Fufu
| Part of | African cuisine, Cameroonian cuisine |
|---|---|
| Has use | eating |
| Continent | Africa |
| Country | Ghana, Nigeria, Liberia, Togo, Benin |
| Country of origin | Ghana |
| Fabrication method | cooking |
| Used by | eating |
Fufu (bɛɛ fufuo, sa’atuodim) anɛ diib kanɛ ka ba tuodi bɛ West African sʋ’ʋlim.[1][2] Li anɛ kanbʋnir yʋ’ʋr kanɛ yi Kambʋmʋs banɛ an Akans buudi bɛ Ghana. Yʋ’ʋr nwa paae Africa tɛɛns si’eba mɛn ka ba mɔri pʋd diib banɛ ka ba tuod, tɛɛns la si’eba anɛ Sierra Leone, Liberia, Cote D'Ivoire, Burkina Faso, Benin, Togo, Nigeria, Cameroon, the Democratic Republic of Congo, Central African Republic, Republic of Congo, Angola nɛ Gabon. Li buudi mɛ bɛ na’asaatɛŋ nɛ banɛ bɛ America tɛnsʋk, zin’is banɛ ka Africa nidib bɛɛ anina zuoe.[3]
Ban mɔr si’eli dʋgʋd fufu anɛ bɔɔdiɛ, bankan, nɛ asikoko, amaa tɛɛns bɛdigʋ banɛ bɛ West African sʋ’ʋlim mɔr diib kɔn’ɔb kɔn’ɔbi maani li. Ghana, Ivory Coast, nɛ Liberia sʋ’ʋlim nam ni, ban maan si’em anɛ ba la’as bɔɔdiɛ nɛ busa kanɛ ka ba dʋg ka tua li bɛɛ ban na nɔk bankan bɛɛ bɔɔdiɛ zɔ’ɔm niŋ kuom ka gʋrigi li ka li gɛndig sʋ’ʋŋa ka dʋgʋl. Fʋn na dʋgʋ ka o an pɛlpɛl bɛɛ ka o kpi’em bɛnɛ fʋn kanɛ maani li la ni, ka ba diti li nɛ zɛɛnd kanɛ an holhol. Nigeria tɛŋin, ba buon diib nwa nɛ ye akpu, ka banɛ nɔŋi li hali anɛ Igbo buudi banɛ bɛ Nigeria. Ban mɔr si’eli maani li anɛ banki, ka li kɛt ka li nyaŋi tɛbisi gat West African tɛɛns si’eba ni ka ba maani li si’em la. Ba mɔri li dit nɛ zɛɛnd kɔn’ɔb kɔn’ɔb wan wʋʋ Egusi, Onugbu, zɛvaand, nɛ ni’im bɛɛ zimi bɛdigʋ.[4] Yʋma banɛ gaad la ba da mɔr zɔ’ɔm si’eba wan wʋʋ wheat zɔ’ɔm, kawɛnna zɔ’ɔm, bɛɛ bɔɔdiɛ, di’e banki nɔbir. Nwa anɛ bʋnlinɛ ka nidib banɛ bɛ tɛŋpʋʋsin maan saŋa wʋsa. Nidib banɛ bɛ tɛŋkpɛmisin ka mɔr pɔɔd banɛ ka ba mɔri kuod banki la nan kpɛlim mɔr nɛ lini dʋgʋd. Ba mɔri nu’usi dit fufu, ka ba maali ba gbila gbila ka mi’is o zɛɛnd ni.[5]
- Angola: funge, fúngi
- Benin: santana, foufou
- Burkina Faso: tô
- Cameroon: couscous, couscous de manioc
- Central African Republic: foufou
- Congo-Kinshasa ne Congo-Brazzaville: fufú, moteke, fufú, luku , bidia
- Gabon: foufou
- Ghana: fufu, fufuo, sakɔro
- Haiti: tomtom
- Ivory Coast: foutou, foufou
- Liberia: fufu
- Mozambique: sadja, sadza, xima
- Nigeria: fufu, santana, akpụ, ụtara, loi-loi, swallow, tuk rogo
- Sierra Leone: foofoo, foofoo
- Togo: foufou
Africa sʋ’ʋlʋm
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Portuguese tɛŋ dim banɛ da maan kpikpiŋ la da nan pʋ mɔr banki naan Brazil kɛŋ Africa na 16th century saŋa la, ba da mɔr nɛ bankan, bɔɔdiɛ nɛ busa maan sa’atuodim.[6] Ban dit fufu si’em anɛ fʋ gbin’e li zɛnmisi fʋn na nyaŋi vɔl si’em bɛn, nɔki li suk zɛɛnd ni yʋ’ʋn di.
Cote d'Ivoire tɛŋin
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Côte d'Ivoire tɛŋin, ba buon diib la ye foutou. Ivorian foufou anɛ diib kanɛ ka ba mɔr bɔɔdiɛ kanɛ malisi maan, foutou anɛ dikanɛ mɔr paŋ, ka mɔr tɛbisim yit busa, banki, bɔɔdiɛ bɛɛ ba la’as bama maal.
Cameroon sʋ’ʋlim banɛ ka ba pian’ad Fariŋ buudi pian’ad la ni, ba buoni li ye "couscous" (nwa bɛɛ li kɔn’ nɛ dikanɛ bɛ North African ka ba buon couscous la).[7]
Nidib banɛ bɛ Africa ya’nya’aŋ nɛ ya’dagɔbʋg gɛndig fufu nɛ ba diib kanɛ ka ba mɔr kawɛnna zɔ’ɔm maan ka ba buon ugali bɛɛ nshima la, li ka’a yinnɛ. Fʋ ya’a gɔs, ugali bɛɛ nshima bɛ Ghana sʋ’ʋlim, ka ba buoni li ye akple, nsihoo bɛɛ tuo zaafi, linɛ ka ba nɔk kawɛnna zɔ’ɔm kanɛ pʋ mi’igi maal, ka’a wan wʋʋ ban mɔr zɔ’ɔm kannɛ ka ba mi’ilim maan disi’eba wan wʋʋ etsew, dokuno, banku, fonfom, nɛ disi’eba banɛ kpɛlim ka ba dit Ghana sʋ’ʋlim la.
Ghana tɛŋin
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Ba gban’ae ye li yinɛ Ghana sʋ’ʋlim na,[8] dɔlis nɛ Asante, Akuapem, Akyem, Bono, nɛ Fante nidib banɛ paas kanbʋmʋs buudi banɛ bɛ Ghana la, ka tɛŋ la wʋsa yʋ’ʋn diti li.[9] Onɛ gɔsid kʋdʋmin yela ka o yʋ’ʋr buon Miller pa’al ye, "yʋ’ʋr la ka ba pʋd ye Fufu la gbin anɛ Twi."[10] Ka li yinɛ banki an pi’eligi paas Ghana dim fufu la ni la. Ghana sʋ’ʋlim ni, ba mɔri banki kanɛ ka ba buasi dʋgi maan, lin nɛ bankan bɛɛ bɔɔdiɛ. Ba la’asidi li nɛ tuod tuodir ni nɛ tuodir biig kanɛ ka ba nɔk daʋgʋ maal.[11] Onɛ tuod la ya’a ɛɛti ʋk tuodir biig la, ka onɛ lɛbigid la nɔk nu’usi lɛbigi li gɛndig, ka niŋid kuom bi’el bi’el nɛ lin na ti an bʋgʋsʋg, ka yʋ’ʋn gban’a taaba. Li kilim diib yʋ’ʋs ka ba yʋ’ʋn gbilimi li niŋ laas ni. Ban nyaŋi maal masin kanɛ nyaŋidi nɛɛmid fufu la, fʋ ya’a maan, ɔnsir pʋ lɛn yit wala sa ya’asɛ. Ba dit diib la nɛ zɛɛnd kuom wan wʋʋ karakara zɛɛnd, abɛ zɛɛnd, sʋnma zɛɛnd bɛɛ vaand zɛɛnd. Zina nwa, li buudi mɛ bɛ Beninese diib pʋʋgin, Cameroon dim diib pʋʋgin, Guinea dim diib pʋʋgin, Congolese diib pʋʋgin, Nigeria diib pʋʋgin,[12] nɛ Togo dim diib pʋʋgin, anina ka ba diti li nɛ nanzʋ’ʋs, ma’ana, bɛɛ stew. Fufu bɛilim West African tɛɛnsin nyɛ yʋ’ʋr hali bɛ gbana pʋʋgin. Onɛ ka ba buon ye Chinua Achebe ka o sɔb gbaŋ ka pʋdi li yʋ’ʋr ye “si’el wʋsa widig nɛ la pʋdigi li yʋ’ʋr,[13] Fufu anɛ dikpɛŋ hali tis kambʋmʋs banɛ da bɛ Ashanti Empire.[14] Ghana sʋ’ʋlim, fufu yʋ’ʋr yinnɛ lɛn anɛ fufuo, li anɛ pi’elig ka tabid (ba ya’a pʋ la’as banki nɛ bɔɔdiɛ tua).
Nigeria tɛŋin
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Nigeria tɛŋin, fufu bɛɛ akpu anɛ dikanɛ nyɛ yʋ’ʋr hali ka ba mɔr banki ma’asa bɛɛ banɛ ka ba mi’ilim. Nigeria dimi maani ba Fufu si’em la bɛɛ li kɔn’ nɛ Ghana din la; amaa li nan kpɛlim anɛ diib hali tis tɛɛns ayi bama wʋsa.[15][16][17] Nigeria tɛŋin, fufu kanɛ ka ba nɔk banki maal, ba buon ye akpu, ka li da yinɛ Igbo buudi ni na Nigeria sʋ’ʋlim ka buud banɛ kpɛlim la mɛ yʋ’ʋn baŋ. Ban maani li si’em nɛ ban diti li si’em dɔlis nɛ lin an buud sia nɛ ba diib dʋgʋbʋ an si’em. Amaa bɛi wa’ae sa la, buudi banɛ zuoe Nigerian sʋ’ʋlim la bɛdigʋ da baŋi li, ka buudi wʋsa paasi li ba diib pʋʋgin ka li dʋgʋb lɛɛ an kɔn’ɔb kɔn’ɔb nɛ zɛɛnd nam kɔn’ɔb kɔn’ɔb. Yoruba buudi maan fufu si’em la bɛ li kɔn’ nɛ buudi banɛ kpɛlim la. Ba mɔr banki kanɛ mi’igi maan ka yisid bʋʋlʋm la. Zin’ig kanɛ kpɛlimi li pʋʋgin tabid la ba nɔkid daagi gʋdʋsid nɛ lin ti kilim zɔ’ɔm.[18] Akpu, anɛ yʋ’ʋr kanɛ ka ba pʋd banki bɛ Igbo buudi pian’ad ni. Ba nɔkid dabasiem yela ka naan maan diib la, ka diti li nɛ zɛɛnd kanɛ ka ba buon egusi. Ban maan Akpu si’em anɛ ba pik banki pa’ad ka pie li nɛ lin ti pɛlig. Ba nɔkid banki la niŋid kuom pʋʋgin dabisa atan’ bɛɛ anaasi ka li mi’im ka yʋ’ʋn bʋgʋs.[19][20] Ba nɔkid nwam kanɛ mɔr vɔnya bɛɛ bʋnlinɛ mɔr vɔnya ka ba yuoe li. La nya’aŋ ka ba kpa’ae li niŋ bɔtɔ pʋʋgin ka nɔk bʋntɛbisig sia pa’al zugin lin na niŋ si’em ka kuom la yuoe. Li nya’aŋ ka ba tua li gbilim gbila gbila ka nɔki dʋgʋl ka li da tʋlʋgɛ, lin nya’aŋ ka ba tua li ya’as ka lɛn gaans giinla la bas ka nya’ali gbilimi li ya’as, ka yʋ’ʋn dʋgʋli minute piinɛ nu paae pisi bɛn, ka yisi li bugum la ni lɛn tua li ya’as nɛ lin ti bʋlʋg kɔlkɔl.[21] Li nyɛ yʋ’ʋr hali bɛ Nigeria sʋ’ʋlim, li kaskas anɛ tɛŋ la ya’dagɔbʋg nya’aŋ bama nɛ ya’dagɔbʋg gɔbʋg baba.[22]
Caribbean sʋ’ʋlim
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Caribbean tɛɛns la ni ka nidib banɛ zuoe anina la tita’am yit West African (wan wʋʋ Cuba, Jamaica, Dominican Republic, Haiti nɛ Puerto Rico), ba tuod banki bɛɛ busa gɛndigid nɛ bʋnsi’eba.
Cuba tɛŋin, ba buon diib la lin yi si’el na African sʋ’ʋlim ka ba tisi li yʋ’ʋr sia la ye fufú bɛɛ ban paas pian’ad si’eba pa’al lin an si’em wan wʋʋ fufú de plátano bɛɛ fufú de plátano pintón.[23] Dominican Republic tɛŋ sʋ’ʋlim ni, diib buudi kanɛ ka ba nɔŋ hai ka buon mangú, anɛ linɛ wan fufú. Tɛŋ si’eba ni, ba buon fufú ye funche bɛ Puerto Rico pian’ad ni. Linɛ pa’al Caribbean "fufú" nɛ West African din la bɛ kɔn’ɔb kɔn’ɔb si’em anɛ li tɛbisim nɛ li nyʋʋg. Fʋ ya’a yi Cuba sʋ’ʋlim, fufú anɛ dikanɛ ka bɛdigʋ di’e li nu’us ayi.[24]
Haiti tɛŋin, ba buoni li ye tonm tonm nɛ foofoo. Tita’am mɔri wal kanɛ ka na’asaanam buon breadfruit la maan amaa fʋ tɔ’ɔn nɔk banki bɛɛ busa maal ka ba diti li nɛ ma’ana zɛɛnd bɛɛ li ki’ika. Banɛ diti li bɛdigʋ anɛ banɛ bɛ Haiti ya’dagɔbʋg tɛɛns la wʋʋ Grand'Anse nɛ Sud nam ni. Tɛŋpʋʋg kanɛ ka ba buon Jérémie anɛ zin’ig kanɛ ka ba gɔs ka anina an tonmtonm tɛŋpʋʋgi bɛ Haiti.
Niŋgbina maalig
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Fʋ ya’a nɔk fufu zɔ’ɔm makir 100 g (dinɛ ka ba nɔk bankan maal) mɔr niŋgbina maalig laʋg makir 2 g, ka kpaam kanɛ bɛ li pʋʋgin makir an 0.1 g ka lin tisid niŋgbiŋ paŋ si’em an 84 g, bɛɛ 267 calories.[25] Fʋ ya’a di nɔɔr yinnɛ (240g) fufu kanɛ ka ba dʋg tisid niŋgbiŋ maalig laʋg 3.6 g, niŋgbiŋ kpaam 7.2 g ka lin tisid niŋgbiŋ paŋ si’em an 81 g, bɛɛ 398 calories.[26]
Gbanvɛɛnsa
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]- ↑ Ukegbu, Kavachi Michelle (2021). The art of fufu : a guide to the culture and flavors of a West African tradition. Grubido. Austin, Texas. ISBN 978-1-62634-596-6. OCLC 1241244901.
- ↑ "5 Popular Swallows Eaten By Ghanaians". Modern Ghana. Retrieved 2022-05-03.
- ↑ Victoria, Akinola (2022-04-24). "5 Nigerian meals that have similar versions across African countries". Pulse Nigeria. Retrieved 2022-05-03.
- ↑ Nweke, Felix I. "THE CASSAVA TRANSFORMATION IN AFRICA". United Nations. Retrieved 10 June 2014.
- ↑ "What is Fufu, the West African Delicacy?". www.finedininglovers.com. Retrieved 2022-09-17.
- ↑ "A review of cassava in Africa with country case studies on Nigeria, Ghana, the United Republic of Tanzania, Uganda and Benin". www.fao.org. Retrieved 2018-04-22.
- ↑ DeLancey, Mark W., and Mark Dike DeLancey (2000). Historical Dictionary of the Republic of Cameroon, 3rd ed. Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, p. 134.
- ↑ Siciliano-Rosen, L. "Fufu." Encyclopedia Britannica.https://www.britannica.com/topic/fufu
- ↑ Britannica, The Editors of Encyclopædia (April 22, 2024). "Akan People". Britannica.
{{cite web}}:|first=has generic name (help) - ↑ Miller (2022), p. 89
- ↑ "Top 5 healthy meals to enjoy when in Ghana - MyJoyOnline.com". www.myjoyonline.com. 2015-11-26. Retrieved 2022-01-22.
- ↑ Wheatley, Christopher (1997). Metodos para agregar valor a raices y tuberculos alimenticios: manual para el desarrollo de productos. CIAT. p. 17. ISBN 9589439896.
- ↑ Achebe, Chinua (1994). Things fall apart. Internet Archive. New York : Anchor Books. ISBN 978-0-385-47454-2.
- ↑ Miller (2022), p. 111
- ↑ "cassava".
- ↑ "HOW TO MAKE WATER FUFU FROM SCRATCH - CASSAVA FUFU". Precious Core. 2017-07-14. Retrieved 2022-05-12.
- ↑ "How To Make Fufu From Scratch (Nigerian Fufu)". My Active Kitchen. 2021-02-17. Retrieved 2022-05-12.
- ↑ Etejere, Emmanuel O.; Bhat, Ramakrishna B. (1985). "Traditional Preparation and Uses of Cassava in Nigeria". Economic Botany. 39 (2): 161. doi:10.1007/BF02907839. ISSN 0013-0001. JSTOR 4254732.
- ↑ "Accelerate Tv - Under Maintenance". acceleratetv.com. Retrieved 2022-05-12. [permanent dead link]
- ↑ "Processing of akpu/fufu Recipe by Emryson's Kitchen". Cookpad. 9 January 2019. Retrieved 2022-05-12.
- ↑ "Akpu Cassava Fufu Recipe:: Nigerian Dishes :: Galleria Health and Lifestyle, Nigeria". www.nigeriagalleria.com. Retrieved 2018-05-05.
- ↑ "cassava".
- ↑ Rabade Roque, Raquel (2011). The Cuban Kitchen. NY: Knopf Doubleday Publishing Group. p. 151. ISBN 978-0307595430.
- ↑ Martinez, Daisy (2013). Daisy Cooks!: Latin Flavors That Will Rock Your World. Hachette Books. ISBN 9781401306120.
- ↑ "Golden tropics, cocoyam fufu flour by Golden Tropics, Ltd. nutrition facts and analysis". www.nutritionvalue.org. Retrieved 2024-07-06.
- ↑ "Fufu nutrition facts and analysis". www.nutritionvalue.org. Retrieved 2024-07-06.