisim hali ka o sɔsid Wina’am ye Burinya paam tɔ’ɔtɔ na.

Tɔ’, Burinya nwadigi sid da paae la, o saambil la da kul na ye o pʋ’ʋs kʋya ka maal yɛl baanlʋg. Li da pʋ yuugɛ ka o yɛl Akatamog ye o ti’ebim ka bɛʋg ka o dɔl o ka ba keŋ. Waii!, daakan yʋ’ʋŋɔɔ Akatamog da kʋrnɛ nie bɛʋg.

Bɛʋgʋ da nie la, ba da zaŋi ba nɛ motonamɛ paae Bɔk (Bawku) ka ba kpɛn’ Kumasi lɔr. Akatamog da zin’inɛ tuon takoro baba ka gɔsid dinɛ naam suor la zug. Ba da mɔr tat-tat-tat ti paad Bolga ka biig kpɛn naan pal la datiʋŋʋ zɔɔ kidig ka dɔriba la zɛ birik ka ti wʋsa ya’am iank; amaa o da pʋ nwɛ’ o. Akatamog da yɛl o saambil la ye, “Ɛnhɛɛn, linna ka m ma da yɛl ye ti ya’a ye ti kidig pal tinam gɔs dagɔbig nɛ datiʋŋ ka lɔr bɛɛ moto ya’a pʋ kenna, ka ti nyaan kidig la.”

Ka ba duoe Bolga ken Tamale ti paae zin’isi’a ka Akatamog gɔs takoro nii nyɛ ka daaug sɛ pal la kpikpɛŋ ka bugum wiiug la la’aŋ, ka dɔriba la zin’en. Ban zi’e gʋr ye bugum dɛn’ɛm la la’aŋ ka ba keŋ la, ka moto kpɛn naan nya’aŋi zɔ furr gaadi ba lɔr la. Ka lɔr ayinne mɛ naan datiʋŋ na kpɛn nwɛ’ o bas ka moto la gaadi li dagɔbʋg ka onɛ ban’ad la lii avanba ka pu’alim hali. Ka ti wʋsa kpɛn siakid lɔrin la ye, “Mbayee, mbayee, abɔnam sapu’adɛ”. O zug la wʋsa da yitnɛ ziim bɔzugɔ, o da pʋ pit hɛlimɛtɛ.

Ba ti paad teŋkpɛŋ si’a ka nidib la’asi zi’e ka dɔriba la zi’en ka ba gɔsi nyɛ ka dau dig suor kpikpɛŋ ka o nɔbir kɔ’ɔg. O da nunɛ daam kʋʋl ka ye o kidig suor ka moto nwɛ’ o. Akatamog da ye, “Tɔ’, m ma da pʋn yɛl ye nid ya’a kʋʋl daam ka dɔl suor, lɔr bɛɛ moto tun’e nwɛ’ o la.”

Ba da duoe anina ti paad teŋ kanɛ buon ye Yape la ka lɔɔm ayi’ bɛɛ ba tuon. Lɔr ayinne da mɔɔd ye o gaadi o tiraan ka ayinne mɛ naam Kumasi baba kenna. Tinamɛ ye titi baŋ la, ti wʋmnɛ, “kpaaɛn!” Lɔɔm ayi’ la tʋ’ʋs taaba. Nidib da paam sapu’ad pamm, hali ka nidib ayi’ kpi. Taal la da yinnɛ lɔr kanɛ mɔɔd ye o gaadi o tiraan la ni.

Fʋ ya’a anɛ dɔriba bɛɛ moto ban’ad ka ye fʋ gaad fʋ tiraan ka nyɛ ka onɛ tʋ’ʋsid na li’el hali, li bɔɔd ye fʋ kɛ ka o gaad.

Ban nyʋ’ʋn da yii anina la, ba da pʋ lɛn nyɛ sapu’adɛ hali nɛ ban ti paae o saambil la teŋin. Ani ka ba pʋ’ʋs Wina’am ka ye, “Gbaagba, sapu’ad nyʋ’ʋn galis suoya ni nɛ hali, li nar ye suokennib gʋ’ʋsidi ba mɛŋ.”

Gandigimi bu’os bama ya gbana ni:

1. Bɔ yɛla ka Akatamog wa’ɛ Kumasi?

2. Li da nar ye biig la niŋ wala ka nyaan lɔ’ɔŋ pal la?

3. Li da nar ye motoban’ad la maal wala ka da paam sapu’adɛ?

4. Bɔ kɛ ka li pʋ nar ye fʋ kʋʋl daam ka lɔ’ɔŋid pallɛ?

5. Bɔ da kɛ ka lɔr la nwɛ’ dau la kɔ’ɔg nɔbirɛ?

6. Dɔriba kanɛ da mɔɔd ye o zɔɔ tʋʋg o tiraan ka nyɛ ka lɔr naan Kumasi baba kenna la, da nar ka o maal wala?

7. Sɔ’ lɛm mi’ tinamɛ na maal si’em ka gu’ sapu’ad suoya ni?

3. Akatamog nɛ o Ansim Yɛla

Ya kpɛn tɛnr ye pa’alʋg kanɛ daa gaad la ni, Akatamog daa dɔlli o saambil ka ba keŋi paae on bɛ Kumasi teŋkpɛŋ sia laa? Tɔ’ o daa bɛɛ ani bakuai yinne ka o saambil la yɛl o ye o na dɔl o keŋ Kumasi teŋpʋʋgin ka o kaae o ansib Awinpang onɛ an pʋlʋŋ banɛ gɔsid suoya yɛla la. Ka Akatamog la’ ka ye, “Waii, alaa m na maligin zamis suoya zamina yɛla paas!”

Bɛʋgi daa bɔɔd nier la, Akatamog daa dɛŋin duoe nɛ zin’i guri o saambil la. Ba daa kpɛn’ lɔri paae ka o ansib la bɛnɛ Kumasi pal ayinne nii tʋm. O saambil la daa bas o ani ka kɛɛsi ba ka lɛbi kul.

Li pʋ yuugɛ ka lɔr zɔt hali kenna ka o ansib la duoe zaŋ si’eli tiesi kpa’ lɔr la ka ʋk o nu’ugʋ pa’al dɔriba la ye o zi’enim.  Ka o keŋ pian’ nɛ dɔriba ka bas o ka o gaad. Ka Akatamog bu’os o ye bɔɔ la ka o pa’a nɔki ties la? Ka o yɛl o ye di anɛ bʋn dinɛ kɛt ka o baŋid lɔr la zɔt si’em. O daa tiesi pa’al Akatamog daʋg ka li sɛ pal la kpikpɛŋ, lɔr la pa’a yi zin’isia ken na la. O daa yɛl o ye, “Fʋ nyɛ kʋnt lammir gbilʋg linɛ bɛ kʋnt kanɛ sɛ la zugin la? Ba pɛnti linɛ wiiugʋ gilig ka li pʋʋgin an pielʋg ka ba sɔb 50 niŋi lizugin. Lin pa’an ye lɔr bɛɛ moto ya’a kpɛn’ɛd teŋkpɛŋ bɛɛ teŋpʋʋgin on siem zɔɔs ka li da gaad 50.

Zaam daa ma’ae ka o ansiba Awimpang zaŋ o nɛ moto ka ba kun. Ban keŋ bi’ela la, ba nyɛ ka kʋnt sɛ pal kpikpɛŋ ka kʋnt lammir linɛ nwɛnɛ kpalaʋŋ (triangle) bɛɛ li zugin, ka ba pɛn wiiugʋ gilig kpikpɛmis la. Ka li pʋʋgin la an piel ka si’el an sabilʋgʋ nwɛnɛ pʋnnir nɛ bɛɛ li tensʋk. Ka Akatamog bu’os ye, “Ka dina mɛ lɛŋ an bɔɔ?” Ka o ansib la ye ba maalnɛ vuku (speed ramp) puug pal la ye li kɛ ka lɔrnam nɛ motonam gʋ’ʋsid ka da zɔt hali.

Ban ti kpɛn’ɛd teŋpʋʋgin la ka Akatamog nyɛ ka ba bɔɔns lai piela zin’ig ayinne ka nidib la’asi zi’e lua yinne. Ka o ansib la ye, “M mi’ ye fʋ ya’an na bu’os ye bɔ ka lainam bɔɔnsi (zebra crossing) puug pal ka nidib zi’e li baba? Li pa’an dɔribanam nɛ moto ban’adib la ye ba zi’enim ka nidib la gaad. O daa dɔl o tʋʋma zin’igin ye o kɛɛs o kpɛɛmnam la ka nyaan kul.

Ban daa paae o tʋʋma zin’igin la, Akatamog daa nyɛ ka ba sɛ kʋnttita’ar ka li an lammiri ka suor dɔllim zanbina gʋli pɛ’ɛl kʋnt lammir la. Ka Akatamog ya’ae o nɔɔri gɔsid ka ye, “Gbaagba! Ghana suoya dɔllim wada zanbina galis nɛ anwaa?” Ka o ansib Awimpang yɛl o ye, “M mi’ ye fʋ na bɔɔd ye fʋ baŋ zanbin bama wʋsa gbin amaa saŋa kae. M na pa’alif ayi’ ma’aa.

Fʋ nyɛ zanbin kanɛ ka ba pɛn wiiʋgʋ gilig ka li pʋʋgin an piel ka lɔr sabil nɛ lɔr wiiʋg bɛ laa? Li pa’al ye suokan la baba, li pʋ nar ye lɔr gaadi o tiraana. Saŋa pamm zin’ibama ni ka sapu’ad taa naamid. Bɔzugɔ, dɔriba ya’a pʋ nyɛtti o tuon sʋ’ʋŋaa ka mɔɔd ye o gaadi o tiraan, lɔsia tun’e naan tuonɛ kenna ka ba tʋ’ʋs taaba.

O daa tiesi pa’al zanbin ayinne ka li an gbilugʋ ka li pʋʋgin la an bʋlʋ ka lai piela atan’ banɛ mɔr kpan-zut gʋli giligi li pʋʋgin. Ka bu’os o ye, “Fʋ nyɛ zanbin kaŋaa?” Ka o lɛbis ye ɛɛn! Ka o yɛl o ye dina ka ba buon ye suogiligir zanbin la (roundabout). Ya’a nwɛnɛ lɔr naannɛ dagɔbigi kenna paae giligir yiiga, ka ayinne mɛ naan datiʋŋʋ nan paad na, li bɔɔd ye o tis onɛ pʋn dɛŋi paae giligir la suor. Hali ba ya’a anɛ lɔrnam bɛɛ motonam bɛdegʋ, asɛɛ ka ba gaad ka banɛ bɛ datiʋŋ la nyaan gaad. Zin’ikaŋa ka lɔɔm nɛ motonam nyɛt sapu’ad pamm ka li anɛ bam pʋ dɔl sour zug  wada la zug.

Ani ka o ansib la yɛl Akatamog ye, “M mi’ ye fʋ na bɔɔd ye fʋ baŋ zanbina la wʋsa gbin, amaa saŋa kae, ti kulim ka daasi’er ka ti tɔlis.” Ani ka Akatamog pʋ’ʋs o ka ye, “Banɛ ken nɔba nɛ kɛɛkɛ ban’adib nɛ moto ban’adib nɛ dɔribanam ya’a dɔllin suoya zanbina wada la wʋʋ din nar si’em, sapu’ad naan buonɛ ti suoya zug.

Gandigim bu'osa nwa :

1. Pal zanbin bɔɔ pa’an ye lɔrnam nɛ motonam gu’usim nɛ ba zɔɔgɔ?

2. Bɔzug ka ba maan vugisi puugid pala zin’isieba?

3. Lɔr ya’a kenna ti paae zin’isia ka ba bɔɔns lai piela puug pallɛ, li pa’an bɔ?

4. Fʋ ya’a ban’ad moto ka nyɛ zanbin gbilig ka li pʋʋgʋn la an bʋlʋ ka lai piela atan’ banɛ mɔr kpan-zut gʋli gilig di pʋʋgʋnɛ, li pa’an bɔ?

5. Zanbin kanɛ ka ba pɛnt wiiʋgʋ gilig ka li pʋʋgʋn an piel ka lɔr sabil nɛ lɔr wiiʋg ya’ad taaba la gbin an bɔ?

6. Bɔzug ka zanbina pamm bɛ pala zugu pa’an suor dɔllʋm ka sapu’ad nan kpɛŋ galisɛ?