Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Economic community of West Africa States (ECOWAS)

Di yinɛ Wikipiidia
Economic community of West Africa States (ECOWAS)
Regional Economic Communities, intergovernmental organization
Inception28 Sigsaa/Nwadisayuobʋ 1975 Dɛmisim gbɛlima
Official nameEconomic Community of West African States, Communauté économique des États de l’Afrique de l’Ouest, Comunidade Económica dos Estados da África Ocidental Dɛmisim gbɛlima
Native labelWestafrikanische Wirtschaftsgemeinschaft Dɛmisim gbɛlima
Field of workeconomic integration, military policy Dɛmisim gbɛlima
ChairpersonBola Tinubu Dɛmisim gbɛlima
General secretaryOmar Touray Dɛmisim gbɛlima
Official languagefrançais, English, português Dɛmisim gbɛlima
Located in the administrative territorial entityWest Africa Dɛmisim gbɛlima
Partnership withInternational Fund for Agricultural Development Dɛmisim gbɛlima
Headquarters locationAbuja Dɛmisim gbɛlima
Official websitehttp://www.ecowas.int Dɛmisim gbɛlima
Official observer status in organizationGeneral Assembly of the United Nations, International Organization for Migration Dɛmisim gbɛlima

Economic community of West Africa States (ECOWAS) kanɛ ka ti mɛn mi bɛɛ buon ye CEDEAO bɛ French nɛ Portugueespianadin  anɛ laasug kanɛ ka sʋʋllim nam kɔnɔb-kɔnɔb piiga nɛ ayi gɔmminam banɛ zie  tis pɔlitis nɛ economic yɛla la laas taaba  ziel ka di bɛ West Africa nwa sʋʋlim. ECOWAS tuongatib kuda nɛ paala la, wʋsa yaa laas taaba, ba kanl anɛ wʋʋ million pisnu nɛ yinne ka ECOWAS mɛ mɔr nidib ka ba kanl aan wʋʋ miliyɔn kɔbis naasi nɛ pis nɛ anaasi ka paada bɛ.[1]

Yɛlkpan kanɛ yɛla ka temis pii ne ayi bama da laasi zel ECOWAS Union la, anɛ ye di sʋʋŋ ka ba nyaaŋidi laasid taaba gbanad  banɛ na niŋ siem nyaaŋɛ zanli ba mɛŋ ka paamid sʋŋir yit taaba sanan ka di sʋʋŋidi  ba nidibi ba sʋʋlim naming, wʋʋ ban na mɔr daa titaar kanɛ ba sʋʋlim nam la wʋsa na nyaaŋidi  laasidi kpimisid, ka mɛʋd economy nɛ ba kpimisʋg nam pʋʋgʋn.  Ba pʋntɛnɛr kanɛ mɛ da lɛn paas anɛ ye ba yaa laas di na sʋʋŋ ka ba tiaki ba nidib la bɛlisim ka mɛ na sʋʋŋ ka ba Economy nɔbig. [2] Waadis Anu la dabis pis nɛ anii, yuum tusir nɛ kɔbis wai nɛ pisyɔpɔi nɛ anu la ni ka ba da ziel laasʋg nwa nɛ zabina banɛ paan nɔɔryinɛ, ka Union nwa yɛlkpan da anɛ ye di laas temis pii nɛ ayi la ka ba kpimis taaba nɔbig. Ba da lɛn lɛbigi ba gbanar la, ka ba wʋsa da len siaki di, ka tik nʋʋsi waadis ayuopɔi la dabis pis nɛ anaasi, yʋʋm tʋsir nɛ kɔbis wai nɛ piswai nɛ atan la ni, bɛ Cotonou, dinɛ aan Benin tempʋʋg titaar la.[3]

ECOWAS's zielis kanɛ da yi yiiga na, da anɛ ye ba nyɛm taaba ka ba aan yinne, ka mɔr nɔŋilim nɛ nimbaaanlzɔɔr tis taaba, ka an banɛ na nyaaŋɛ maal siel nami ba mɛŋ, ka mɔri alasi tʋm sig, nɛ nɔɔryine ka siakidi gbanar  sum nam ka daauŋ kae, ka zien din na niŋ sʋŋ ka sieba kʋ nɔki saalib vʋm ka di lieb zaalim. Ba bɔɔdim lɛm amnɛ ye ba siak ka dɔlisidi ba  tɛɛns wadanami gaansidi ba tuongatib.( leadership by election)[4]

Bʋn yinne kanɛ aan nyain bɛ ECOWAS's laasugʋn nɛ ba gbanasa namin la anɛ ye ba gbanar yinne anɛ ye, suor bɛ ka ba tɛɛns la nidib na nyaaŋɛ keŋ tɛɛns banɛ wʋsa ka bɔɔd, maan zud nɛ ba taab ka gbane gbanasanam, nɛɛŋɛ anɛ dinɛ ka ba da nami di bɛnɛ yuum tusa ayi nɛ piiga nɛ awai la ni ka di na bɛ ala keŋ paae yuum tusa ayi nɛ piis nɛ awai la ni. Suori kaŋa basib la anɛ ye di kɛ ka ECOWAS sʋʋlim dim nyaaŋɛ ken taaba tɛɛns ka gbaar bɛɛ daauŋ kʋ bɛ tis ba.[5]ɛŋɛ anɛ dinɛ ka ba gɔs ye di na sʋŋi dʋʋs ka kpɛmis ti zinins nam la wʋʋ ti tourist industry nam la.[6]

ECOWAS's tʋm kpɛŋ yinne mɛ anɛ ye di gɔsidi a zininbaanlim yɛla ECOWAS sʋʋlim wʋsa ni.

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Yuuma tusa ayi nɛ pis nɛTɛɛns banɛ bɛ ECOWAS Pʋʋgʋn anaasi la nii, tɛɛns wʋʋ Niger, Burkina Faso nɛ Mali banɛ ka ba gɔmmina tuongatib aan soogianam, ka ti buonnɛ ba nasaalin ye military, da laas taaba ka ye ban yisi ba mɛŋ m yi dinɛ anɛ ECOWAS pʋʋgun, ka di dɔlisnɛ ban da ye fsoogianam  nwa  pʋ dɔlisid suor kanɛ nar lieb gɔmmina naam la zug. [7] [8]Ba yib la da sing tʋʋma nɛ, yʋʋmpal nwadig la dabis pis nɛ awai daar yʋʋm tʋsa ayi nɛ pis nɛ anu la ni. Teŋs bama atan nwa mɛ keŋ laas taaba lieb yinne dinɛ bɛ di kɔnɔ nɛ ECOWAS[9].

Nannanna ECOWAS anɛ sʋʋlim pii nɛ ayi din, teŋ bama ani, temis anu pianandɛ French, ka temis anu mɛ pianad English ka ayi banɛ kpɛlim la pianad Portugees. Sʋʋlim banɛ wʋsa laasid nɛ ECOWAS la, anɛ banɛ da laas pinilugʋn sa, ziel di, sigsaa nwadig la, yʋʋm tʋsir nɛ kɔbis nwai nɛ pisyɔbɔi nɛ anu saŋa sa. Cape verde maaa da laas nɛ ba yʋʋm tʋsir  nɛ kɔbis wai nɛ piyuobɔi nɛ ayuopɔi la ni. [10] 

Morocco da yi Fʋlʋnfʋk wadigin la, dinɛ aan bʋrinya nyaŋ wadis ayi la ni, yʋʋm tʋsa ayi nɛ piini ayɔpɔi  la ni na, nɛ gbaʋŋo ka ye ba tis suor ka O paas ECOWAS. ECOWAS tuongatib da tik nʋʋg tis gbaʋg la, yʋʋm kanɛ nɔɔ,sigir wadigin la. Din nyaŋ la, dabeim da kpɛn ECOWAS tuongatib ye ba yaa bas suor ka Morocco kpɛn na, Morocco na faan ba da la, ka da la na pɛɛl nɛ ba laad maaa.

Temis  banɛ yisi ba mɛŋ yi ECOWAS pʋʋgin bɛɛ banɛ ka ECOWAS yisi ba

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Mauritania, teŋ kanɛ pianadi Arabic la da anɛ teŋ kanɛ da bas ECOWAS ziel  nam, yʋʋm tʋsir nɛ kɔbis wai nɛ pisyɔpɔi nɛ ayɔpɔi la ni, ka da yi dinɛ anɛ ECOWAS pʋʋgin, samanpiid wadig la ni, burinya wadig la, yʋʋm tʋsa ayi la ni. Mauritania da sɔb gbaʋŋ ye o kpɛn ECOWAS yaas Mɔtʋal wadig kanɛ ka mɛ tʋne  yɛl ye burinya nyaŋ wadisanii la.

Mali anɛ teŋ yinne kanɛ da bɛ ECOWAS, ka ECOWAS da yis o, burinya nyaŋ wadis anu la ni, dinɛ aan sigsaa wadgin la, dabis pistan daar, yʋʋm tʋsayi nɛ pis nɛ yinne la ni ka di dɔlisinɛ soogianamɛ da duoe faan gɔmmina naam la zug. Guninea mɛ anɛ teŋ kanɛ ka ECOWAS da len kaadi ba yis ECOWAS pʋʋgin burinya nyaŋ wadisa awai kanɛ ka ti buon ye sɛnlʋg la, dabisa anii daar, bɛ yʋʋm tʋsayi nɛ yʋʋm pis nɛ yinne la ni mɛn ka din mɛ anɛ sooginam naamɛ da gɔmmina naam zug, tʋbtɛɛgir da bɛ tis teŋ bama ayi la, wadisa awai la dabis piiga nɛ ayoubʋ daar. Mali da gbane ye ba yɔ ba titɔndis wʋsa  ka di aan ye ban mɛ maal sieli la lɛbis ECOWAS gbane ye ba kʋ nyaaŋɛ gaans ba gɔmmina tuongatib asɛ ba gʋr ti paae yʋʋma anaasi la zug. EWCOWAS mɛ da lɛn yis Burnkina Faso ECOWAS pʋʋgin, bʋrinya nyan wadig la dabis piis nɛ anii, yʋʋm tʋsa ayi nɛ pis nɛ ayi la ni ka di anɛ ye soogianamɛ faan gɔmmina naam zanl la yɛla. ECOWAS mɛ da lɛn yis Niger ba sʋʋlumin  ka din mɛ anɛ ba soogianam la da faan gɔmmina naam, ECOWAS da vɔlisi ba ye ba yaa pʋ bas ka Mohamed Bazoum lɛbi aan ba gomina, ba na kɛ ECOWAS fuudim la keŋ tɛɛgi ba tʋba kɛ yɛla kenna tis Niger teŋ dim. ECOWAS da lɛn yo titɔndis banɛ bɛ agɔl nɛ teŋin wusa din na niŋ siem ka Niger na paam tʋtɛɛgir nɛ tɔɔg. Tɛɛns banɛ bɛ nɛ ECOWAS da pʋ lɛn mɔr siel maan nɛ Niger nɛ o nidiba. Burinya nyaŋ wadis awai dabis pii nɛ ayɔbʋ daar, yʋʋm tʋsa ayi nɛ piis nɛ atan la nii, Niger, Mali nɛ Burnkina Faso fuudim la,da laas taaba  buol ba mɛŋ ye Alliance of Sahel States ka aan AES giŋa la ye ba gʋ ECOWAS vɔlisi ba ye O fuudim kpɛn  Niger teŋin die gɔmina naam la lɛbis tis onɛ ka teŋ la dim daa gan la. Niger fuud kpɛɛm onɛ aan gomina la da yinna gbaʋg wɔk ye ECOWAS yis vɔlisʋg nɛ tubtɛɛgir kanɛ ka ba nɔk tis ba teŋ la. Burinya wadig la ni, yʋʋm tʋsa ayi nɛ piis nɛ anaasi la ni, ECOWAS tuongatib da lɛn zinin ka gbanar ba naar gbanar kati nwae Mali, Burnkina Faso nɛ Niger yis ba mɛŋ ka pʋ lɛn paas ECOWAS ka laas taaba bɛ nɛ dinɛ anɛ AES. Bashiru Diomaye Faye onɛ aan Senegal dim gɔmina la da ye on nan kpɛlim pianadi tis Mali, Niger Burnkina Faso fuudim la ye ba kpɛlim bɛ dinɛ anɛ ECOWAS Pʋʋgin, ka maaligim maal dinɛ ka ye AES La. ECOWAS tuongat onɛ ka o yʋʋr buon ye Bola Tinubu da ye di an sida ye ECOWAS tuongatib gɔs din na niŋ siem ka ba nyaaŋi mɔr sʋʋlim atan bama lɛb ECOWAS na. Banɛ aan Foreign Ministers tisid Alliance of Sahel states la, da zinin Burinya nyaŋ wadig la ni dabis piis nɛ ayuobʋ, yʋʋm tʋsa ayi nɛ piis nɛ atan la ni bɛ Ouagadougou nɛ pʋtɛnɛr ba na ti mɔr pianʋk nɛ ECOWAS. Foreign Ministers nwa da kʋs ya ye bɛog daarɛ ba na mɔr sɔns nɛ ECOWAS kati wae ba lɛbʋg na yɛla.

ECOWAS pinilnɛ nɛ French, British nɛ Portuguees banɛ da sɔe ti nɛ Liberia. Tinami da paami ti mɛŋi naae la, di da tɔi tis  Africa sʋʋlim bɛdigʋ dim nɛ ban na nyaaŋɛ gɔs ka asʋɔemɛŋ la tʋm ba sʋʋlim namin. Sʋʋlim nam  la bɛdigʋ da kʋ nyaaŋɛ maali ba mɛŋ yɛla ban gʋlʋmm nɛɛ, ka di a nar ye ba laas taaba sʋŋ maal taaba yɛla di na niŋ siem ka ba sʋoe ba mɛn din yɛla ka ECOWAS da nam ka nan kpɛlim bɛ.

ʋlim nam kɔnɔb-kɔnɔb nwa da laas taaba nam ECOWAS nwa nɛ, sigsaa nwadig la dabis piis nɛ anii daar, yʋʋm tʋsir nɛ piis yɔpɔi nɛ anu. Din nyaŋ la, ba da lɛm zinin tias zielis ECOWAS tʋm kpɛʋŋ ayinɛ anɛ di lɛn gɔsidi ti sʋʋlim nam tuongatib gaansʋg yɛla. Dinɛ ka ti buon ye election. ECOWAS maal sʋŋɛ mɔr zininbaanlim ken Ivory Cost 2013, Liberia 2003, Guinea-Bissau,2012, Mali 2013, Gambia 2017 nɛ Guinea-bissau yaas 2022. ECOWAS pinil sa o tʋm azinin baanlim yɛla wʋʋ piiga nɛ yinne. ECOWAS sʋʋlim nam bɛdigʋ anɛ dinɛ ka fuudim mɔɔd ye ba aan gɔmina nam, amaa ECOWAS pinil sa o mɔɔdnɛ din na niŋ siem ka din nam bɔɔdi da naamida.

Yʋʋm tʋsa ayi nɛ piis nɛ anaasi la ni, wadis ayɔbɔi la dabis ayʋobʋ daar la, Niger, Mali nɛ Burnkina Faso da tik nʋʋg naal nɔɔr nam confederation.Confederation la yɛl kpan anɛ ba laas taaba gʋ ba  mɛŋ yi ba dataas ni ka laas taaba sʋŋka nyaaŋɛ maal dinɛ an ba temis nam bɔɔdim.

ECOWAS anɛ lʋga ayi gɔsid ECOWAS aanlisim yɛla. Di mɔri ECOWAS Commision nɛ ECOWAS Bank(EBID). ECOWAS mɛ lɛm mɔr ECOWAS Community Court o Justices, ECOWAS Community Parliament ,West Africa Health Organization(WAHO) ne Inter- Government Actions Group dinɛ gɔsid ligidi ne Terrorism yɛla. Bama mɛ anɛ tʋma banɛ ka ECOWAS tumi tisid ECOWAS Sʋʋlim dim.

Community court of Justice

ECOWAS court la da nam, nɛ yʋʋma tʋsir nɛ kɔbis wai nɛ piiswai nɛ yinne la ni. Ka lɛ sinig tʋʋma sapal nwadig kanɛ paas piiga nɛ yiine burinya nyaŋ, daba anu daar, yʋʋm tʋsir nɛ kɔbis wai nɛ piiswai nɛ ayuobʋ.

Niŋwisigir  nɛ bʋʋdi diema

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

ECOWAS mɛ lɛm mɔr lʋgir kanɛ gɔsid niŋwisigir nɛ bʋudi diema nam yɛla, wʋʋ CEDEAO Bɛ niŋwisigir diema ni dinɛ da nam yʋum tʋsa ayi nɛ piiga nɛ ayi la ni. Ka lɛm mɔr Miss CEDEAO din gɔsid bʋasada nɛ dasam vɛnla yɛ bɛ ECOWAS sʋʋlim naming la.

Naakim nɛ pʋasada yɛla

ECOWAS mɛ lɛm mɔr lʋgir kanɛ gɔsid naakim nɛ pʋasada bɛllisim yɛla, ba sakur yɛla, ba laafi bɛllim yɛla, ba tʋmma nam yɛla. SPAO kanɛ gɔsid naakim nɛ pʋasada yɛla nyɛ ka baŋ ye, dinɛ an yɛla pakir paam tis naakim nɛ pʋasada anɛ ye ba bɛdigʋ pʋ mɔr tʋuma, ba bɛdigʋ pʋ tʋne ken sakʋr banɛ bɔɔd siem.

Temis ayʋobʋ bama,Gambia,Ghana, Guinea, Nigeria, Sierria Leone,Liberia nɛ Mauritnia anɛ sʋʋlim nam banɛ bɛ ECOWAS pʋʋgin ka da mɔɔ ba laasi di ligidi yinne.

ECOWAS da ziel dinɛ ka ti buon ye, trans-ECOWAS project ,2007 ye di sʋŋi gɔs ti suoya nam yɛla

  1. "Members of the ECOWAS – Economic Community of West African States". Worlddata.info. Archived from the original on 16 December 2023. Retrieved 16 December 2023
  2. "Economic Community of West African States (ECOWAS)". United States Trade Representative. Archived from the original on 11 October 2023. Retrieved 12 October 2023
  3. "Economic Community of West African States (ECOWAS) | Britannica". www.britannica.com. 26 August 2024. Retrieved 5 September 2024.
  4. "Fundamental Principles". ECOWAS. Archived from the original on 31 October 2023. Retrieved 15 October 2023.
  5. Adepoju, A.; Boulton, A.; Levin, M. (September 2010). "Promoting Integration Through Mobility: Free Movement Under Ecowas". Refugee Survey Quarterly. 29 (3): 120–144. doi:10.1093/rsq/hdq032
  6. ECOWAS to promote regional development through tourism". Agence de Presse Africaine. 31 May 2019. ProQuest 2232643790.
  7. "Niger, Mali, Burkina Faso announce withdrawal from ECOWAS". Al Jazeera. 28 January 2024. Retrieved 5 July 2024
  8. "Mali, Guinea, Burkina Faso seek re-entry to regional blocs". Al Jazeera. Retrieved 5 July 2024
  9. "Military governments lead West African trio out of ECOWAS regional bloc". Al Jazeera. 29 January 2025. Retrieved 29 January 2025.
  10. Pazzanita, Anthony (2008). Historical Dictionary of Mauritania. Scarecrow Press. pp. 177–178. ISBN 978-0-8108-6265-4. Archived from the original on 30 January 2024. Retrieved 23 September 2015