Basic 4: ku'om zin'is nɛ li tʋʋma

 Pianꞌabanɛ bɔɔd nɛɛsʋg:

Bultuudib anɛ nidib banɛ tuud bulis.

Muar anɛ

Bɔnꞌɔfalig anɛ zinꞌikanɛ ka saa yaꞌ ni, ka kuꞌom pʋbid ani.

Bɛʋŋ anɛ bʋmbɔk kanɛ yalim ka kuꞌom digi, sieba mɔr kuꞌom saŋa wʋsa, ka sieba pʋ mɔr kuꞌom saŋa wʋsa.

Kpiɛn anɛ kuꞌom yaꞌ naae din nar ye di bɛ din nar ye di bɛ zinꞌisiꞌa la.

Wad maannib yir zinꞌik anɛ ka banɛ maan wada tʋm.

Kudoroko anɛ lasir

Nyaʋŋin anɛ sianꞌar

Faas anɛ fʋn na yɛl sɔꞌ ye o mɔya.

Akuobuur anɛ kɔldaug bɛ Akuobuur.

1. Tinamɛ paamid kuꞌom zinꞌisieba

Amaalbo anɛ paꞌan sakurin. O paꞌannɛ dɔɔda anaasi biis. Daar yinne ka o daa paꞌan biis la kuꞌom yɛla. O daa yɛli ba ye siꞌelnam pamm kɛ ka saalib nɛ bʋnkɔnbid nɛ tiis nɛ bʋnvʋya wʋsa nyaŋi bɛ. O daa yɛli ba ye bʋn ayinne linɛ an yɛlkpan bʋnvʋr wʋsa bɛllimin anɛ kuꞌom. Kuꞌom pɔ mɔr nyʋʋgɔ, di pʋ mɔr siꞌim, ka mɛ pʋ mɔr malisim bɛɛ tɔɔg bɛɛ miꞌisim. Dinzug ka di nar ye ba sɔns kuꞌom yɛla la. O daa buꞌos biis la ye ba paamid kuꞌom yaanɛ ba teŋinɛ?

Asambo daa ʋk o nuꞌug ka ye, “Buligi bɛ tinam yaan ka ti wiid ani saŋa wʋsa maan tinamɛ bɔɔd siꞌel.” O daa lɛn yɛl ye hali on daa buꞌos o saam bulig la yɛla ka o ye bultuudibi da kenna tu bulʋg la. O ye ba da anɛ nidib atanꞌ, ka ayinne tuud ka gbɛnꞌɛsid tanɛ niŋid buꞌati ni ka nidib ayiꞌ la taꞌasidi kpaꞌasid. Ba da tunɛ ala tiꞌasid taaba hali ti paae kuꞌom ka zaŋ kuga mɛɛ dʋna paae siaa bɛn. Kuꞌom la bʋnnɛ sʋꞌʋŋa ka ba wiidi maan bam bɔɔd siꞌel.

Akelisa mɛ daa ye muꞌar bɛɛ ba yaan ka on daa buꞌos o saamkpɛɛm muꞌar la yɛla. Ka o ye bɔꞌɔnfaligi da bɛɛ ba yaan la ka gɔmina da kɛ ka katapila banɛ tuud kena tuu li. O ye ba da tuudnɛ ka vaad tan la niŋid lɔr banɛ ka ba buon ye tipanamin, ka ba kpaꞌasidi biꞌɛd kuꞌom la pʋbidi gat zinꞌisia la. O daa lɛn yɛl ye ba da tunɛ ala hali yalig ka vaae tan la dʋꞌʋsi guꞌ kuꞌom la ka saa yaꞌa ni, kuꞌom la dignɛ ka pʋ lɛn pʋbidi gatta. Ala ka saa yaꞌa ni ka kuꞌom pɛꞌɛl muar la ka li sʋŋid teŋin dim la.

Biis la wʋsa yʋꞌʋn daa bɔɔd ye ba yɛl nidibi paamid kuꞌom zinꞌisieba, ka Atalkae daa naan nyaꞌaŋ sa ʋk o nuꞌug ka dʋꞌʋsi o kʋkɔr ye, “Paꞌana, mam.” Ka paꞌan la tis o suor, ka o ye, “Ti mɛ paamid kuꞌom pɔmpinamin.” O daa ye kuꞌom daa kae ban teŋinɛ, ka Asambilman daa fabili tis onɛ ziꞌe ba sʋꞌʋlim la yɛla Wadmaannib Yin Accra ka ba buon o ye MP la, ka o kɛ ka lɔr kanɛ tuud pɔmpinam la kena tu pɔmpinama atanꞌ.

Paꞌan la daa faas biis la ye, “Waii! Ya mɔya pamm! Ya kɛ ka ti baŋ tinamɛ paamid kuꞌom zinꞌisieba, amaa ya yaꞌa gɔs kuꞌoban la wʋsa, saalibi kpɛnꞌɛsi ba nuꞌusi sʋŋ ka ti paamɛ ba. M bɔɔd ye ti mɛ paꞌal kuꞌobanɛ ka saalib pʋ maalɛ ka ti duoe na nyɛ ka ba bɛ.

Alamisi mɛ daa ʋk o nuꞌug ka paꞌan la tis o suor ka o yɛl ye, “Bɛʋŋʋ bɛ tinam teŋin ka man daa buꞌosi m yaadau li yɛla, ka o ye ba duoe na nyɛ bɛʋŋ la nɛ.” O yaab la daa yɛl o ye bɛʋŋ la kuꞌom nan ziꞌ kpiɛn; ka zimi mɛ bɛɛ ani.

Biig ayinne mɛ daa duoe ziꞌen ka ye paꞌanna, “Man ansib tʋmnɛ Bolga ka ba daa bas sakurbibis ka o kul na ka ye o na dɔllimi lɛb. Ti daa kpɛnꞌ lɔri -tat-mɔr tattat ti paae Bazua. Tinamɛ gaad Bazua biꞌela la, man nyɛnɛ kɔldatitaꞌare ka kuꞌom pɛꞌɛli zɔt ka ba mɛ lastitaꞌar (kudoroko) puugi li ka lɔɔm nɛ motonam nɛ kɛɛkɛ banꞌadib hali nɛ banɛ ken nɔba dɔl kudoroko la gat. M ansib daa yɛlim ye kɔldaug la yinɛ Burikina na gat nyaʋŋin. O daa ye ba buon kɔldaug la nɛ ye Akuobuur.

Anonsu daa duoe yɛl ye, “Mbaye!” Ka paꞌan la buꞌos o ye bɔ? Ka o ye, “Ti tam bʋn yinne!” Ka laꞌ ka ye, saa kuꞌom! Waii, saa yaꞌa pʋ nii, saalib nɛ bʋnkɔnbid nɛ bʋmbanɛ mɔr vʋm wʋsa bɛnɛ yɛla ni!

Paꞌan la daa faasi ba ka ye, ti na nyaŋi pʋ tinamɛ nyɛt kuꞌom zinꞌisieba dinɛ an agɔl, teŋgbauŋ zug nɛ teŋ teŋir. paꞌan la daa ye, paꞌalʋg kanɛ kenna la, ti na sɔns kuꞌom an sʋꞌʋm siꞌem bɛɛ kuꞌom tʋʋma an siꞌem tis saalib nɛ bʋnkɔbid nɛ bʋnvʋr wʋsa.

Gandigim buꞌos bama:

1. Paꞌan la daa ye ba sɔns bɔ yɛla?

2. Nidib ala daa tu bulig la?

3. Asaambo daa ye ba paamid kuꞌom yit zinꞌikanɛ?4. Akɛlisa teŋindim paamid kuꞌom yit yaanɛ?5. Atalkae teŋindim daa niŋ wala paam pompinama?

6. Paꞌalim zinꞌis kɔn-ɔb-kɔn-ɔb atan dinɛ ka kuꞌom yit na.

7. Mɛligim anɛ kuꞌokanɛ yit yaanɛ na?

Pianꞌabanɛ bɔɔd nɛɛsʋg:

Anrintitada

banɛ gɔsid gaadinam yɛla

Kuosuoya

Bʋnvʋya

Wɛʋgʋn

2. Kuꞌom Tʋʋma

Paꞌalʋg anii la ni, ti daa sɔns saalibi paamid kuꞌom zinꞌisieba. Anɔꞌɔnamɛ kpɛn tɛnr zinꞌibanɛ ka ti paamid kuꞌom? Paꞌan la na sʋŋ biis la ka ba tiɛn ban daa zamis siꞌel paꞌalʋg 8 la ni.

Zina ti ye ti karimnɛ ka sɔns tinamɛ mɔr kuꞌom maan siꞌel.

On nan bɛɛ ani pianꞌad la, ka Ayam ʋk nuꞌug ka paꞌan la tis o suor ka o ye, ban yaꞌa ɛnti yimbɛʋgʋn, ba wiidi kuꞌom buligin ka ba mɔri dʋgʋd diib ka sʋʋd ka nuud ka piesid laas nɛ fuud.

Ayambil mɛ daa ye muꞌar bɛ ban teŋin ka ban lugud ka gbanꞌad zimi ka bʋnkɔnbid mɛ nuud kuꞌom ani. O ye banɛ gɔsid gaadinam yɛla daa kena kpɛnꞌɛs payib titaꞌar muꞌarin la tɔlig lasir kanɛ gʋꞌ kuꞌom la. Ba daa maal kuꞌosuoya ka kpaadib mɔr kuꞌom la dɔnꞌɔsid gabʋ (zɛɛnd) nɛ zɛnmaꞌasa kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb. O daa ye ba yaꞌa kuos gabʋ nɛ zɛnmaꞌasa la, ba yisidnɛ ani sɛɛnd sakur fuud ka daꞌad gbana tisidi ba.

Ba mɛ wiid muꞌar la kuꞌom mɛɛdi ba yaꞌ ka puꞌab mɛ mɔri kʋnꞌad daam. Siꞌeba mɛ mɔr muꞌar kuꞌom la piesidi motonam nɛ lɔɔm ka diꞌesid ligidi. Mɔmaꞌasa bɛ muꞌar la gbɛʋg ka bʋnkɔnbid ɔnbid ʋʋn; saŋa kanɛ ka yam kae la. Waii! Yaꞌa an sida, muꞌar kuꞌom sʋŋid saalib pamm.

Paꞌan la daa buꞌosi ba ye li wʋsa laa? Ka biis ayiꞌ ʋk nuꞌus ka o tis biig ayinne suor ka o ye ban yidim wiidi ba kuꞌom nɛ pompi ni. O daa ye pompi kuꞌom yitnɛ teŋ teŋir na ka an nyain ka pʋ mɔr bʋnvɔya bɛɛ dianꞌadɛ. Alazug, ban yidim nuudnɛ pompi kuꞌom ka mɛ mɔri maan dinɛ ka o taaba pʋn yɛl la.

O tiraan la daa ye ban sɔns kuꞌom tʋʋma yɛla la, ba tam saakuꞌom yɛla nɛ. Saa niidi ti pɔɔdin ka ti nwɛꞌɛdi bʋti ti zʋʋd kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb. Saa yaꞌa ni, kuꞌom la zɔtnɛ pɛꞌɛnnɛ ti muꞌa nɛ kɔldaad la wʋsa. Niimis nɛ wɛɛgʋn bʋnkɔnbid, hali nɛ bʋnvʋya banɛ bɛ teŋin tiꞌenɛ saa kuꞌom.

Paꞌan la daa ye, “Ya tam kɔldaadi faaɛndi ti yak siꞌem nɛ?”. O daa ye kɔldaad yaꞌa kaꞌanɛ ka saa ni hali, kuꞌom na dii ti yaꞌ nɛ bʋnkɔnbid nɛ siꞌelnam pamm. Saa yaꞌa ni kuꞌom pʋbidnɛ sigid kɔldaadin. Nidib pamm mɛ kuod gabʋ nɛ zɛnmaꞌasa kɔldaad gbɛʋg. O daa lɛn yɛli ba ye Kɔldabɛda nwɛnɛ dinɛ ka ba buon ye Volta Lake la, anrintitada ziidi laꞌad hali nɛ lɔɔmi ken teŋ lalli sa, ka mɛ ziid laꞌadi lɛbid Ghana na.

Paꞌan la daa ye ti zamis kuꞌom tʋʋma zinꞌis bedegʋ, amaa ti na nyaŋi laꞌasi ba zinꞌis anaasi. Dinɛ an:

Yin kuꞌom tʋʋma; nwɛnɛ laas nɛ fuud piesʋg, nuub nɛ dʋgʋb.

 Kuob nɛ gʋꞌʋl tʋʋma ni; Kuꞌom sʋŋi ti ka ti tʋm sɛɛʋg nɛ ʋʋn.

Kpikpiʋŋ tʋʋma ni; Ti mɔr kuꞌom maan kiꞌibʋ ka mɛ mɔri kʋanꞌad daam.

Suor ken; ti kpɛnꞌɛd anrʋŋ ka mɛ mɔr laꞌadi lɔꞌɔŋid kuꞌomin.

Apuadug daa naan nyaꞌaŋ sa ʋk nuꞌug ka paꞌan la ye, “Apuadug, fʋ mɔri siꞌel ye fʋ pɛꞌɛsɛ?” Ka o duoe ziꞌen ka ye, “Waii! Zina paꞌalʋg la nie man pʋtɛnꞌɛr ka m baŋ kuꞌom tʋʋma galis ka an sʋꞌʋm siꞌem.” Ka o taaba la kpɛn nwɛꞌ nuꞌus pʋra-pʋra-pʋra.

Gandigim buꞌos bama wʋsa:

1. Sɔm paꞌal tʋʋma atanꞌ banɛ ka ti mɔr kuꞌom tʋm yin.

2. Kuꞌom sʋŋidi ti kuob tʋʋma ni wala?

3. Ayambil daa ye ba yaan muꞌar la kuꞌom tʋʋma an bɔ?

4. Ayam daa ye ban wiid kuꞌom yaanɛ?

5. Kuꞌom kaꞌalim daaʋŋ an bɔ?

6. Paꞌan la daa ye kɔldaad faaɛndi ti yak wala?