Basic 4: Pal zug dɔllim yɛla

1. SUOR DƆLLIM ANƐ MIꞌILIM

Akatamog bɛnɛ Kuk, teŋkpɛŋ dinɛ bɛ Bɔk sʋꞌʋlimin. O anɛ yʋʋm pii nɛ ayinne ka bɛ sakur dɔɔd anaasi. O ma anɛ Afuug ka o taʋnbil aaɛn Asibi. O taun la bɛnɛ dɔɔg yinne. Ba ma la kennɛ Bɔk daꞌan tɔlim amaa biis la nan ziꞌ keŋi. Daar wʋsa ba wɛꞌɛsidi ba ma nɛ ye o dɔlli ba keŋ ka ba baŋ Bɔk daꞌ.

Daar yinne, ka ba ma yɛl biis la ye Asibid kanɛ kenna la litnɛ Bɔk daꞌadaar dinzug, o na dɔlli ba keŋ daꞌani kuos laꞌad ka daꞌa sakur taꞌada tisi ba. Li da anɛ siꞌiri tis biis la ka ba ianꞌad ka laꞌad nɛ sumalisim.

Ba ma la da nyɛ ka ba ianꞌad ka maan sumalisim siꞌem la, o da buoli ba zinꞌin ka ye, “M ye m dɛŋi saꞌali ya nɛ ka ya baŋ pal zug dɔllim yɛla bɔzugɔ, Bɔk daꞌadaar lɔɔm nɛ motonam nɛ kɛɛkɛnam nɛ nidib pamm ɛɛnti dɔl pal la zug.” Fʋ yaꞌa ken nɔba li nar ye fʋ dɔl pal kpikpɛŋ. Fʋ yaꞌa ye fʋ lɔꞌɔŋ pal, ɛɛnti gɔs dagɔbʋg nɛ datiʋŋ nɛ dagɔbʋg yaꞌas ka lɔɔm bɛɛ motonam yaꞌa pʋ kenna ka fʋ nyaan lɔꞌɔŋ.

Daꞌadaarɛ da paae la, ka ba kpɛnꞌ motokiŋ paae Bɔk teŋpʋʋgin sig. Ban sig ye ba keŋ la, ka Akatamog nyɛ ka lɔɔm nɛ motonamɛ kenna ka o yɛli o ma ye, “M ma, lɔɔm nɛ motonam kenna.” Ka o ma tansi ba ye, “Lɛmmi pal la kpikpɛŋ ka bas pal la tis lɔɔm la ka ba gaad”! Lɔɔm nɛ bʋmbanꞌada dim la nar ye ba dɔl pal la zug ka bas pal kpikpɛŋ la tis nɔba dim la.

Ban dɔl pal kpikpɛŋi ken la, ka Afuug yʋꞌʋn saꞌan biis la ye, “Ya nyɛyaa, pal la anɛ yinne amaa lɔɔm nɛ motonam nɛ kɛɛkɛnam la sieba dɔlnɛ datiuŋ ka banɛ tʋꞌʋsidi ba la dɔl dagɔbʋg. Tinam banɛ ken nɔba la dɔlnɛ pal la kpikpɛŋ ka gʋꞌʋsid ka moto banꞌadib la sieba banꞌandnɛ yɔɔg-yɔɔg.

Ban paae teŋ pʋʋgʋn ye ba lɔꞌɔŋ pal la kpikpɛŋ la, Afuug da tans biis la ye, ‘ꞌziꞌenimɛ!ꞌꞌ Ani ka o yɛli ba ye “Gɔsimɛ dagɔbʋg nɛ datiʋŋ ka lɛn gɔs dagɔbʋg ka siꞌel yaꞌa pʋ kenna ka ti nyaan lɔꞌɔŋ”. Ban ye ba lɔꞌɔŋ la, ka Afuug gbanꞌe Asibi nuꞌug ka ba keŋi lɔꞌɔŋi kpɛnꞌ daꞌan la.

Afuugʋ da kuos laꞌad la naae la, o da yɛl biis la ye ba kem sitɔɔn ka o daꞌ ba sakur taꞌadanam. Ba da yi daꞌanɛ paae pal kita ni ka nyɛ daadi sɛ zinꞌis kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb ka bugum wiiug nɛ dɔnbʋʋlʋm nɛ dɛnꞌɛm bɛɛ ba zugin. Ba da nyɛ ka lɔɔm nɛ motonam kenna. Sieba da naanɛ dagɔbigi kenna ka bam yi datiuŋʋ kenna hali ka bam naanɛ ba tuonɛ kenna. Akatamog nɛ o taʋnbil Asibi da ziꞌenɛ kpiꞌe ba ma baanlim ka gɔsid bugumnam la. Ba nyɛ ka bugum dɛnꞌɛm la laꞌaŋ, ka lɔɔm nɛ moto banɛ ziꞌen lɔkan la pinꞌili ken ka banɛ kennin la ziꞌen. Ani ka Akatamog buꞌos o ma ye, “Ka bugum bama tʋʋm mɛ an bɔ?”

Ba ma da paꞌali ba ye bugum bama paꞌannɛ fʋn na dɔl suor la siꞌem-siꞌem ka li guꞌ sapuꞌad pal kita nwa ni. O da yɛli ba ye,ꞌꞌ ‘Fʋ yaꞌa dɔribid lɔr bɛɛ banꞌad moto dɔl pal, fʋ gɔsidnɛ bugum bamma tituaa ka dɔlꞌꞌ. Bugum wiiug la yaꞌa ti laꞌaŋ, li paꞌan ye fʋ ziꞌenim. Li yaꞌa an dɔnbʋʋlʋm la laꞌaŋ li paꞌan ye fʋ tiꞌebim. Li mɛ yaꞌa lɛn anɛ dɛnꞌɛm la laꞌaŋ li paꞌan ye fʋ gaadim.

Fʋ mɛ yaꞌa kennɛ nɔba, fʋn baŋim ye bugum wiiug la yaꞌa ti laꞌaŋ ka lɔɔm nɛ motonam la ziꞌen, fʋn gɔsim dagɔbig nɛ datiʋŋ ka lɔꞌɔŋ. Lin an siꞌem anɛ ye, laꞌam nɛ bugumnam kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb la paꞌan pal zug dɔllim la, li nar ka fʋ gɔs tituaa ka nyaan lɔꞌɔŋ bɛɛ kidig pal.

Ban daꞌ lɔꞌɔŋ pal la, ka o daꞌ biis la taꞌada nɛ zɛɛnd nɛ yir laꞌabaanlʋg ka yɛl biis la ye ba kulim. Ka ba paae yin ka biis la zaŋi ba taꞌada la paꞌali ba bitaaba ka yɛli ba ban nyɛ siꞌel daꞌan la. Ani ka Afuug yɛl Akatamog ye o yɛlimi o bitaaba la ban zamis siꞌeli zaŋi ken fʋn na niŋ siꞌem ka gʋꞌ fʋ mɛŋ nɛ pala zug sapuꞌad.

Akatamog da mɔdigi paꞌali o bitaaba la on nyɛ, ka wʋm ka zamis siꞌel wʋsa zaŋi ken fʋn na niŋ siꞌem pal zug ka gʋꞌ sapuꞌad.

Afuug da yɛl Akatamog ye, “Waii!, Fʋ anɛ bikanɛ mɔr yaꞌam ka gbanꞌad paꞌalʋg gbin tɔꞌɔtɔꞌꞌ. Ka Asibi mɛ ye o bɔɔd ye o yʋꞌʋm nɛ bugumnam la yɛla. Ka o ma ye o yʋꞌʋm; ka o yʋꞌʋm ye,

Bugum wiiug la paꞌan ye ziꞌenim

Bugum dɔnbʋʋlʋm la paꞌan ye tiꞌebim

Bugum dɛnꞌɛm la paꞌan ye kem, kem, kem.

Biis la da zamis yʋʋma la ka yʋꞌʋmi waꞌad ka ianꞌadi tuod taaba gbina.

Pian'ad banɛ bɔɔd nɛɛsʋg.

(gʋꞌʋsim, kpikpɛŋ, bʋmbanꞌada, wɛꞌesid, kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb, sapuꞌad, tɔlʋŋ, tituaa)

Buꞌosa:

1. Karʋŋ nwa pʋʋgʋn bɔnamɛ dɔl pal ka li nar ye fʋ baŋɛ?

2. Fʋ yaꞌa ye fʋ lɔꞌɔŋ pal, li nar ye fʋ gɔs wala-wala ka nyaan lɔꞌɔŋɛ?

3. Bɔnamɛ dɔl pallɛ?

4. Lɔɔm nɛ bʋmbanꞌada dim nar ye ba dɔl pal la ya baba?

5. Nɔba dim nar ye ba dɔl pal la ya baba? 6. Bugum banɛ bɛ pal kita ni paꞌan suor dɔllim la siꞌim an bɔnama?

7. Fʋ yaꞌa ken nɔba ye fʋ kidig pal ka bugum wiiug la laꞌaŋ li paꞌan bɔ?

8. Moto banꞌad bɛɛ lɔr dɔriba yaꞌa dɔl pal ka bugum dɔnbʋʋlʋm la laꞌaŋi, li paꞌan bɔ?  

2. Abɔnam Sapuꞌadɛ

Akatamog saambil Akudbil bɛnɛ Kumasi teŋkpɛŋi kuod kooko. O da yɛl Akatamog ye Burinya nwadig la, o na kul na ka ba yaꞌa bas sakurbibis on dɔl o lɛb ka o baŋ on bɛ teŋ siꞌa Kumasi la. Labaar nwa da niŋ Akatamog sumalisim hali ka o sɔsid Winaꞌam ye Burinya paam tɔꞌɔtɔ na.

Tɔꞌ, Burinya nwadigi sid da paae la, o saambil la da kul na ye o pʋꞌʋs kʋya ka maal yɛl baanlʋg. Li da pʋ yuugɛ ka o yɛl Akatamog ye o tiꞌebim ka bɛʋg ka o dɔl o ka ba keŋ. Waii!, daakan yʋꞌʋŋɔɔ Akatamog da kʋrnɛ nie bɛʋg.

Bɛʋgʋ da nie la, ba da zaŋi ba nɛ motonamɛ paae Bɔk (Bawku) ka ba kpɛnꞌ Kumasi lɔr. Akatamog da zinꞌinɛ tuon takoro baba ka gɔsid dinɛ naam suor la zug. Ba da mɔr tat-tat-tat ti paad Bolga ka biig kpɛn naan pal la datiʋŋʋ zɔɔ kidig ka dɔriba la zɛ birik ka ti wʋsa yaꞌam iank; amaa o da pʋ nwɛꞌ o. Akatamog da yɛl o saambil la ye, “Ɛnhɛɛn, linna ka m ma da yɛl ye ti yaꞌa ye ti kidig pal tinam gɔs dagɔbig nɛ datiʋŋ ka lɔr bɛɛ moto yaꞌa pʋ kenna, ka ti nyaan kidig la.”

Ka ba duoe Bolga ken Tamale ti paae zinꞌisiꞌa ka Akatamog gɔs takoro nii nyɛ ka daaug sɛ pal la kpikpɛŋ ka bugum wiiug la laꞌaŋ, ka dɔriba la zinꞌen. Ban ziꞌe gʋr ye bugum dɛnꞌɛm la laꞌaŋ ka ba keŋ la, ka moto kpɛn naan nyaꞌaŋi zɔ furr gaadi ba lɔr la. Ka lɔr ayinne mɛ naan datiʋŋ na kpɛn nwɛꞌ o bas ka moto la gaadi li dagɔbʋg ka onɛ banꞌad la lii avanba ka puꞌalim hali. Ka ti wʋsa kpɛn siakid lɔrin la ye, “Mbayee, mbayee, abɔnam sapuꞌadɛ”. O zug la wʋsa da yitnɛ ziim bɔzugɔ, o da pʋ pit hɛlimɛtɛ.

Ba ti paad teŋkpɛŋ siꞌa ka nidib laꞌasi ziꞌe ka dɔriba la ziꞌen ka ba gɔsi nyɛ ka dau dig suor kpikpɛŋ ka o nɔbir kɔꞌɔg. O da nunɛ daam kʋʋl ka ye o kidig suor ka moto nwɛꞌ o. Akatamog da ye, “Tɔꞌ, m ma da pʋn yɛl ye nid yaꞌa kʋʋl daam ka dɔl suor, lɔr bɛɛ moto tunꞌe nwɛꞌ o la.”

Ba da duoe anina ti paad teŋ kanɛ buon ye Yape la ka lɔɔm ayiꞌ bɛɛ ba tuon. Lɔr ayinne da mɔɔd ye o gaadi o tiraan ka ayinne mɛ naam Kumasi baba kenna. Tinamɛ ye titi baŋ la, ti wʋmnɛ, “kpaaɛn!” Lɔɔm ayiꞌ la tʋꞌʋs taaba. Nidib da paam sapuꞌad pamm, hali ka nidib ayiꞌ kpi. Taal la da yinnɛ lɔr kanɛ mɔɔd ye o gaadi o tiraan la ni.

Fʋ yaꞌa anɛ dɔriba bɛɛ moto banꞌad ka ye fʋ gaad fʋ tiraan ka nyɛ ka onɛ tʋꞌʋsid na liꞌel hali, li bɔɔd ye fʋ kɛ ka o gaad.

Ban nyʋꞌʋn da yii anina la, ba da pʋ lɛn nyɛ sapuꞌadɛ hali nɛ ban ti paae o saambil la teŋin. Ani ka ba pʋꞌʋs Winaꞌam ka ye, “Gbaagba, sapuꞌad nyʋꞌʋn galis suoya ni nɛ hali, li nar ye suokennib gʋꞌʋsidi ba mɛŋ.”

Gandigimi buꞌos bama ya gbana ni:

1. Bɔ yɛla ka Akatamog waꞌɛ Kumasi?

2. Li da nar ye biig la niŋ wala ka nyaan lɔꞌɔŋ pal la?

3. Li da nar ye motobanꞌad la maal wala ka da paam sapuꞌadɛ?

4. Bɔ kɛ ka li pʋ nar ye fʋ kʋʋl daam ka lɔꞌɔŋid pallɛ?

5. Bɔ da kɛ ka lɔr la nwɛꞌ dau la kɔꞌɔg nɔbirɛ?

6. Dɔriba kanɛ da mɔɔd ye o zɔɔ tʋʋg o tiraan ka nyɛ ka lɔr naan Kumasi baba kenna la, da nar ka o maal wala?

7. Sɔꞌ lɛm miꞌ tinamɛ na maal siꞌem ka guꞌ sapuꞌad suoya ni?

3. Akatamog nɛ o Ansim Yɛla

Ya kpɛn tɛnr ye paꞌalʋg kanɛ daa gaad la ni, Akatamog daa dɔlli o saambil ka ba keŋi paae on bɛ Kumasi teŋkpɛŋ sia laa? Tɔꞌ o daa bɛɛ ani bakuai yinne ka o saambil la yɛl o ye o na dɔl o keŋ Kumasi teŋpʋʋgin ka o kaae o ansib Awinpang onɛ an pʋlʋŋ banɛ gɔsid suoya yɛla la. Ka Akatamog laꞌ ka ye, “Waii, alaa m na maligin zamis suoya zamina yɛla paas!”

Bɛʋgi daa bɔɔd nier la, Akatamog daa dɛŋin duoe nɛ zinꞌi guri o saambil la. Ba daa kpɛnꞌ lɔri paae ka o ansib la bɛnɛ Kumasi pal ayinne nii tʋm. O saambil la daa bas o ani ka kɛɛsi ba ka lɛbi kul.

Li pʋ yuugɛ ka lɔr zɔt hali kenna ka o ansib la duoe zaŋ siꞌeli tiesi kpaꞌ lɔr la ka ʋk o nuꞌugʋ paꞌal dɔriba la ye o ziꞌenim.  Ka o keŋ pianꞌ nɛ dɔriba ka bas o ka o gaad. Ka Akatamog buꞌos o ye bɔɔ la ka o paꞌa nɔki ties la? Ka o yɛl o ye di anɛ bʋn dinɛ kɛt ka o baŋid lɔr la zɔt siꞌem. O daa tiesi paꞌal Akatamog daʋg ka li sɛ pal la kpikpɛŋ, lɔr la paꞌa yi zinꞌisia ken na la. O daa yɛl o ye, “Fʋ nyɛ kʋnt lammir gbilʋg linɛ bɛ kʋnt kanɛ sɛ la zugin la? Ba pɛnti linɛ wiiugʋ gilig ka li pʋʋgin an pielʋg ka ba sɔb 50 niŋi lizugin. Lin paꞌan ye lɔr bɛɛ moto yaꞌa kpɛnꞌɛd teŋkpɛŋ bɛɛ teŋpʋʋgin on siem zɔɔs ka li da gaad 50.

Zaam daa maꞌae ka o ansiba Awimpang zaŋ o nɛ moto ka ba kun. Ban keŋ biꞌela la, ba nyɛ ka kʋnt sɛ pal kpikpɛŋ ka kʋnt lammir linɛ nwɛnɛ kpalaʋŋ (triangle) bɛɛ li zugin, ka ba pɛn wiiugʋ gilig kpikpɛmis la. Ka li pʋʋgin la an piel ka siꞌel an sabilʋgʋ nwɛnɛ pʋnnir nɛ bɛɛ li tensʋk. Ka Akatamog buꞌos ye, “Ka dina mɛ lɛŋ an bɔɔ?” Ka o ansib la ye ba maalnɛ vuku (speed ramp) puug pal la ye li kɛ ka lɔrnam nɛ motonam gʋꞌʋsid ka da zɔt hali.

Ban ti kpɛnꞌɛd teŋpʋʋgin la ka Akatamog nyɛ ka ba bɔɔns lai piela zinꞌig ayinne ka nidib laꞌasi ziꞌe lua yinne. Ka o ansib la ye, “M miꞌ ye fʋ yaꞌan na buꞌos ye bɔ ka lainam bɔɔnsi (zebra crossing) puug pal ka nidib ziꞌe li baba? Li paꞌan dɔribanam nɛ moto banꞌadib la ye ba ziꞌenim ka nidib la gaad. O daa dɔl o tʋʋma zinꞌigin ye o kɛɛs o kpɛɛmnam la ka nyaan kul.

Ban daa paae o tʋʋma zinꞌigin la, Akatamog daa nyɛ ka ba sɛ kʋnttitaꞌar ka li an lammiri ka suor dɔllim zanbina gʋli pɛꞌɛl kʋnt lammir la. Ka Akatamog yaꞌae o nɔɔri gɔsid ka ye, “Gbaagba! Ghana suoya dɔllim wada zanbina galis nɛ anwaa?” Ka o ansib Awimpang yɛl o ye, “M miꞌ ye fʋ na bɔɔd ye fʋ baŋ zanbin bama wʋsa gbin amaa saŋa kae. M na paꞌalif ayiꞌ maꞌaa.

Fʋ nyɛ zanbin kanɛ ka ba pɛn wiiʋgʋ gilig ka li pʋʋgin an piel ka lɔr sabil nɛ lɔr wiiʋg bɛ laa? Li paꞌal ye suokan la baba, li pʋ nar ye lɔr gaadi o tiraana. Saŋa pamm zinꞌibama ni ka sapuꞌad taa naamid. Bɔzugɔ, dɔriba yaꞌa pʋ nyɛtti o tuon sʋꞌʋŋaa ka mɔɔd ye o gaadi o tiraan, lɔsia tunꞌe naan tuonɛ kenna ka ba tʋꞌʋs taaba.

O daa tiesi paꞌal zanbin ayinne ka li an gbilugʋ ka li pʋʋgin la an bʋlʋ ka lai piela atanꞌ banɛ mɔr kpan-zut gʋli giligi li pʋʋgin. Ka buꞌos o ye, “Fʋ nyɛ zanbin kaŋaa?” Ka o lɛbis ye ɛɛn! Ka o yɛl o ye dina ka ba buon ye suogiligir zanbin la (roundabout). Yaꞌa nwɛnɛ lɔr naannɛ dagɔbigi kenna paae giligir yiiga, ka ayinne mɛ naan datiʋŋʋ nan paad na, li bɔɔd ye o tis onɛ pʋn dɛŋi paae giligir la suor. Hali ba yaꞌa anɛ lɔrnam bɛɛ motonam bɛdegʋ, asɛɛ ka ba gaad ka banɛ bɛ datiʋŋ la nyaan gaad. Zinꞌikaŋa ka lɔɔm nɛ motonam nyɛt sapuꞌad pamm ka li anɛ bam pʋ dɔl sour zug  wada la zug.

Ani ka o ansib la yɛl Akatamog ye, “M miꞌ ye fʋ na bɔɔd ye fʋ baŋ zanbina la wʋsa gbin, amaa saŋa kae, ti kulim ka daasiꞌer ka ti tɔlis.” Ani ka Akatamog pʋꞌʋs o ka ye, “Banɛ ken nɔba nɛ kɛɛkɛ banꞌadib nɛ moto banꞌadib nɛ dɔribanam yaꞌa dɔllin suoya zanbina wada la wʋʋ din nar siꞌem, sapuꞌad naan buonɛ ti suoya zug.

Gandigim bu'osa nwa :

1. Pal zanbin bɔɔ paꞌan ye lɔrnam nɛ motonam guꞌusim nɛ ba zɔɔgɔ?

2. Bɔzug ka ba maan vugisi puugid pala zinꞌisieba?

3. Lɔr yaꞌa kenna ti paae zinꞌisia ka ba bɔɔns lai piela puug pallɛ, li paꞌan bɔ?

4. Fʋ yaꞌa banꞌad moto ka nyɛ zanbin gbilig ka li pʋʋgʋn la an bʋlʋ ka lai piela atanꞌ banɛ mɔr kpan-zut gʋli gilig di pʋʋgʋnɛ, li paꞌan bɔ?

5. Zanbin kanɛ ka ba pɛnt wiiʋgʋ gilig ka li pʋʋgʋn an piel ka lɔr sabil nɛ lɔr wiiʋg yaꞌad taaba la gbin an bɔ?

6. Bɔzug ka zanbina pamm bɛ pala zugu paꞌan suor dɔllʋm ka sapuꞌad nan kpɛŋ galisɛ?