Fufu
| Part of | African cuisine, Cameroonian cuisine |
|---|---|
| Has use | eating |
| Continent | Africa |
| Country | Ghana, Nigeria, Liberia, Togo, Benin |
| Country of origin | Ghana |
| Fabrication method | cooking |
| Used by | eating |
Fufu (bɛɛ fufuo, saꞌatuodim) anɛ diib kanɛ ka ba tuodi bɛ West African sʋꞌʋlim.[1][2] Li anɛ kanbʋnir yʋꞌʋr kanɛ yi Kambʋmʋs banɛ an Akans buudi bɛ Ghana. Yʋꞌʋr nwa paae Africa tɛɛns siꞌeba mɛn ka ba mɔri pʋd diib banɛ ka ba tuod, tɛɛns la siꞌeba anɛ Sierra Leone, Liberia, Cote D'Ivoire, Burkina Faso, Benin, Togo, Nigeria, Cameroon, the Democratic Republic of Congo, Central African Republic, Republic of Congo, Angola nɛ Gabon. Li buudi mɛ bɛ naꞌasaatɛŋ nɛ banɛ bɛ America tɛnsʋk, zinꞌis banɛ ka Africa nidib bɛɛ anina zuoe.[3]
Ban mɔr siꞌeli dʋgʋd fufu anɛ bɔɔdiɛ, bankan, nɛ asikoko, amaa tɛɛns bɛdigʋ banɛ bɛ West African sʋꞌʋlim mɔr diib kɔnꞌɔb kɔnꞌɔbi maani li. Ghana, Ivory Coast, nɛ Liberia sʋꞌʋlim nam ni, ban maan siꞌem anɛ ba laꞌas bɔɔdiɛ nɛ busa kanɛ ka ba dʋg ka tua li bɛɛ ban na nɔk bankan bɛɛ bɔɔdiɛ zɔꞌɔm niŋ kuom ka gʋrigi li ka li gɛndig sʋꞌʋŋa ka dʋgʋl. Fʋn na dʋgʋ ka o an pɛlpɛl bɛɛ ka o kpiꞌem bɛnɛ fʋn kanɛ maani li la ni, ka ba diti li nɛ zɛɛnd kanɛ an holhol. Nigeria tɛŋin, ba buon diib nwa nɛ ye akpu, ka banɛ nɔŋi li hali anɛ Igbo buudi banɛ bɛ Nigeria. Ban mɔr siꞌeli maani li anɛ banki, ka li kɛt ka li nyaŋi tɛbisi gat West African tɛɛns siꞌeba ni ka ba maani li siꞌem la. Ba mɔri li dit nɛ zɛɛnd kɔnꞌɔb kɔnꞌɔb wan wʋʋ Egusi, Onugbu, zɛvaand, nɛ niꞌim bɛɛ zimi bɛdigʋ.[4] Yʋma banɛ gaad la ba da mɔr zɔꞌɔm siꞌeba wan wʋʋ wheat zɔꞌɔm, kawɛnna zɔꞌɔm, bɛɛ bɔɔdiɛ, diꞌe banki nɔbir. Nwa anɛ bʋnlinɛ ka nidib banɛ bɛ tɛŋpʋʋsin maan saŋa wʋsa. Nidib banɛ bɛ tɛŋkpɛmisin ka mɔr pɔɔd banɛ ka ba mɔri kuod banki la nan kpɛlim mɔr nɛ lini dʋgʋd. Ba mɔri nuꞌusi dit fufu, ka ba maali ba gbila gbila ka miꞌis o zɛɛnd ni.[5]
- Angola: funge, fúngi
- Benin: santana, foufou
- Burkina Faso: tô
- Cameroon: couscous, couscous de manioc
- Central African Republic: foufou
- Congo-Kinshasa ne Congo-Brazzaville: fufú, moteke, fufú, luku , bidia
- Gabon: foufou
- Ghana: fufu, fufuo, sakɔro
- Haiti: tomtom
- Ivory Coast: foutou, foufou
- Liberia: fufu
- Mozambique: sadja, sadza, xima
- Nigeria: fufu, santana, akpụ, ụtara, loi-loi, swallow, tuk rogo
- Sierra Leone: foofoo, foofoo
- Togo: foufou
Africa sʋꞌʋlʋm
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Portuguese tɛŋ dim banɛ da maan kpikpiŋ la da nan pʋ mɔr banki naan Brazil kɛŋ Africa na 16th century saŋa la, ba da mɔr nɛ bankan, bɔɔdiɛ nɛ busa maan saꞌatuodim.[6] Ban dit fufu siꞌem anɛ fʋ gbinꞌe li zɛnmisi fʋn na nyaŋi vɔl siꞌem bɛn, nɔki li suk zɛɛnd ni yʋꞌʋn di.
Cote d'Ivoire tɛŋin
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Côte d'Ivoire tɛŋin, ba buon diib la ye foutou. Ivorian foufou anɛ diib kanɛ ka ba mɔr bɔɔdiɛ kanɛ malisi maan, foutou anɛ dikanɛ mɔr paŋ, ka mɔr tɛbisim yit busa, banki, bɔɔdiɛ bɛɛ ba laꞌas bama maal.
Cameroon sʋꞌʋlim banɛ ka ba pianꞌad Fariŋ buudi pianꞌad la ni, ba buoni li ye "couscous" (nwa bɛɛ li kɔnꞌ nɛ dikanɛ bɛ North African ka ba buon couscous la).[7]
Nidib banɛ bɛ Africa yaꞌnyaꞌaŋ nɛ yaꞌdagɔbʋg gɛndig fufu nɛ ba diib kanɛ ka ba mɔr kawɛnna zɔꞌɔm maan ka ba buon ugali bɛɛ nshima la, li kaꞌa yinnɛ. Fʋ yaꞌa gɔs, ugali bɛɛ nshima bɛ Ghana sʋꞌʋlim, ka ba buoni li ye akple, nsihoo bɛɛ tuo zaafi, linɛ ka ba nɔk kawɛnna zɔꞌɔm kanɛ pʋ miꞌigi maal, kaꞌa wan wʋʋ ban mɔr zɔꞌɔm kannɛ ka ba miꞌilim maan disiꞌeba wan wʋʋ etsew, dokuno, banku, fonfom, nɛ disiꞌeba banɛ kpɛlim ka ba dit Ghana sʋꞌʋlim la.
Ghana tɛŋin
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Ba gbanꞌae ye li yinɛ Ghana sʋꞌʋlim na,[8] dɔlis nɛ Asante, Akuapem, Akyem, Bono, nɛ Fante nidib banɛ paas kanbʋmʋs buudi banɛ bɛ Ghana la, ka tɛŋ la wʋsa yʋꞌʋn diti li.[9] Onɛ gɔsid kʋdʋmin yela ka o yʋꞌʋr buon Miller paꞌal ye, "yʋꞌʋr la ka ba pʋd ye Fufu la gbin anɛ Twi."[10] Ka li yinɛ banki an piꞌeligi paas Ghana dim fufu la ni la. Ghana sʋꞌʋlim ni, ba mɔri banki kanɛ ka ba buasi dʋgi maan, lin nɛ bankan bɛɛ bɔɔdiɛ. Ba laꞌasidi li nɛ tuod tuodir ni nɛ tuodir biig kanɛ ka ba nɔk daʋgʋ maal.[11] Onɛ tuod la yaꞌa ɛɛti ʋk tuodir biig la, ka onɛ lɛbigid la nɔk nuꞌusi lɛbigi li gɛndig, ka niŋid kuom biꞌel biꞌel nɛ lin na ti an bʋgʋsʋg, ka yʋꞌʋn gbanꞌa taaba. Li kilim diib yʋꞌʋs ka ba yʋꞌʋn gbilimi li niŋ laas ni. Ban nyaŋi maal masin kanɛ nyaŋidi nɛɛmid fufu la, fʋ yaꞌa maan, ɔnsir pʋ lɛn yit wala sa yaꞌasɛ. Ba dit diib la nɛ zɛɛnd kuom wan wʋʋ karakara zɛɛnd, abɛ zɛɛnd, sʋnma zɛɛnd bɛɛ vaand zɛɛnd. Zina nwa, li buudi mɛ bɛ Beninese diib pʋʋgin, Cameroon dim diib pʋʋgin, Guinea dim diib pʋʋgin, Congolese diib pʋʋgin, Nigeria diib pʋʋgin,[12] nɛ Togo dim diib pʋʋgin, anina ka ba diti li nɛ nanzʋꞌʋs, maꞌana, bɛɛ stew. Fufu bɛilim West African tɛɛnsin nyɛ yʋꞌʋr hali bɛ gbana pʋʋgin. Onɛ ka ba buon ye Chinua Achebe ka o sɔb gbaŋ ka pʋdi li yʋꞌʋr ye “siꞌel wʋsa widig nɛ la pʋdigi li yʋꞌʋr,[13] Fufu anɛ dikpɛŋ hali tis kambʋmʋs banɛ da bɛ Ashanti Empire.[14] Ghana sʋꞌʋlim, fufu yʋꞌʋr yinnɛ lɛn anɛ fufuo, li anɛ piꞌelig ka tabid (ba yaꞌa pʋ laꞌas banki nɛ bɔɔdiɛ tua).
Nigeria tɛŋin
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Nigeria tɛŋin, fufu bɛɛ akpu anɛ dikanɛ nyɛ yʋꞌʋr hali ka ba mɔr banki maꞌasa bɛɛ banɛ ka ba miꞌilim. Nigeria dimi maani ba Fufu siꞌem la bɛɛ li kɔnꞌ nɛ Ghana din la; amaa li nan kpɛlim anɛ diib hali tis tɛɛns ayi bama wʋsa.[15][16][17] Nigeria tɛŋin, fufu kanɛ ka ba nɔk banki maal, ba buon ye akpu, ka li da yinɛ Igbo buudi ni na Nigeria sʋꞌʋlim ka buud banɛ kpɛlim la mɛ yʋꞌʋn baŋ. Ban maani li siꞌem nɛ ban diti li siꞌem dɔlis nɛ lin an buud sia nɛ ba diib dʋgʋbʋ an siꞌem. Amaa bɛi waꞌae sa la, buudi banɛ zuoe Nigerian sʋꞌʋlim la bɛdigʋ da baŋi li, ka buudi wʋsa paasi li ba diib pʋʋgin ka li dʋgʋb lɛɛ an kɔnꞌɔb kɔnꞌɔb nɛ zɛɛnd nam kɔnꞌɔb kɔnꞌɔb. Yoruba buudi maan fufu siꞌem la bɛ li kɔnꞌ nɛ buudi banɛ kpɛlim la. Ba mɔr banki kanɛ miꞌigi maan ka yisid bʋʋlʋm la. Zinꞌig kanɛ kpɛlimi li pʋʋgin tabid la ba nɔkid daagi gʋdʋsid nɛ lin ti kilim zɔꞌɔm.[18] Akpu, anɛ yʋꞌʋr kanɛ ka ba pʋd banki bɛ Igbo buudi pianꞌad ni. Ba nɔkid dabasiem yela ka naan maan diib la, ka diti li nɛ zɛɛnd kanɛ ka ba buon egusi. Ban maan Akpu siꞌem anɛ ba pik banki paꞌad ka pie li nɛ lin ti pɛlig. Ba nɔkid banki la niŋid kuom pʋʋgin dabisa atanꞌ bɛɛ anaasi ka li miꞌim ka yʋꞌʋn bʋgʋs.[19][20] Ba nɔkid nwam kanɛ mɔr vɔnya bɛɛ bʋnlinɛ mɔr vɔnya ka ba yuoe li. La nyaꞌaŋ ka ba kpaꞌae li niŋ bɔtɔ pʋʋgin ka nɔk bʋntɛbisig sia paꞌal zugin lin na niŋ siꞌem ka kuom la yuoe. Li nyaꞌaŋ ka ba tua li gbilim gbila gbila ka nɔki dʋgʋl ka li da tʋlʋgɛ, lin nyaꞌaŋ ka ba tua li yaꞌas ka lɛn gaans giinla la bas ka nyaꞌali gbilimi li yaꞌas, ka yʋꞌʋn dʋgʋli minute piinɛ nu paae pisi bɛn, ka yisi li bugum la ni lɛn tua li yaꞌas nɛ lin ti bʋlʋg kɔlkɔl.[21] Li nyɛ yʋꞌʋr hali bɛ Nigeria sʋꞌʋlim, li kaskas anɛ tɛŋ la yaꞌdagɔbʋg nyaꞌaŋ bama nɛ yaꞌdagɔbʋg gɔbʋg baba.[22]
Caribbean sʋꞌʋlim
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Caribbean tɛɛns la ni ka nidib banɛ zuoe anina la titaꞌam yit West African (wan wʋʋ Cuba, Jamaica, Dominican Republic, Haiti nɛ Puerto Rico), ba tuod banki bɛɛ busa gɛndigid nɛ bʋnsiꞌeba.
Cuba tɛŋin, ba buon diib la lin yi siꞌel na African sʋꞌʋlim ka ba tisi li yʋꞌʋr sia la ye fufú bɛɛ ban paas pianꞌad siꞌeba paꞌal lin an siꞌem wan wʋʋ fufú de plátano bɛɛ fufú de plátano pintón.[23] Dominican Republic tɛŋ sʋꞌʋlim ni, diib buudi kanɛ ka ba nɔŋ hai ka buon mangú, anɛ linɛ wan fufú. Tɛŋ siꞌeba ni, ba buon fufú ye funche bɛ Puerto Rico pianꞌad ni. Linɛ paꞌal Caribbean "fufú" nɛ West African din la bɛ kɔnꞌɔb kɔnꞌɔb siꞌem anɛ li tɛbisim nɛ li nyʋʋg. Fʋ yaꞌa yi Cuba sʋꞌʋlim, fufú anɛ dikanɛ ka bɛdigʋ diꞌe li nuꞌus ayi.[24]
Haiti tɛŋin, ba buoni li ye tonm tonm nɛ foofoo. Titaꞌam mɔri wal kanɛ ka naꞌasaanam buon breadfruit la maan amaa fʋ tɔꞌɔn nɔk banki bɛɛ busa maal ka ba diti li nɛ maꞌana zɛɛnd bɛɛ li kiꞌika. Banɛ diti li bɛdigʋ anɛ banɛ bɛ Haiti yaꞌdagɔbʋg tɛɛns la wʋʋ Grand'Anse nɛ Sud nam ni. Tɛŋpʋʋg kanɛ ka ba buon Jérémie anɛ zinꞌig kanɛ ka ba gɔs ka anina an tonmtonm tɛŋpʋʋgi bɛ Haiti.
Niŋgbina maalig
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Fʋ yaꞌa nɔk fufu zɔꞌɔm makir 100 g (dinɛ ka ba nɔk bankan maal) mɔr niŋgbina maalig laʋg makir 2 g, ka kpaam kanɛ bɛ li pʋʋgin makir an 0.1 g ka lin tisid niŋgbiŋ paŋ siꞌem an 84 g, bɛɛ 267 calories.[25] Fʋ yaꞌa di nɔɔr yinnɛ (240g) fufu kanɛ ka ba dʋg tisid niŋgbiŋ maalig laʋg 3.6 g, niŋgbiŋ kpaam 7.2 g ka lin tisid niŋgbiŋ paŋ siꞌem an 81 g, bɛɛ 398 calories.[26]
Gbanvɛɛnsa
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]- ↑ Ukegbu, Kavachi Michelle (2021). The art of fufu : a guide to the culture and flavors of a West African tradition. Grubido. Austin, Texas. ISBN 978-1-62634-596-6. OCLC 1241244901.
- ↑ "5 Popular Swallows Eaten By Ghanaians". Modern Ghana. Retrieved 2022-05-03.
- ↑ Victoria, Akinola (2022-04-24). "5 Nigerian meals that have similar versions across African countries". Pulse Nigeria. Retrieved 2022-05-03.
- ↑ Nweke, Felix I. "THE CASSAVA TRANSFORMATION IN AFRICA". United Nations. Retrieved 10 June 2014.
- ↑ "What is Fufu, the West African Delicacy?". www.finedininglovers.com. Retrieved 2022-09-17.
- ↑ "A review of cassava in Africa with country case studies on Nigeria, Ghana, the United Republic of Tanzania, Uganda and Benin". www.fao.org. Retrieved 2018-04-22.
- ↑ DeLancey, Mark W., and Mark Dike DeLancey (2000). Historical Dictionary of the Republic of Cameroon, 3rd ed. Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, p. 134.
- ↑ Siciliano-Rosen, L. "Fufu." Encyclopedia Britannica.https://www.britannica.com/topic/fufu
- ↑ Britannica, The Editors of Encyclopædia (April 22, 2024). "Akan People". Britannica.
{{cite web}}:|first=has generic name (help) - ↑ Miller (2022), p. 89
- ↑ "Top 5 healthy meals to enjoy when in Ghana - MyJoyOnline.com". www.myjoyonline.com. 2015-11-26. Retrieved 2022-01-22.
- ↑ Wheatley, Christopher (1997). Metodos para agregar valor a raices y tuberculos alimenticios: manual para el desarrollo de productos. CIAT. p. 17. ISBN 9589439896.
- ↑ Achebe, Chinua (1994). Things fall apart. Internet Archive. New York : Anchor Books. ISBN 978-0-385-47454-2.
- ↑ Miller (2022), p. 111
- ↑ "cassava".
- ↑ "HOW TO MAKE WATER FUFU FROM SCRATCH - CASSAVA FUFU". Precious Core. 2017-07-14. Retrieved 2022-05-12.
- ↑ "How To Make Fufu From Scratch (Nigerian Fufu)". My Active Kitchen. 2021-02-17. Retrieved 2022-05-12.
- ↑ Etejere, Emmanuel O.; Bhat, Ramakrishna B. (1985). "Traditional Preparation and Uses of Cassava in Nigeria". Economic Botany. 39 (2): 161. doi:10.1007/BF02907839. ISSN 0013-0001. JSTOR 4254732.
- ↑ "Accelerate Tv - Under Maintenance". acceleratetv.com. Retrieved 2022-05-12. [permanent dead link]
- ↑ "Processing of akpu/fufu Recipe by Emryson's Kitchen". Cookpad. 9 January 2019. Retrieved 2022-05-12.
- ↑ "Akpu Cassava Fufu Recipe:: Nigerian Dishes :: Galleria Health and Lifestyle, Nigeria". www.nigeriagalleria.com. Retrieved 2018-05-05.
- ↑ "cassava".
- ↑ Rabade Roque, Raquel (2011). The Cuban Kitchen. NY: Knopf Doubleday Publishing Group. p. 151. ISBN 978-0307595430.
- ↑ Martinez, Daisy (2013). Daisy Cooks!: Latin Flavors That Will Rock Your World. Hachette Books. ISBN 9781401306120.
- ↑ "Golden tropics, cocoyam fufu flour by Golden Tropics, Ltd. nutrition facts and analysis". www.nutritionvalue.org. Retrieved 2024-07-06.
- ↑ "Fufu nutrition facts and analysis". www.nutritionvalue.org. Retrieved 2024-07-06.