Fɔnɛtiks

Fɔnɛtiks anɛ linguistiks lʋgʋr kanɛ zamisid pianꞌad buudi wʋsa vuudnam an siꞌem. Fɔnɛtiks gɔsidnɛ vuudi naamid siꞌem (ninsaal nɔɔrin ken paae o kʋkɔr nyaꞌarin), lin naanid zinꞌig yinne paad yinne nɛ ninsaal tubiri wʋmi li siꞌem.

Fɔnɛtiks buudi

Pianꞌad vuud naamʋg buudi pʋnɛ zinꞌis atan. Atikuletiri (Naamʋg), Akusitik (lin an siꞌem) nɛ ɔditri (kɛlisid la wʋmi li siꞌem). Kɛl ka ti gɔsi ba yinne yinne:

Vuud naamʋg (Atikuletiri)

Atikuletiri fɔnɛtiks anɛ lʋgʋr kanɛ gɔsid pianꞌad vuudnami naamid siꞌem. Bɛɛ fɔnɛtiks lʋgʋr kanɛ gɔsid pianꞌad vuudnam la buolʋgʋ an siꞌem,

Di gɔsidnɛ zinꞌibanɛ laꞌasidi maal vuud nwɛnɛ zilim, nɔŋgban(a), takim(a), lɛŋin, kʋkɔr nyaꞌar, nyin vuk etc la laꞌasid taaba siꞌem ka vuud la yitna. Zinꞌig yinne kʋ naam vuudɛ asɛɛ ayi bɛɛ atan laꞌas taaba ka vuud nyaan naam.

Lin an siꞌem (Akiʋstik)

Akiʋstik fɔnɛtiks anɛ fɔnɛtiks lʋgʋr kanɛ gɔsid pianꞌad vuudnami an siꞌem ba yaꞌa yi nɔɔrin na. Lɔgʋr kaŋa gɔsid vuudnam la nwɛn siꞌem bɛɛ ba nwaasim.

Kɛlisid la wʋmi li siꞌem (Ɔditiri)

Ɔditiri fɔnɛtiks anɛ fɔnɛtiks lʋgʋr kanɛ gɔsid kɛlisid la wʋmmid pianꞌad vuud la siꞌem. Lʋgkaŋa paꞌanɛ onɛ kɛlisid la wʋm vuud la siꞌem, ka kaꞌ onɛ pianꞌad bɛɛ maan vuud la.

Vuud naamʋgʋ yit zinꞌis kɔnꞌɔnb kɔnꞌɔnb la, kɛ ka vuudnam la mɛ an kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb.

Vuudnam la wʋsa yitnɛ pɛbisim kanɛ naanid kʋkɔdaʋgʋn la kpɛnꞌɛd sʋsunf la pʋʋg bɛɛ naanid sʋnsunf la pʋʋgin yit nɔɔrin na la.

Vuudnam kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb tunꞌe naam ka li yinɛ zinꞌibanɛ laꞌasi naami li la zug. Daaʋŋ kanɛ yit pɛbisimin la kɛ ka kɔnsonan vuudnam zuꞌoe gaad vawol vuudnam. Ti yaꞌa na nyaŋɛ baŋ vuudi an siꞌem, asɛɛ ka ti baŋ lin yi zinꞌisia na nɛ lin naam siꞌem siꞌem.

Pɛbisim la ɛɛnti laꞌasi guꞌ kʋkɔnyaꞌarin la kɛ ka li dammid, ka vɛꞌɛg dammʋg la keŋ tubirin, ka vɛꞌɛgi keŋ zupʋtin ka o daana wʋmi li ka di an vuud.

Zinꞌibanɛ ka vuud naamid paꞌalʋg

Ningbiŋ la mɔr luos kɔnꞌɔb kɔnꞌɔb, ka zinꞌig wʋsa mɛ mɔr o tʋʋm. Kaꞌ niŋgbiŋ la luos wʋsa maan pianꞌad vuudɛ. Pianꞌad vuudi naamid zinꞌisia anɛ lin pinꞌil sʋsunf la dɔlisi ken yi nɔɔrin na. Zinꞌig yinne mɛ kʋ nyaŋɛ maal pianꞌad vuudɛ, asɛɛ ka ba laꞌas taaba ka vuud nyaan maal. Vuud naamʋg pʋʋgʋn, zinꞌisieba anɛ banɛ kpiꞌem (tʋm tɔꞌɔtɔ) ka sieba bʋgʋs (pʋ tʋm tɔꞌɔtɔɔ).

Nwɛnɛ buudinam bɛdigʋ an siꞌem la, kusaal mɛ anɛ ala. Zilim la an zinꞌikanɛ kpiꞌemi gat zinꞌibanɛ kpɛlim la wʋsa, ka yier la mɛ an zinꞌikanɛ bʋgʋsi gati ba wʋsa. Di paꞌal ye vuud naamʋg pʋʋgʋn, zilim la yaꞌa paas vuudkan maalʋgin dinɛ ɛɛti zɔ tʋꞌʋs zinꞌikanɛ kpɛlim la ka vuud la nyaŋi maal sʋꞌʋŋa. Di mɛ anɛ ala tis zinꞌibanɛ kpɛlim la.

Dinzugɔ, ti na gɔs zinꞌibanɛ ka Kusaal pianꞌad vuudnam la naamid la an sieba;

Zilim

Zilim la an zinꞌikanɛ kpiꞌemi gat zinꞌibanɛ maan kusaal pianꞌad vuudnam la wʋsa. Zilim la na nyaŋɛ keŋ zinꞌikanɛ ka di bɔɔd ka mɛ na lɛn nyaŋi tiaki li ziꞌesim.

Hali baa laꞌanɛ din pʋ kpɛlim bɛŋi paꞌal nyain la, zilim la pʋnɛ zinꞌis kɔnꞌɔb kɔnꞌɔb. Ka zinꞌiban anɛ zilim piim, tuon, nyaꞌaŋ, nyaꞌar nɛ bilet

Nɔŋgban(a)

Nɔŋgbana la anɛ ayi; teŋir nɔŋgbaŋ nɛ zugin nɔŋgban. Nɔŋgban anɛ dinɛ pak hali vuud maalʋg pʋʋgin. Nɔŋgbana ayi la tunꞌe mum, widig, gbilim, bɛɛ laꞌas nɛ nyina. Di yaꞌa ti maal wala, vuudnam kɔnꞌɔb kɔnꞌɔbi naamid. Agɔl nɔŋgban la nɛ teŋir nɔŋgban la yaꞌa laꞌas taaba maal vuudsiꞌa, ti buoni linɛ nɔŋgbana vuud.

Nyina/ Nyinvuk

Nyina la mɛ pʋnɛ ayi; teŋir nyina nɛ zugin nyina. Zilim la tunꞌe siꞌis agɔl nyina bɛɛ nyinvuk la ka vusieba naam, buudsieba nii, nwɛnɛ naꞌasaal, zilim la tunꞌe ziꞌen agɔl nyina la nɛ teŋir nyina la sʋʋgʋn ka vusieba naam. Amaa, tɛnr ye vuban kae kusaalinɛ.

Yaꞌasa, zilim la tunꞌe siꞌis nyinvuk la ka vuud naam. Kusaal pianꞌad vuudnam la bɛdigʋ yitnɛ zilim nɛ nyinvuk nina.

Takim(a)

Takim(a) anɛ zilim lɛŋin la pʋ lal nɛ nyina. Takim la kʋ nyaŋi maal vuudi li kɔnꞌɔ kɔnꞌɔ, di ɛɛnti laꞌasnɛ nɛ zinꞌisieba ka nyaan nyani maal pianꞌad vuud. Di ɛɛnti laꞌas nɛ zilim la ka vuudnam wɛnɛ /ɲ/, /ɟ/ nɛ /j/ maal. Tɛnr ye vuubama naamʋg pʋʋgin, zilim la ɛɛnti paae takima la.

Kʋkɔr nyaꞌar

Kʋkɔr nyaꞌar la tʋʋm anɛ ye di guꞌ kʋkɔdaʋg la dammid bɛɛ miꞌim siꞌim la vuud maalʋg saŋa. Di tʋnꞌe yɔꞌ nyain ka /ʔ/ naam, di tunꞌe yɔꞌ ka bas ka pɛbisim yit biꞌel-biꞌel Ka /h/ naam, di mɛ tunꞌe yɔꞌɔg nyain ka pɛbisim la yit ka daaʋŋ kae. O tʋʋma zuꞌoeya bɛdigʋ pianꞌad vuud naamʋg pʋʋgʋn amaa o mɛŋ lɛɛ pʋ tʋmi lii.

Lɛŋin

lɛŋin anɛ zinꞌikanɛ ka zilim piim la na nyaŋi siꞌis ka vuud bɛdigʋ naam. Di ɛɛnti signɛ teŋ bɛɛ dʋ agɔl. Di yaꞌa sik teŋir, pɛbisim kʋ nyaŋi dɔl nɔɔrini yii, asɛɛ ka li dɔl nyɔyani, ka vubanɛ ka di maan la ti buoni banɛ nyɔyani vuudnam. Ka di yaꞌa ti ʋk agɔl, pɛbisim la kʋ lɛn nyaŋi dɔl nyɔyani yaꞌasa ka yʋꞌʋn yit nɔɔrin.

Zinꞌibanɛ maan pianꞌad vuud tʋʋma

Zilim

Zilim la an zinꞌikanɛ kpiꞌemi gati o taaba la wʋsa. Ti lɛn yɛl yaꞌas ye zilim la tiakid zinꞌis kɔnꞌɔb kɔnꞌɔb, mɔr ziꞌesimnam kɔnꞌɔb kɔnꞌɔb ka vuud kɔnꞌɔb kɔnꞌɔb nyaŋidi naamid. Di tunꞌe laꞌas nɛ nyinvuk la ka vuudnam bɛdigʋ naam, nwɛnɛ; [t], [d], [n], [s], [z], [l], [r].

Fʋ yaꞌa lɛn gɔs sʋꞌʋŋa, fʋ na nyɛ ka zilim la ɛɛnti laꞌas nɛ takin(a) ka vubama naam [j], [ɲ], [ɟ]. Zilim la tʋʋma zuꞌoya pamm pianꞌad vuud maalʋg pʋʋgʋn.

Nɔŋgban(a)

Nwɛnɛ tinamɛ pʋn dɛŋim yɛl siꞌem ye nɔŋgbana la anɛ ayi la, ba tunꞌe laꞌas taaba ka vuud naam, bam ɛ tunꞌe laꞌas nɛ zinꞌisieba ka vuud naam. Agɔl nɔŋgban la nɛ teŋir nɔŋgban la yaꞌa laꞌas taaba maal vuudsiꞌa, ti buoni linɛ nɔŋgbana vuud. Nɔŋgbana la yaꞌa widig biꞌela vubama naamid [iː] nɛ [e]. Ba yaꞌa mum kiŋ kiŋ nyɔnyani nɔŋgbana vuudkaŋa [m], nɔŋgbana vubanɛ tansit la [p], [b] naamid, nɔŋgbana la mɛ tunꞌe gbilim/ kuꞌol ka vubama [uː] nɛ [ʊ] naam. Yaꞌasa, nɔŋgbana la yaꞌa yaꞌae nyain, [aː] vuudi naamid. Kusaal vawolnam la wʋsa buolʋgʋn, nɔŋgbana la tiaꞌsidi ba ziꞌesim.

Nyina/ nyinvuk

Nyina/ nyinvuk la mɔr tʋʋma bɛdigʋ pianꞌad vuudnam maalʋgʋn. Zilim la tunꞌe siꞌis agɔl nyina la ka vusieba naam [f], [v], Zilim la mɛ tunꞌe laꞌas nɛ nyinvuk la ka vuudnam bɛdigʋ naam, nwɛnɛ; [t], [d], [n], [s], [z], [l], [r]. Buudsieba nii, nwɛnɛ naꞌasaal, zilim la tunꞌe ziꞌen agɔl nyina la nɛ teŋir nyina la sʋʋgʋn ka vusieba naam, amaa tɛnr ye vuban kaꞌ kusaalinɛ.

Takim(a)

Zinꞌig yinne maꞌa kʋ nyaŋi maal pianꞌad vuudɛ, asɛɛ o laꞌas nɛ o taaba/ tiraan ka naan nyaŋi maal vuud. Ala ka takima la ɛɛnti laꞌas nɛ zilim la ka vuudnam nwɛnɛ /ɲ/, /ɟ/ nɛ /j/ maal. Tɛnr ye vuubama naamʋg pʋʋgin, zilim la ɛɛnti paae takima la ka vuud la naam.

Kʋkɔr nyaꞌar

Kʋkɔr nyaꞌar la tʋʋm anɛ ye di guꞌ kʋkɔdaʋg la dammid bɛɛ miꞌim siꞌim la vuud maalʋg saŋa. Di tʋnꞌe yɔꞌ nyain ka [ʔ] naam, di tunꞌe yɔꞌ ka bas ka pɛbisim yit biꞌel-biꞌel Ka [h] naam, di mɛ tunꞌe yɔꞌɔg nyain ka pɛbisim la yit ka daaʋŋ kae.

O tʋʋma zuꞌoeya bɛdigʋ pianꞌad vuud naamʋg pʋʋgʋn amaa o mɛŋ lɛɛ pʋ paꞌan nyain ka fʋ nyɛt ye onɛ tʋmi lii.

Lɛŋin

lɛŋin anɛ zinꞌikanɛ ka zilim piim la na nyaŋi siꞌis ka vuud bɛdigʋ naam. Di ɛɛnti signɛ teŋ bɛɛ di dʋ agɔl. Di yaꞌa sik teŋir, pɛbisim kʋ nyaŋi dɔl nɔɔrini yii, asɛɛ ka li dɔl nyɔyani, ka vubanɛ ka di maan la yʋꞌʋr an nyɔyani vuudnam. Ka di yaꞌa ti ʋk agɔl, pɛbisim la kʋ lɛn nyaŋi dɔl nyɔyani yaꞌasa ka yʋꞌʋn yit nɔɔrin.