Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Kusa-Kpaam

Di yinɛ Wikipiidia
(Maligin lɛbisi yina Kusakpaam)
Kusa-Kpaam
Ebo
Subclass ofvegetable fat Dɛmisim gbɛlima
Part ofBrazilian cuisine Dɛmisim gbɛlima
Made from materialsheanut Dɛmisim gbɛlima
Natural product of taxonButyrospermum parkii, Ta'aŋ Dɛmisim gbɛlima

Kusakpaam[1] anɛ kpaam ka ba siligidi yit taꞌama biili ni.[2] Taꞌama la yaa nam pʋbiꞌigɛ li anɛ pɛɛligʋ, ba ɛnti laasidinɛ nɛ borututu nya bɛɛ abɛ kpaam. Kusakpaam tʋʋm bɛdigʋ anɛ banɛ mɔri sɔɔd la. Kusakpaam anɛ bʋn lini dit, ba mɔri maan diib tɛns bɛdʋgʋ ninsabilis tɛŋ sɔɔlimin wʋsa.[3] Saŋsiaba ba mɔri Kusakpaam laasid nɛ kpasiaba yɛ li diꞌɛ cocoa butter tʋʋm amaa di nyʋʋg la na bɛɛ di kɔnꞌ[4]. Naasalin ba buonɛ yɛ shea ka li yinɛ “si” ka li anɛ tiis yʋda banɛ bɛ Bambara[5] ka Dagbam buon yɛ kpakahili, ka Wali dim buɔn yɛ taama, ka Kambʋʋs buɔn yɛ nkuto, ka Hausa dim buon yɛ kade bɛɛ kadanya, ka Igbo dim bʋɔn yɛ okwuma, ka Yoruba dim bʋɔn yɛ ori, ka Wolof banɛ bɛ Senegal la bʋɔn yɛ karite, ninsabilis tɛŋsiaba mɛ bʋɔn yɛ ori[6].

Bambara dim banɛ bɛ Mali la buonɛ li nɛ yɛ shisu. Wolof banɛ bɛ Senegal la buon taꞌama tiig la nɛ yɛ ghariti, li yi nɛ ani ka French dim buonɛ li yɛ kariite la. Taꞌama tiig nɔbigidnɛ mɔɔgin ʋʋn saŋa, din nɔkid savannah Senegal keŋ  paae Sudan nɛ kʋkʋn siaba Ethiopia. Taꞌama tiis bɛ wɛnnɛ tɛns pisinɛyinni (21) ninsabilis tɛŋin, tɛns la yʋda anɛ: Benin, Burkina Faso, Cameroon, Central African Republic, Chad, Ethiopia, Eritrea, Ghana, Guinea Bissau, Ivory Coast, Mali, Niger, Nigeria, Senegal, Sierra Leone, South Sudan, Togo, Uganda, Democratic Republic of the Congo, Kenya nɛ Guinea.

Taꞌama bʋl kanɛ bɛ kʋdʋmin Saouga tɛŋkpiŋin la paꞌal yɛ Kusakpaam da pʋn dɛŋim bɛ yʋma kɔbʋspiinɛnaasi la ni (14th century). Kpaam la da ziitnɛ ken  Naasaateŋ (Britain) yʋma tʋsir nɛ kɔbʋsnii nɛ pisnaasinɛ ayʋɔbʋ(1846).

Ba mɔri kusakpaam maan niŋgbiŋ kpasɔɔndim nɛ zuobid, ka li anɛ nɔŋgbana ni kpaam,niŋgbiŋ bʋgʋsʋg kpaam, nɛ zuobid banɛ kpiꞌim la ka ba yaꞌa sʋnꞌe li lɛbi bʋg lɛm-lɛm. banɛ maan kiꞌibʋnam la mɛ mɔri kusakpaam paasid laꞌsiꞌeba maan kiꞌibʋ la nɛ banɛ maan niŋgbina nɔnim kpaam  men, dinɛ kɛ la, kusakpaam mɔri saalim bɛdigʋ  ka pu mɔr dinꞌad mɛnɛ dinzugɔ li kɛt ka niŋgbiŋ la bʋkkʋd ka mɛ nyɛligid kil-kil. Kusakpaam mɔr tʋʋma bɛdigʋ gat kpama banɛ wɛnnɛ abɛ kpaam bɛɛ olive kpaam ka li anɛ yɛ li anɛ kpasʋŋ buudi. Afirika tens wɛnnɛ Benin, Ghana  mɔri kusakpaam maan diib, zuobʋd maalʋg ka mɔri sʋnꞌed biliꞌes ka ba nyaŋidi gbisid sʋŋa ka lɛn mɔri maan kandil daad nɛ niŋgbina zabidiŋ tiim.


  1. ↑ https://doi.org/10.1002%2F14356007.a10_173
  2. ↑ https://doi.org/10.1002%2F14356007.a10_173
  3. ↑ http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11763&page=303
  4. ↑ http://www.fao.org/docrep/008/y5918e/y5918e11.htm
  5. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Shea_butter#cite_note-5
  6. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Shea_butter#cite_note-6