Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Fufu

Di yinɛ Wikipiidia
Sa'atuodim
dish, swallow, Diib
Part ofAfrican cuisine, Cameroonian cuisine Dɛmisim gbɛlima
Has useeating Dɛmisim gbɛlima
ContinentAfrica Dɛmisim gbɛlima
CountryGhana, Nigeria, Liberia, Togo, Benin Dɛmisim gbɛlima
Country of originGhana Dɛmisim gbɛlima
Fabrication methodcooking Dɛmisim gbɛlima
Used byeating Dɛmisim gbɛlima

Fufu (bɛɛ fufuo, saatuodim) anɛ diib kanɛ ka ba tuodi bɛ West African sʋʋlim.[1][2] Li anɛ kanbʋnir yʋʋr kanɛ yi Kambʋmʋs banɛ an Akans buudi bɛ Ghana. Yʋʋr nwa paae Africa tɛɛns sieba mɛn ka ba mɔri pʋd diib banɛ ka ba tuod, tɛɛns la sieba anɛ Sierra Leone, Liberia, Cote D'Ivoire, Burkina Faso, Benin, Togo, Nigeria, Cameroon, the Democratic Republic of Congo, Central African Republic, Republic of Congo, Angola nɛ Gabon. Li buudi mɛ bɛ naasaatɛŋ nɛ banɛ bɛ America tɛnsʋk, zinis banɛ ka Africa nidib bɛɛ anina zuoe.[3]

Ban mɔr sieli dʋgʋd fufu anɛ bɔɔdiɛ, bankan, nɛ asikoko, amaa tɛɛns bɛdigʋ banɛ bɛ West Africanʋlim mɔr diib kɔnɔb kɔnɔbi maani li. Ghana, Ivory Coast, nɛ Liberia sʋʋlim nam ni, ban maan siem anɛ ba laas bɔɔdiɛ nɛ busa kanɛ ka ba dʋg ka tua li bɛɛ ban na nɔk bankan bɛɛ bɔɔdiɛ zɔꞌɔm niŋ kuom ka gʋrigi li ka li gɛndig sʋʋŋa ka dʋgʋl. Fʋn na dʋgʋ ka o an pɛlpɛl bɛɛ ka o kpiem bɛnɛ fʋn kanɛ maani li la ni, ka ba diti li nɛ zɛɛnd kanɛ an holhol. Nigeria tɛŋin, ba buon diib nwa nɛ ye akpu, ka banɛ nɔŋi li hali anɛ Igbo buudi banɛ bɛ Nigeria. Ban mɔr sieli maani li anɛ banki, ka li kɛt ka li nyaŋi tɛbisi gat West African tɛɛns sieba ni ka ba maani li siem la. Ba mɔri li dit nɛ zɛɛnd kɔnɔb kɔnɔb wan wʋʋ Egusi, Onugbu, zɛvaand, nɛ niim bɛɛ zimi bɛdigʋ.[4] Yʋma banɛ gaad la ba da mɔr zɔꞌɔm sieba wan wʋʋ wheat zɔɔm, kawɛnna zɔɔm, bɛɛ bɔɔdiɛ, die banki nɔbir. Nwa anɛ bʋnlinɛ ka nidib banɛ bɛ tɛŋpʋʋsin maan saŋa wʋsa. Nidib banɛ bɛ tɛŋkpɛmisin ka mɔr pɔɔd banɛ ka ba mɔri kuod banki la nan kpɛlim mɔr nɛ lini dʋgʋd. Ba mɔri nuusi dit fufu, ka ba maali ba gbila gbila ka miis o zɛɛnd ni.[5]

  • Angola: funge, fúngi
  • Benin: santana, foufou
  • Burkina Faso:
  • Cameroon: couscous, couscous de manioc
  • Central African Republic: foufou
  • Congo-Kinshasa ne Congo-Brazzaville: fufú, moteke, fufú, luku , bidia
  • Gabon: foufou
  • Ghana: fufu, fufuo, sakɔro
  • Haiti: tomtom
  • Ivory Coast: foutou, foufou
  • Liberia: fufu
  • Mozambique: sadja, sadza, xima
  • Nigeria: fufu, santana, akpụ, ụtara, loi-loi, swallow, tuk rogo
  • Sierra Leone: foofoo, foofoo
  • Togo: foufou

Portuguese tɛŋ dim banɛ da maan kpikpiŋ la da nan pʋ mɔr banki naan Brazil kɛŋ Africa na 16th century saŋa la, ba da mɔr nɛ bankan, bɔɔdiɛ nɛ busa maan saatuodim.[6] Ban dit fufu siem anɛ fʋ gbine li zɛnmisi fʋn na nyaŋi vɔl siem bɛn, nɔki li suk zɛɛnd ni yʋʋn di.

Côte d'Ivoire tɛŋin, ba buon diib la ye foutou. Ivorian foufou anɛ diib kanɛ ka ba mɔr bɔɔdiɛ kanɛ malisi maan, foutou anɛ dikanɛ mɔr paŋ, ka mɔr tɛbisim yit busa, banki, bɔɔdiɛ bɛɛ ba laas bama maal.

Cameroon sʋʋlim banɛ ka ba pianad Fariŋ buudi pianad la ni, ba buoni li ye "couscous" (nwa bɛɛ li kɔn nɛ dikanɛ bɛ North African ka ba buon couscous la).[7]

Nidib banɛ bɛ Africa yanyaaŋ nɛ yadagɔbʋg gɛndig fufu nɛ ba diib kanɛ ka ba mɔr kawɛnna zɔꞌɔm maan ka ba buon ugali bɛɛ nshima la, li kaa yinnɛ. Fʋ yaa gɔs, ugali bɛɛ nshima bɛ Ghanaʋlim, ka ba buoni li ye akple, nsihoo bɛɛ tuo zaafi, linɛ ka ba nɔk kawɛnna zɔꞌɔm kanɛ pʋ miigi maal, kaa wan wʋʋ ban mɔr zɔꞌɔm kannɛ ka ba miilim maan disieba wan wʋʋ etsew, dokuno, banku, fonfom, nɛ disieba banɛ kpɛlim ka ba dit Ghanaʋlim la.

Ba gbanae ye li yinɛ Ghana sʋʋlim na,[8] dɔlis nɛ Asante, Akuapem, Akyem, Bono, nɛ Fante nidib banɛ paas kanbʋmʋs buudi banɛ bɛ Ghana la, ka tɛŋ la wʋsa yʋʋn diti li.[9] Onɛ gɔsid kʋdʋmin yela ka o yʋʋr buon Miller paal ye, "yʋʋr la ka ba pʋd ye Fufu la gbin anɛ Twi."[10] Ka li yinɛ banki an pieligi paas Ghana dim fufu la ni la. Ghanaʋlim ni, ba mɔri banki kanɛ ka ba buasi dʋgi maan, lin nɛ bankan bɛɛ bɔɔdiɛ. Ba laasidi li nɛ tuod tuodir ni nɛ tuodir biig kanɛ ka ba nɔk daʋgʋ maal.[11] Onɛ tuod la yaa ɛɛti ʋk tuodir biig la, ka onɛ lɛbigid la nɔk nuusi lɛbigi li gɛndig, ka niŋid kuom biel biel nɛ lin na ti an bʋgʋsʋg, ka yʋʋn gbana taaba. Li kilim diibʋs ka ba yʋʋn gbilimi li niŋ laas ni. Ban nyaŋi maal masin kanɛ nyaŋidi nɛɛmid fufu la, fʋ yaa maan, ɔnsir pʋ lɛn yit wala sa yaasɛ. Ba dit diib la nɛ zɛɛnd kuom wan wʋʋ karakara zɛɛnd, abɛ zɛɛnd, sʋnma zɛɛnd bɛɛ vaand zɛɛnd. Zina nwa, li buudi mɛ bɛ Beninese diib pʋʋgin, Cameroon dim diib pʋʋgin, Guinea dim diib pʋʋgin, Congolese diib pʋʋgin, Nigeria diib pʋʋgin,[12] nɛ Togo dim diib pʋʋgin, anina ka ba diti li nɛ nanzʋʋs, maana, bɛɛ stew. Fufu bɛilim West African tɛɛnsin nyɛ yʋʋr hali bɛ gbana pʋʋgin. Onɛ ka ba buon ye Chinua Achebe ka o sɔb gbaŋ ka pʋdi li yʋʋr ye “siel wʋsa widig nɛ la pʋdigi li yʋʋr,[13] Fufu anɛ dikpɛŋ hali tis kambʋmʋs banɛ da bɛ Ashanti Empire.[14] Ghanaʋlim, fufu yʋʋr yinnɛ lɛn anɛ fufuo, li anɛ pielig ka tabid (ba yaa pʋ laas banki nɛ bɔɔdiɛ tua).

Nigeria tɛŋin, fufu bɛɛ akpu anɛ dikanɛ nyɛ yʋʋr hali ka ba mɔr banki maasa bɛɛ banɛ ka ba miilim. Nigeria dimi maani ba Fufu siem la bɛɛ li kɔnGhana din la; amaa li nan kpɛlim anɛ diib hali tis tɛɛns ayi bama wʋsa.[15][16][17] Nigeria tɛŋin, fufu kanɛ ka ba nɔk banki maal, ba buon ye akpu, ka li da yinɛ Igbo buudi ni na Nigeria sʋʋlim ka buud banɛ kpɛlim la mɛ yʋʋn baŋ. Ban maani li siem nɛ ban diti li siem dɔlis nɛ lin an buud sia nɛ ba diib dʋgʋbʋ an siem. Amaa bɛi waae sa la, buudi banɛ zuoe Nigerian sʋʋlim la bɛdigʋ da baŋi li, ka buudi wʋsa paasi li ba diib pʋʋgin ka li dʋgʋb lɛɛ an kɔnɔb kɔnɔb nɛ zɛɛnd nam kɔnɔb kɔnɔb. Yoruba buudi maan fufu siem la bɛ li kɔn nɛ buudi banɛ kpɛlim la. Ba mɔr banki kanɛ miigi maan ka yisid bʋʋlʋm la. Zinig kanɛ kpɛlimi li pʋʋgin tabid la ba nɔkid daagi gʋdʋsid nɛ lin ti kilim zɔɔm.[18] Akpu, anɛ yʋʋr kanɛ ka ba pʋd banki bɛ Igbo buudi pianad ni. Ba nɔkid dabasiem yela ka naan maan diib la, ka diti li nɛ zɛɛnd kanɛ ka ba buon egusi. Ban maan Akpu siem anɛ ba pik banki paad ka pie li nɛ lin ti pɛlig. Ba nɔkid banki la niŋid kuom pʋʋgin dabisa atan bɛɛ anaasi ka li miim ka yʋʋn bʋgʋs.[19][20] Ba nɔkid nwam kanɛ mɔr vɔnya bɛɛ bʋnlinɛ mɔr vɔnya ka ba yuoe li. La nyaaŋ ka ba kpaae li niŋ bɔtɔ pʋʋgin ka nɔk bʋntɛbisig sia paal zugin lin na niŋ siem ka kuom la yuoe. Li nyaaŋ ka ba tua li gbilim gbila gbila ka nɔki dʋgʋl ka li da tʋlʋgɛ, lin nyaaŋ ka ba tua li yaas ka lɛn gaans giinla la bas ka nyaali gbilimi li yaas, ka yʋʋn dʋgʋli minute piinɛ nu paae pisi bɛn, ka yisi li bugum la ni lɛn tua li yaas nɛ lin ti bʋlʋg kɔlkɔl.[21] Li nyɛ yʋʋr hali bɛ Nigeriaʋlim, li kaskas anɛ tɛŋ la yadagɔbʋg nyaaŋ bama nɛ yadagɔbʋg gɔbʋg baba.[22]

Caribbean tɛɛns la ni ka nidib banɛ zuoe anina la titaam yit West African (wan wʋʋ Cuba, Jamaica, Dominican Republic, Haiti nɛ Puerto Rico), ba tuod banki bɛɛ busa gɛndigid nɛ bʋnsieba.

Cuba tɛŋin, ba buon diib la lin yi siel na Africanʋlim ka ba tisi li yʋʋr sia la ye fufú bɛɛ ban paas pianad sieba paal lin an siem wan wʋʋ fufú de plátano bɛɛ fufú de plátano pintón.[23] Dominican Republic tɛŋ sʋʋlim ni, diib buudi kanɛ ka ba nɔŋ hai ka buon mangú, anɛ linɛ wan fufú. Tɛŋ sieba ni, ba buon fufú ye funche bɛ Puerto Rico pianad ni. Linɛ paal Caribbean "fufú" nɛ West African din la bɛ kɔnɔb kɔnɔb siem anɛ li tɛbisim nɛ li nyʋʋg. Fʋ yaa yi Cuba sʋʋlim, fufú anɛ dikanɛ ka bɛdigʋ die li nuus ayi.[24]

Haiti tɛŋin, ba buoni li ye tonm tonm nɛ foofoo. Titaam mɔri wal kanɛ ka naasaanam buon breadfruit la maan amaa fʋ tɔɔn nɔk banki bɛɛ busa maal ka ba diti li nɛ maana zɛɛnd bɛɛ li kiika. Banɛ diti li bɛdigʋ anɛ banɛ bɛ Haiti yadagɔbʋg tɛɛns la wʋʋ Grand'Anse nɛ Sud nam ni. Tɛŋpʋʋg kanɛ ka ba buon Jérémie anɛ zinig kanɛ ka ba gɔs ka anina an tonmtonm tɛŋpʋʋgi bɛ Haiti.

Fʋ yaa nɔk fufu zɔꞌɔm makir 100 g (dinɛ ka ba nɔk bankan maal) mɔr niŋgbina maalig laʋg makir 2 g, ka kpaam kanɛ bɛ li pʋʋgin makir an 0.1 g ka lin tisid niŋgbiŋ paŋ siem an 84 g, bɛɛ 267 calories.[25] Fʋ yaa di nɔɔr yinnɛ (240g) fufu kanɛ ka ba dʋg tisid niŋgbiŋ maalig laʋg 3.6 g, niŋgbiŋ kpaam 7.2 g ka lin tisid niŋgbiŋ paŋ siem an 81 g, bɛɛ 398 calories.[26]

  1. Ukegbu, Kavachi Michelle (2021). The art of fufu : a guide to the culture and flavors of a West African tradition. Grubido. Austin, Texas. ISBN 978-1-62634-596-6. OCLC 1241244901.
  2. "5 Popular Swallows Eaten By Ghanaians". Modern Ghana. Retrieved 2022-05-03.
  3. Victoria, Akinola (2022-04-24). "5 Nigerian meals that have similar versions across African countries". Pulse Nigeria. Retrieved 2022-05-03.
  4. Nweke, Felix I. "THE CASSAVA TRANSFORMATION IN AFRICA". United Nations. Retrieved 10 June 2014.
  5. "What is Fufu, the West African Delicacy?". www.finedininglovers.com. Retrieved 2022-09-17.
  6. "A review of cassava in Africa with country case studies on Nigeria, Ghana, the United Republic of Tanzania, Uganda and Benin". www.fao.org. Retrieved 2018-04-22.
  7. DeLancey, Mark W., and Mark Dike DeLancey (2000). Historical Dictionary of the Republic of Cameroon, 3rd ed. Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, p. 134.
  8. Siciliano-Rosen, L. "Fufu." Encyclopedia Britannica.https://www.britannica.com/topic/fufu
  9. Britannica, The Editors of Encyclopædia (April 22, 2024). "Akan People". Britannica. {{cite web}}: |first= has generic name (help)
  10. Miller (2022), p. 89
  11. "Top 5 healthy meals to enjoy when in Ghana - MyJoyOnline.com". www.myjoyonline.com. 2015-11-26. Retrieved 2022-01-22.
  12. Wheatley, Christopher (1997). Metodos para agregar valor a raices y tuberculos alimenticios: manual para el desarrollo de productos. CIAT. p. 17. ISBN 9589439896.
  13. Achebe, Chinua (1994). Things fall apart. Internet Archive. New York : Anchor Books. ISBN 978-0-385-47454-2.
  14. Miller (2022), p. 111
  15. "cassava".
  16. "HOW TO MAKE WATER FUFU FROM SCRATCH - CASSAVA FUFU". Precious Core. 2017-07-14. Retrieved 2022-05-12.
  17. "How To Make Fufu From Scratch (Nigerian Fufu)". My Active Kitchen. 2021-02-17. Retrieved 2022-05-12.
  18. Etejere, Emmanuel O.; Bhat, Ramakrishna B. (1985). "Traditional Preparation and Uses of Cassava in Nigeria". Economic Botany. 39 (2): 161. doi:10.1007/BF02907839. ISSN 0013-0001. JSTOR 4254732.
  19. "Accelerate Tv - Under Maintenance". acceleratetv.com. Retrieved 2022-05-12. [permanent dead link]
  20. "Processing of akpu/fufu Recipe by Emryson's Kitchen". Cookpad. 9 January 2019. Retrieved 2022-05-12.
  21. "Akpu Cassava Fufu Recipe:: Nigerian Dishes :: Galleria Health and Lifestyle, Nigeria". www.nigeriagalleria.com. Retrieved 2018-05-05.
  22. "cassava".
  23. Rabade Roque, Raquel (2011). The Cuban Kitchen. NY: Knopf Doubleday Publishing Group. p. 151. ISBN 978-0307595430.
  24. Martinez, Daisy (2013). Daisy Cooks!: Latin Flavors That Will Rock Your World. Hachette Books. ISBN 9781401306120.
  25. "Golden tropics, cocoyam fufu flour by Golden Tropics, Ltd. nutrition facts and analysis". www.nutritionvalue.org. Retrieved 2024-07-06.
  26. "Fufu nutrition facts and analysis". www.nutritionvalue.org. Retrieved 2024-07-06.