Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Constitution of Ghana

Di yinɛ Wikipiidia
Constitution of Ghana
constitution
Inception28 Vaala/Nwadisanu 1992 Dɛmisim gbɛlima
CountryGhana Dɛmisim gbɛlima
Approved byreferendum Dɛmisim gbɛlima

Constitution of Ghana anɛ wada kanɛ gat wada banɛ bɛ Republic of Ghana la wusa. Di anɛ wada banɛ digi Ghana teŋgbaʋŋ zug. Kɔbiga pʋʋgin nidib wʋʋ piswai nɛ ayi (92) da siakya yʋʋm kanɛ an' sigir 28, 1992 la ka tik nu'ug ye ba nɔk wada la tʋm bɛ Ghana.[1][2]  Di bigisidnɛ Ghana na'am nya'ab suoya,  din nar ye ba dɔlisi li si'em, di suoya, di zi'esim, di paŋ nɛ gɔmina tʋʋma nɛ wada maanib tʋʋma, teŋgbaʋŋ tuongatib tʋʋma nɛ i'iku bɛn ka mɛ lɛn nɛɛs nyaae paal teŋgbaʋŋ nidibi mɔr suori ba mɛŋ yɛlla siem. Wada gbaʋŋ kaŋa mɔrnɛ bɛn pisi nɛ ayuobʋ ka pin'ilʋg sɔbʋg pʋ paasɛ.[3]

Dinɛ lɛm paas anɛ ye, ba da maal wada gbaʋŋ kaŋa nɛ ka paŋ pʋ bɛ Ghana gɔmina san'an ma'a nɛɛ.[4]

Din yi asʋ'ʋ-m-mɛŋ saŋa bɛ yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisnu nɛ ayɔpɔi (1957) la saŋa, Ghana nyɛ tialkir bɛdigʋ zaŋ keŋi ba gɔmina buudi nɛ wada dɔlisʋg mɛŋ yɛla.[5] Ghana da lieb repubilik yiiga bɛnɛ yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisyuobʋ (1960) la ni, dɔlisid Kwame Nkrumah ni.[5] Yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisyuobʋ nɛ anaasi (1964) saŋa, Ghana da tiaki yi repɔbilik keŋ teŋkanɛ mɔr gɔmina na'adɔɔg yinne ka ba gɔmina suor la an dinɛ ka nidib la pʋ mɔr nyadi na maal si'el bɛɛ paasi ba nu'ugʋ di pʋʋgʋnɛ ka pɔlitis mɛ da kae di pʋʋgʋnɛ.[6] Ghana yʋ'ʋn da mɔrnɛ daʋŋ pɔlitis ni ka di yinɛ soogianam da an gɔmina nam gur teŋgbanʋŋ la bɛ yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisyuobʋ nɛ ayuobʋ (1966), yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisyɔpɔi nɛ ayi (1972), yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisyɔpɔi nɛ anii (1978), yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisyɔpɔi nɛ awai (1979) nɛ yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisnii nɛ yinne (1981) la'an nɛ ban da maal wada bɛ kɔbiswai nɛ pisyuobʋ nɛ awai (1969), yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisyɔpɔi nɛ awai (1979) ni la.[5] Yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ piswai nɛ ayi' Nwadis anaasi dabpisi ne anii daar (April 28, 1992), ba da maal vɔɔtʋg ye ba siaki tis 1992 wada gbaʋŋ dine yʋ'ʋn an Ghana Fourth Republic la ka di tʋm.[7]

Ghana 1957 Constitution la nwɛnɛ Britain dim wada gbaʋŋ kanɛ ka ba da mɔri tʋm la: paŋ wʋsa bɛnɛ Pʋ'ana'ab la nu'usin ka Governor-General la an onɛ zi'e Pʋ'ana'ab la nɔba zug; Cabinet la da an banɛ maan wada (members of Parliament); Parliament ma'aa mɔr paŋ kanɛ pa'an Ghana's gɔmina nar ye o tʋm si'em.[8] 1957 wada gbaʋŋ la da maal Regional Assemblies: ka da bas suor ye ba yɔ'ɔgim House of Chiefs tis Region wʋsa, ka State Council mɛ bɛ gɔsid wada yɛla zaŋi keŋ Region la ni.[8]

Ghana Second Republic Constitution da sɔbi bɛnɛ Yuumpaal 1968.[9] Wada gbaʋŋ la pa'al ye ban da pʋʋd tʋʋma si'em la saŋa gaadya, da di yʋ'ʋn anɛ ye Zugraan kɛ ka tʋʋma lʋga la wʋsa paam asʋ'ʋ-m mɛŋ.[9] Zugraan tʋʋma bɛɛ di kɔn' nɛ banɛ maan wada ka ban mɛ bɛɛ ba kɔn' nɛ banɛ tʋm lɔya nam tʋʋma.[9] Second Republic Constitution da dɔlisnɛ din na niŋ si'em ka gɔmina pʋ tʋʋma la tis sɔ' wʋsa ka di kɛ ka sʋ'ʋlʋm wʋsa nyaŋi tʋm sʋ'ʋŋa.[10]

Fassi ka ba pin'il onɛ da an yiiga gɔmina bɛ Third Republic Constitution la ni, Ghana da pin'il "National Government" onɛ na zanl teŋ la nwɛnɛ yuma anaasi.[11] Third Republic da kena pʋdʋg gɔmina tʋʋma la ka maal regional commissioner nam ka cabinet kpɛlim bɛ ka gɔsid ka yɛla maan zin'is wʋsa ni nidib la wʋsa bɔɔdi li si'em.[12] Wada gbauŋ la mɛ da suŋya ka nidib nyaŋi tum labaya zɔna ni ka dauŋ ka'asigɛ.[13]

Ghana dim wada gbaʋŋ la pin'ilnɛ nɛ labakanɛ pian'ad giŋa pa'an yɔlisim, yɛlsida tʋ'asʋg, nɛ ninsaalib nyadi gu'ub nɛ Nɔɔryinne kanɛ na mɔr zi'esim sʋŋ.[14] Ghana 1992 wada gbaʋŋ la anɛ dinɛ ka ba maali di yi gbaʋŋ kʋda bane da dɛŋim bɛ 1957, 1960, 1969, nɛ 1979 la nɛ Britain nɛ Amerika dim gbana an si'em, gbaʋŋ la pin'ilʋg pa'al sankanɛ ka ba na nɔk gbaʋŋ la tʋm ka di an wadkanɛ gat wada banɛ bɛ wʋsa.[15]

  1. Kwame Boafo-Arthur (2007-02-15). Ghana. Zed Books. ISBN 978-1-84277-829-6.
  2. Europa Publications Staff (2002). Africa South of the Sahara 2003. Routledge. ISBN 1-85743-131-6.
  3. "The Constitution of Ghana" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2019-01-25. Retrieved 2017-04-25.
  4. Fombad, Charles M.; Steytler, Nico (2019-09-10). Decentralization and Constitutionalism in Africa. Oxford University Press. p. 285. ISBN 978-0-19-258503-5.
  5. 5.0 5.1 5.2 "Ghana profile - Timeline". BBC News. May 2018.
  6. "Constitutional History of Ghana". Constitution Net. International Institute for Democracy and Electoral Assistance.
  7. Ninsin, Kwame A (1993). "Some Problems in Ghana's Transition to Democratic Governance". Africa Development / Afrique et Développement. 18 (2): 5–22. JSTOR 43657921.
  8. 8.0 8.1 Schwelb, Egon (1960). "The Republican Constitution of Ghana". The American Journal of Comparative Law. 9 (4): 634–656. doi:10.2307/838815. JSTOR 838815.
  9. 9.0 9.1 9.2 Folson, B. D. G. (1971). "The New Constitution of Ghana". Transition (38): 17–28. doi:10.2307/2934307. JSTOR 2934307.
  10. Ayee, Joseph R. A. (1992). "Decentralization under Ghana's Fourth Republican Constitution". Verfassung und Recht in Übersee / Law and Politics in Africa, Asia and Latin America. 25 (4): 394–406. JSTOR 43110139.
  11. Lumsden, D. Paul (1980). "Towards Ghana's Third Republic". Canadian Journal of African Studies. 13 (3): 471–477. doi:10.2307/484971. JSTOR 484971
  12. Chazan, Naomi (1982). "Ethnicity and Politics in Ghana". Political Science Quarterly. 97 (3): 461–485. doi:10.2307/2149995. JSTOR 2149995.
  13. Twumasi, Yaw (1981). "Media of Mass Communication and the Third Republican Constitution of Ghana". African Affairs. 80 (318): 13–27. doi:10.1093/oxfordjournals.afraf.a097280. JSTOR 721428.
  14. "Ghana's Constitution of 1992 with Amendments through 1996" (PDF). Constitute Project.
  15. "Ghana - THE FOURTH REPUBLIC". countrystudies.us.