Niiŋ
| Subclass of | Vertebrata |
|---|---|
| Taxon name | Aves |
| Taxon rank | class |
| Parent taxon | Ornithurae |
| This taxon is source of | egg as food, feather, Ni'im, bird faeces, bird skin |
| Studied by | ornithology |
| Hashtag | birds, bird, birb |
| Code of nomenclature | International Code of Zoological Nomenclature |
| Uses | bird flight, bird food, broodiness |
| Mode of reproduction | oviparity |
| Produced sound | bird vocalization |
| Unicode character | 🐦 |
| Has list | list of birds |
Niiŋ anɛ bunkɔnb-kanɛ ian'ad ka mɔr kpukpama nɛ nya'aŋ kɔnbir. Ba yinɛ dinosaurs. Fʋ ya'a gɔs tituaa nɛ niimis anɛ dinosaurs.[1] Pian'aʋk kanɛ an "niiŋ-nwɛnim la" anɛ avian. Niimis anɛ bʋŋkɔb banɛ buudi mɔr ziim tuul. Ba kpamkpama la sʋŋidi ba ka ba niŋgbina tʋʋlim la pʋ yita.[2][3] Nananna niimis la pʋ mɔr nyinaa. Ba mɔr nɔɔr ka li kpi'im. ba nyɛ'ɛd gɛla ka li gɛl nwaaʋŋ la kpi'im. Ba metabolic rate la bɛ nɛ agɔl nɛ nya'aŋ gʋdʋg kɔnbir kanɛ fa'as ka lɛɛ kpi'im. Ba sunsuf la pʋnɛ zin'isa anaasi.
Niimis bɛ dunia la wʋsa ni. Ba wa'ali anɛ 5 cm (2 in) bee hummingbird to the 2.70 m (9 ft) wʋʋ ostrich nɛ. Ba buudi anɛ wɛnɛ tusa kɔbis piiga yɛla. Ka bama wʋsa la pʋsʋg anɛ passerines, bɛɛ perching niimis.
Niimis mɔr kpamkpama. Niimis anɛ buudi kɔn'ɔb - kɔn' b ka mɛ mɔr kpamkpama la kɔn'ɔb - kɔn'ɔb. Niimis banɛ buudi ka ti mi'iba anɛ extinct moa nɛ wabid niimis la.
Fʋ ya'a ye fʋ gɔ zamisidibi mamis siem, nananna niimis la (Neornithes) da bɛnɛ Late Cretaceous kudimin la bɛ pin'iligʋn nɛ kudimin Cretaceous (100 Ma) la teŋsʋk ka ba da kɛna nabi nab bɛ Cretaceous–Paleogene extinction event saŋa la yʋma miliyɔn pisyuobʋ nɛ ayuobʋ (66 million), dinɛ da kʋ pterosaurs nɛ banɛ kaae-ornithuran dinosaurs la wʋsa.[4][5]
| name = Birds
| fossil_range = Upper Cretaceous-Present Tɛmpilet:Fossil range

| image_caption = Examples of various avian orders.
Row 1: Red-crested turaco, shoebill, white-tailed tropicbird
Row 2: Steller's sea eagle, grey crowned crane, common peafowl
Row 3: Great hornbill, Anna's hummingbird, Atlantic puffin
Row 4: Southern cassowary, rainbow lorikeet, American flamingo
Row 5: Gentoo penguin, grey heron, blue-footed booby
Row 6: Bar-throated minla, Eurasian eagle-owl, keel-billed toucan
| taxon = Aves
| authority = Linnaeus, 1758[6]
| subdivision_ranks = Living Orders
| subdivision =
| synonyms = * Neornithes Gadow, 1883
}}


Diib buor
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Niimis zina nwa pʋ mɔr nyinaa, ka sieba vɔn ban gbanꞌe bʋnsiꞌa wʋsa din an si'em la mummi. Laꞌanɛ wala, asɛɛ ka ba buꞌas diib la vol ka li nyaan buoe kpɛnꞌɛ niŋgbiŋ la pʋʋgin. Linɛ an yiiga, ba kʋkɔya la ni (kʋkɔr daag) ba mɔr yɛɛg. Yɛɛg la suꞌad diib kanɛ ka ba dit ka li nyaan buodi kpɛnꞌɛd niŋgbiŋin la. Wala kɛt ka niiŋ la tɔꞌɔn dit diib buudi bɛdigʋ, ka ianki kɛŋ zinꞌig kanɛ ka daamʋg kaꞌasigɛ ye li buoe.
Pʋʋr la tiꞌal, li pʋdʋg nɛ zinꞌis ayi. Zinꞌig yinnɛ anɛ sappi ka yalim anina ka bʋnvʋya banɛ buod diib la maan. Pʋʋr la zinꞌig kanɛ kpɛlim la anɛ pɛlim la. Nɛꞌɛŋa anɛ kpiꞌeŋʋ, ka nɛɛmid diib. Niimis banɛ dit bʋnbʋta maꞌa la mɔr pɛlim (ka li mɔr kuga bibisi li pʋʋgin). Ku'om kanɛ bɛɛ ba pʋʋgin la kɛt ka zimi kɔnba nyaŋidi buod. Diib kanɛ nɛɛm biꞌela la yʋꞌʋn lɛbid nɛ bɛ nyɔnd la ni, anina ka li buodi kpɛnꞌɛd ningbiŋin la. Bʋnlinɛ kʋ nyaŋi buoe, nwan wʋʋ kɔnbilig, ba ʋkidi li yisid nɔɔrin na ka kaꞌa gbinninnɛ.[7]
Niimis banɛ ɔnbid niꞌim mɔr pʋʋr ka li kpiꞌem hali ka ba nyaŋidi vɔn bʋnvʋya titada. Niiŋ kanɛ ka ba buon blue heron na nyaŋi vɔl ziiŋ titaꞌar ka siꞌelsiꞌel pʋ maal o.[8] Raptors mɛ anɛ banɛ ɛɛti nɔki ba nɔba gbanꞌe bʋnvʋya siꞌeba ka mɔri ba nɔɔri aansidi li dit.
Niimis mɔr ziim kanɛ tʋl nwan wʋʋ bʋnkɔnbid banɛ dʋꞌad, ama aba pʋ dʋꞌada. Ba nyɛꞌɛd nɛ gɛla wan wʋʋ banɛ vuud tɛŋin nɛ, amaa niiŋ gɛlwaŋ la kpiꞌem nɛ. Niiŋ bil nɔbigid nɛ gɛlwaŋ la pʋʋgin, ka bakwainam biꞌela nyaꞌaŋ ka li wiak (naan gɛl la pʋʋgin yina).

Waad win, niimis dʋꞌad yʋʋm pʋʋgin nɛ nɔɔra abʋyinnɛ maꞌa. Niimis banɛ kɛn tɛŋ lallii tɔꞌɔn nyɛꞌɛ gɛla nɔɔra ayi yʋʋm pʋʋgin.
Niimis buudi kɔbiga pʋʋgin, piswai nɛ anu dʋt anɛ daʋ yinnɛ pʋꞌa yinnɛ.[9] Niimis bama laꞌasid taaba ala ti paad biis wiakir nyaꞌaŋ. Sieba gbaꞌ anɛ wan wʋʋ daʋ nɛ o pʋꞌa nɛ ti paad kum na ti nɔk yinnɛ. Daʋ yinnɛ pʋꞌa yinnɛ sʋŋidi ba, bʋnyaꞌas la na bɔɔd bʋndaad la sʋŋir ye ba nyaŋi gɔsi ba biis la sʋꞌʋŋa.[10] Li sʋꞌʋm nam zu'oe ya: ba pʋ gat ka bat tɛk la ka sɔꞌ kae anina gʋri li, yinnɛ na bɛ gʋr tɛk la. Niimis pʋ zu'oe ka ba dataas lɛɛ zu'oe.
Niimis sieba dʋti ba bʋn-nyaꞌas la ba nyɔvʋr bɛn wʋsa ka pʋ tiꞌakida, wan wʋʋ daʋ nɛ o pʋꞌa na di taaba nɛ. Niimis bama siꞌeba anɛ pigeons, geese, nɛ cranes. Niimis siꞌeba mɛ tiꞌasid pʋꞌab bɛɛ sidib yʋʋm wʋsa. Niimis banɛ tiꞌasid pʋꞌab la, pʋ mɔr pʋꞌa bɛɛ sid yinnɛ maꞌa nɛ. Niiŋ kanɛ an bʋndaag la na maal on na nyaŋ siꞌem paam niiŋ nyaꞌaŋ la. Ba tɔꞌɔn yʋʋm yʋʋma, waꞌad, bɛɛ paꞌani ba kɔnbid bɛɛ mɛꞌ niiŋ tɛk vɛnliŋ. Niiŋ daad la siꞌeba kɔnbilig vɛnl hali ka ba mɔri paamid niim nyaꞌamis la. Ba yinnɛ anɛ peacock onɛ na nyaŋi widig o kɔnbilig la ka li lusi ba zuur ka wan wʋʋ fan.
- A peacock display
- The sarus crane, like most cranes, mates for life and pairs dance
- A nest of house sparrows
- Emu nest
Niimis buudi siꞌeba dɔlisid suosiꞌeba nyɛꞌɛd gɛla. Bʋn-nyaꞌaŋ yinnɛ mɔr bʋndaʋg yinnɛ, bʋnyaꞌaŋ yinnɛ mɔr bʋndaad bɛdigʋ, bʋndaʋg yinnɛ mɔr bʋnyaꞌas bɛdigʋ, bʋnyaꞌas bɛdigʋ dɔl bʋndaad bɛdigʋ mɛ maani ba sʋʋgin.[11] Bʋnyaꞌas yaꞌa na nyaŋi gɔsi ba biis ka kʋ bɔɔd bʋndaad sʋŋirɛ, lin ka ba dɔl bʋndaad la bɛdigʋ.[11] Ba buudi siꞌeba dɔl suoya bɛdigʋ dɔlisid yelsiꞌeba pʋʋgin.
Tɛk maalig
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Niiŋ yaꞌa paam bʋndaʋg bɛɛ bʋnyaꞌaŋi naae, linɛ kpɛlim anɛ ba ia zinꞌig kanɛ an sʋꞌʋm nyɛꞌɛ gɛla. Zinꞌig kanɛ an sʋꞌʋm la bɛ kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb kati waꞌa nɛ lin an niiŋ buudi siꞌa, amaa ba titaꞌam maan tɛɛd. Li saŋa yaꞌa paae, nyamis na kpɛꞌɛ o ka o ia zinꞌig ye o nyɛ gɛl.[12] Niimis tɔꞌɔn maali ba tɛɛd tiig zug, kʋkʋn zug, bɛɛ tɛŋin kati waꞌa nɛ niiŋ la an buudi siꞌa. Ba yaꞌa nyɛꞌɛ gɛla la, saŋa wʋsa, ba yinnɛ gʋri li nɛ ka ba wʋsa laꞌasi yʋꞌʋn an yinnɛe. Yelmɛŋir anɛ ye li tɔi hali nɛ gɛla la na vʋꞌʋg, bʋndaʋg la bɛɛ bʋnyaꞌaŋ la yaꞌa kpi ka bas o tiraan la.
Robins maani ba tɛk ka li an gbilig ka ba nɔk mɔɔdi maal ka nɔk kɔnbiligi niŋ pʋʋgin la, ka bɔ laꞌad banɛ bʋgʋsi tɛꞌɛg pʋʋgin. Swallows bɔɔd ye ba tɛɛd kpiꞌe taaba. Ba mɔr nɛ yaꞌadi maani ba tɛɛd la, tɛk la nɔɔrin ka ba bʋligi li anina ka li nyaŋi lʋs sʋꞌʋŋa. Niimis bɛdigʋ bɔɔd tiis banɛ mɔr yɔk ye bam aal tɛɛd la ba pʋʋgin. Wibid tɛɛd anɛ dakpiilima ka ba mɔri maani yaꞌan tiis banɛ waꞌam bɛɛ zuor zug. Scrub turkeys laꞌasid vaand bɛdigʋ ka li na wan wʋʋ 10 metres giligi li. Guillemots nyɛꞌɛdi ba gɛla paꞌan tampiins zug ka pʋ mɔr tɛk baa biꞌelaa. Ba gɛla la an siꞌem la, ba bilimid agɔl la ka lɛɛ pʋ lut tɛŋinɛ. Cuckoo pʋ maan o mɛŋ tɛkkɔ. Ba nyɛꞌɛdi ba gɛla paasidi ba taaba gɛla ni ka basidi li tisid ye ba gʋri li. Cuckoo gɛla la anɛ soogia fuud la bɔɔnlim la an siꞌem la.
Ba yaꞌa maal tɛɛg la naae, niimis la yʋꞌʋn na laꞌas taaba ka gɛl la yina wiꞌak biisi pinꞌil nɔbigir. Niimis pʋ wan wʋʋ bʋnkɔnbid banɛ dʋꞌad la, ban (nɛ banɛ vuud tɛŋin) mɔr vɔɔnr yinnɛ ka ba mɔr anina maan biis ka lɛn yisid laꞌabanɛ ka ningbiŋ pʋ mɔri ba tʋʋm la vɔɔnr kan nɔɔ ni. Vɔɔnr la yʋꞌʋri buon cloaca naꞌasaalin. Niiŋ nyaꞌaŋ, ka ba buon bʋnyaꞌaŋ, mɔr dʋꞌasiŋ ayi, ka onɛ bɛ adagɔbʋg la maan gɛla la.
Niimis banɛ an bʋndaad la titaꞌam pʋ mɔr yʋꞌor ka fʋ na nyɛɛ li. Amaa ba pʋʋgin, ba mɔr lambiili ayi banɛ ka ba mɔri maan ku'om kanɛ laꞌasid nɛ bʋnyaꞌaŋ la. Niimis duub anɛ ban na laꞌas taaba nɔki ba vɔnya la bɛ gbinin la taꞌal taaba, amaa niiŋ siꞌeba, titaꞌam anɛ banɛ bɛ ku'omin, ba bʋndaad la mɔr yʋꞌor ka li bɛɛ ba vɔɔnr la pʋʋgin.
Wiꞌakir
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Ba yaꞌa dʋ bʋnyaꞌaŋ la, o na nyɛꞌɛ gɛla ka biis nɔbigidi ba pʋʋgin. Bʋnyaꞌaŋ la nyɛꞌɛd gɛl tɛk la pʋʋgin. Li tɔꞌɔn an gɛl yinnɛ maꞌa bɛɛ babiga. Emus buudi nyɛꞌɛd gɛla ka li zuoedi paad piinɛ nu ka an bɛda dɛnꞌɛm. Ba yaꞌa nyɛꞌɛ gɛla la nyaꞌaŋ, ba na ziꞌini li zugu lusi li ka tʋʋlʋg bɛɛ li ka biis la nyaŋi nɔbig pʋʋgin. Niimis siꞌeba laꞌasid taaba tɛk la maalig saŋa sa, ka li sʋꞌʋm anɛ ye ba pʋdʋgid tʋʋma la nɛ. Niimis bɛdigʋ siꞌeba tiꞌasid nɛ um gɛla la, lin na niŋ siꞌem ka ba taaba la nyaŋi yii di.
Li kaꞌa ala saŋa wʋsaa. Emus buudi la yela kaꞌa alaa, bʋndaʋg la ʋm gɛla la ka gur biis la. Ka emperor penguins mɛn, bʋndaʋg la gʋr gɛla la. Gɛl yinnɛ maꞌa bɛ, linɛ ka o gʋri o nɔba nɛ ka nɔk o kɔnbilig la ligil, ba na bɛɛ ba taaba saꞌan ala ka kʋ di siꞌela nɛ gɛl la na ti wiꞌak biig. Gɛla la ti wiꞌakid la, ka bʋnyaꞌaŋ la bɛ kɔlʋgin gbanꞌad zimi, lin na niŋ siꞌem ka ba diis biis la.
Niiŋ siꞌeba nɔkid gɛl la niŋid mɔɔd nɛ vaand pʋʋgin ka ʋm bɛɛ ban on nɔki li paꞌal agɔl. Saꞌad la yaꞌa pʋꞌoe, li kɛt nɛ ka zinꞌig la tʋl gɛl la bɔɔd siꞌem.
- A black redstart feeding chicks
- Black swan and cygnets
- A reed warbler feeding a baby cuckoo
- Two sulphur crested cockatoos from a big flock are on the lookout
Evolusin nɛ takzonomi
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Palaeontologists dim da nyɛ banɛ bɛɛ ba kɔn ka ba bɛ zin'isieba (lagerstätten) dinɛ ka fossils la ka ba da nyɛ yiigin niimis la. Gudim la anɛ tituuli pian'asʋŋ bɛ ba kɔnbid la ni, ka saŋa sieba diib banɛ kpɛlim la wʋsa ka ba diti li. Nɛ'ɛnam wʋsa dinɛ kpɛlimn la yitnɛ niimis fiinsa banɛ an carnivorous dinosaurs (theropods) bɛ Jurassic period la.[13] Ba da ɛɛnti nyɛnlignɛ liɛb bɛdigʋ bɛ Lower Cretaceous la. Saŋa kan ba competitors banɛ kpi'e nɛ ba la, pterosaurs, ka li ke ka ba kanl sie nɛ ba buudi kena bɔdig nyain bɛ Mesozoic la.
Taxonomists nɔk niimis nɛ ye ba anɛ 'Aves' (Avialae). Niimis ma'aa an bʋnvʋr banɛ bɛ dinosaurs (fʋ ya'a gɔs nɛ nimua ba anɛ dinosaurs). Niimis nɛ Crocodilia ma'aa an bʋnvʋya banɛ pʋ mɔr paŋa bɛ Archosaur reptiles buudi la ni.
Pa'alʋg
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Aves nɛ banɛ wɛn taaba buudi , dɔlisid Crocodilia an siem, mɔri bʋŋvʋr kanɛ zieni tis dinɛ anɛ clade Archosauria la. Yʋʋm tusir kɔbis wai nɛ piswai (1990s), Aves niimis buudi la da anɛ dinɛ ka sɔ' wʋsʋ da pa'al ye ba anɛ niim banɛ an nananna niimis la buudi (phylogenetically as all descendants of the most recent common ancestor of modern birds nɛ Archaeopteryx lithographica).[14] Amaa Jacques Gauthier da mɔri o pa'aligʋ yi na bɛ yʋma tusa pisyi nɛyinne la ni (21st century) scientists pɛɛs nɛ adherents paae PhyloCode. Gauthier da pa'al ye Aves yɛla la'am pɛɛs nɛ the only crown group la ka ba mi'i ba ka an fossils, ka maali ba, ka ban naanɛ aan Avialae bɛdigʋ buudi la,[15] dinɛ pa'al ye clade la anɛ banɛ an extent spicies la nar ye li mɔr bɛn nɛ banɛ kpi'ie nɛ taaba la.[15]
Gauthier nɛ de Queiroz da pa'al dinɛ biological yʋ'ʋr "Aves" la pa'alʋg nami anaasi dinɛ an yɛla.[16] O da sɔbidi la bɛɛ sɔbsɔbid la da pa'al ye ba kel ka Aves yʋ'ʋr la tis crown group la nɛ banɛ yi zin'i buud sia ni na,[16] dinɛ ka li gbin pa'alʋg dɔl nɛ kanli anaasi la bɛ tɛŋir. Ba nɔk yʋda tis buud sieba nɛ banɛ bɛ.
- Aves tun'e pa'al ye archosaurs nam wʋsa banɛ niimisi gat banɛ wɛnɛ crocodiles (bɛɛ Avemetatarsalia).
- Aves mɛ tun'e lɛm pa'al ye archosaurs banɛ mɔr kpamkpam bɛda (bɛɛ Avifilopluma).
- Aves tun'e pa'al ye dinosaurs banɛ mɔr kpamkpam iand la (bɛɛ Avialae).
- Aves tun'e pa'al ban yi zin'i sia na nɛ niimis banɛ wʋsa vʋe la, nɛ banɛ wʋsa yit "crown group", nɛ Neornithes (a "crown group", in this sense synonymous with Neornithes).
Dinosaurs nɛ niimisi yit zin'isia Tɛmpilet:Main Tɛmpilet:Cladogram

Di ya'a an fossil nɛ biological nyɛ siel la vikki la, scientists dim siakya ye niimis la lɛm pɛɛs theropod dinosaurs[18] nɛ kas-kas anɛ yit Maniraptora gniin la dinɛ an theropods pɛɛs dromaeosaurids and oviraptorosaurs, nɛ banɛ bɛ.[19] Scientist la da baŋ ka theropods la wɛn nɛ niimis la bɛdigʋ, da an dinɛ nyɛt tituaa nɛ. Yʋma tusa ayi saŋa la mi'ilim di banɛ bɛ Liaoning Province, northeast China la, banɛ da p'al ye theropod feathered dinosaurs la sʋ'ʋoe ka bi'esim-bi'esim kaŋa bɛ.[20][21][22]

Kanlʋg saŋa bɛ contemporary palaeontology la anɛ banɛ theropods, bɛɛ avialans la da anɛ banɛ iand da anɛ banɛ pʋ lal nɛ deinonychosaurs, banɛ an dromaeosaurids nɛ troodontids.[24] Pɛɛs nɛ buud banɛ ka ba buon ye Paraves. Basal buudi sieba banɛ an Deinonychosauria, banɛ an Microraptor, mɔr kpamkpama dinɛ sʋŋidi ba ka ba nyaŋidi iand. Banɛ an basal deinonychosaur la pɔɔdnɛ pamm. Nɛ'ɛŋa pa'al ye di anɛ na'ana ka sɔ' na nyaŋi pa'al ye ba yiti paravians buudi la ni na ka tun'e yi arboreal buudi la ni na ka na nyaŋi iank.[25][26] Pʋ wɛnɛ Archaeopteryx nɛ banɛ kaae avialan dinosaurs kpamakpama la, ka dit ni'im la, zamisʋg pa'al ye yiiga avialans nam la da anɛ omnivores.[27]
Late Jurassic Archaeopteryx la da anɛ banɛ ka wʋsa da mi'i ye ba yiiga traditional fossils banɛ ka ba nyɛɛ ba ka ba da nyɛ ka li sʋŋ dinɛ an theory of evolution bɛ19th centuries la ni. Archaeopteryx da an yiiga fossil kanɛ ka ba da mɔri yina pa'al nyain ka li an traditional reptilian characteristics—yina, ka ba nɔba mɔr nu'ug ɛɛns, ka wa'am, ka ba zʋʋr wɛni abaŋgya zʋʋrnɛ - ka mɛ lɛm mɔr kpʋkpam banɛ ia'and ka li wɛni nananna niimis la nɛ. Ba pʋ siak ye li anɛ niimis buudi yi zin'ig sia la kpan'akpan'aa nɛ, amaa di kudim tu'olnɛ nɛ niim ban buudi.[28]
Pin'iligʋŋ ɛvolusin
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Gɔsim kpala pɛɛs: Fossil niimis genera buudi

Banɛ mɔr nananna niimis la itima la anɛ wɛnii 40% kɔbiga pʋʋgin da bɛ yʋma miliyɔn pisyuobu (60) la saŋa yiiga niimis banɛ da dɛŋim bɛ an bird-line archosaurs tis yiiga maniraptoromorphs, dinɛ an, yiiga dinosaurs wɛnɛ niimbanɛ vʋoe la gat Tyrannosaurus rex. Ka osteoderms banɛ da an nana'a bɛ archosaurs nɛ acquisition ka ba kpamkpama la wɛn taaba bɛ yiiga phase la.[30][31] Maniraptoromorpha da yi saŋa sia na la nyaŋ, wɛnɛ yʋma miliyɔn pisnaasi saŋa (40 million) na ti kena ya'aŋ la, di da kpɛ pin'ilnɛ anina ka ba niŋgbina sin'iŋi sied ka ba neotenic (juvenile-like) itima la lɛɛ nɔbigid. Hypercarnivory la da yʋ'ʋm kpɛm nɔbigidnɛ bɛ zin'ig wʋsa ka ba zug waʋŋ la an bɛridi ka ba tuon nɔba la mɛ wa'ama - wa'ama.[30] Ba integument baŋir yʋ'ʋm da tɔinɛ, pennaceous kpamkpama.[31]


- Blue tit
- Male house sparrow
- Male chaffinch
- White-breasted nuthatch
Niimis buudi pʋʋb
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Niimis banɛ bɛ nananna la buudi wusa yinɛ Aves buudi la ni, di pʋnɛ zin'isa ayi: Palaeognathae nɛ Neognathae, banɛ mɔr niimis buudi wusa.[32] Buudi ayi bama wusa mɔr yʋ'ʋbanɛ an superorder,[33] cohort,[13] bɛɛ infraclass.[34] Niimis banɛ vui ka nidib mi'i ba kanl na an nwɛnɛ Tusa piinɛ yinne (11,000)[35][36] amaa kal la tun'e an kɔn'ɔb-kɔn'ɔb zin'is kɔn'ɔb-kɔn'ɔb ni.
Cladogram dinɛ pa'an kpinnim kanɛ bɛ Stiller et al (2024).[37] Pa'an zi'esim nam pisnaasi nɛ anaasi (44) banɛ ka IOC mi' ba yɛla.[35]
|
Niimisi an siem
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Nɛ'ɛŋ an niimis yʋda ban dɔl siem
- Infraclass Palaeognathae
- Superorder Struthionimorphae
- Superorder Notopalaeognathae
- Rheiformes
- Tinamiformes
- Casuariiformes
- Apterygiformes
- Infraclass Neognathae
- Superorder Galloanserae
- Superorder Neoaves
- Phoenicopteriformes
- Podicipediformes
- Columbiformes
- Mesitornithiformes
- Pteroclidiformes
- Apodiformes
- Caprimulgiformes
- Cuculiformes
- Otidiformes
- Musophagiformes
- Opisthocomiformes
- Gruiformes
- Charadriiformes
- Gaviiformes
- Procellariiformes
- Sphenisciformes
- Ciconiiformes
- Suliformes
- Pelecaniformes
- Eurypygiformes
- Phaethontiformes
- Cathartiformes
- Accipitriformes
- Strigiformes
- Coliiformes
- Leptosomiformes
- Trogoniformes
- Bucerotiformes
- Coraciiformes
- Piciformes
- Cariamiformes
- Falconiformes
- Psittaciformes
- Passeriformes
Niimis Kanli Sied Siem
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Yʋma anu wʋsa BirdLife International dimi makidi pa'an niimis kanl dunia wʋsa.Yinne niimis buudi ayi la ni ɛɛnti sienɛ "in decline".[38]
Zin'ig bama buudi
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]- Niimisi yit zin'isia na
- Niimisi tɔɔmid teŋ siem
Gbanvɛɛnsa
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]- ↑ Chiappe L.M. & Dyke G.J. 2002. The Mesozoic radiation of birds. Annual Review of Ecology and Systematics 33:91–124.
- ↑ McNeil Alexander R. 1975. The Chordates. Cambridge University Press. ISBN 0 521 20472 0. Chapter 11: Birds.
- ↑ Prum, Richard O. 1999. Development and evolutionary origin of feathers. Journal of Experimental Zoology Part B: Molecular and Developmental Evolution. 285 (4): 291–306. [1]
- ↑ Claramunt, S.; Cracraft, J. (2015). "A new time tree reveals Earth history's imprint on the evolution of modern birds". Sci Adv. 1 (11): e1501005. Bibcode:2015SciA....1E1005C. doi:10.1126/sciadv.1501005. PMC 4730849. PMID 26824065.
- ↑ Brocklehurst, Neil; Field, Daniel J. (2024). "Tip dating and Bayes factors provide insight into the divergences of crown bird clades across the end-Cretaceous mass extinction". Proceedings. Biological Sciences. 291 (2016): 20232618. doi:10.1098/rspb.2023.2618. PMC 10865003. PMID 38351798.
- ↑ Tɛmpilet:Cite web
- ↑ Zaher, Mostafa 2012. Anatomical, histological and histochemical adaptations of the avian alimentary canal to their food habits: I-Coturnix coturnix. Life Science Journal 9: 252–275. [6] Archived 2021-10-29 at the Wayback Machine
- ↑ lue heron swallows large prey. [7] Archived 2020-02-28 at the Wayback Machine
- ↑ Freed, Leonard A. 1987. The long-term pair bond of tropical house wrens: advantage or constraint?. The American Naturalist. 130 (4): 507–525. doi:10.1086/284728
- ↑ Gowaty, Patricia A. (1983). "Male parental care and apparent monogamy among Eastern Bluebirds (Sialia sialis)". The American Naturalist. 121 (2): 149–160. doi:10.1086/284047. ISSN 0003-0147. S2CID 84258620.
- 1 2 Gill, Frank 1995. Ornithology. New York: Freeman. ISBN 0-7167-2415-4
- ↑ Meurisse J. Gonzalez A. Delsol, G. Caba M. Levy F. Poindron P. 2005. Estradiol receptor-α expression in hypothalamic and limbic regions of ewes is influenced by physiological state and maternal experience. Hormones and Behavior. 48 (1): 34–43. [8] Archived 2021-07-10 at the Wayback Machine
- 1 2 Livezey, BC; Zusi, RL (2007). "Higher-order phylogeny of modern birds (Theropoda, Aves: Neornithes) based on comparative anatomy. II. Analysis and discussion". Zoological Journal of the Linnean Society. 149 (1): 1–95. doi:10.1111/j.1096-3642.2006.00293.x. ISSN 0024-4082. PMC 2517308. PMID 18784798.
- ↑ Padian, Kevin; Philip J. Currie (1997). "Bird Origins". Encyclopedia of Dinosaurs. San Diego: Academic Press. pp. 41–96. ISBN 0-12-226810-5.
- 1 2 Gauthier, Jacques (1986). "Saurischian monophyly and the origin of birds". In Padian, Kevin (ed.). The Origin of Birds and the Evolution of Flight. Memoirs of the California Academy of Science. Vol. 8. San Francisco, CA: Published by California Academy of Sciences. pp. 1–55. ISBN 0-940228-14-9.
- 1 2 Gauthier, J.; de Queiroz, K. (2001). "Feathered dinosaurs, flying dinosaurs, crown dinosaurs, and the name Aves". In Gauthier, J. A.; Gall, L. F. (eds.). New perspectives on the origin and early evolution of birds: proceedings of the International Symposium in Honor of John H. Ostrom. New Haven, CT: Peabody Museum of Natural History, Yale University. pp. 7–41.
- ↑ Tɛmpilet:Cite journal
- ↑ Prum, Richard O. (19 December 2008). "Who's Your Daddy?". Science. 322 (5909): 1799–1800. doi:10.1126/science.1168808. PMID 19095929.
- ↑ Paul, Gregory S. (2002). "Looking for the True Bird Ancestor". Dinosaurs of the Air: The Evolution and Loss of Flight in Dinosaurs and Birds. Baltimore: Johns Hopkins University Press. pp. 171–224. ISBN 0-8018-6763-0.
- ↑ Norell, Mark; Mick Ellison (2005). Unearthing the Dragon: The Great Feathered Dinosaur Discovery. New York: Pi Press. ISBN 0-13-186266-9.
- ↑ Borenstein, Seth (31 July 2014). "Study traces dinosaur evolution into early birds". Associated Press. Archived from the original on 8 August 2014. Retrieved 3 August 2014.
- ↑ Lee, Michael S. Y.; Cau, Andrea; Naish, Darren; Dyke, Gareth J. (1 August 2014). "Sustained miniaturization and anatomical innovation in the dinosaurian ancestors of birds". Science. 345 (6196): 562–566. Bibcode:2014Sci...345..562L. doi:10.1126/science.1252243. PMID 25082702.
- ↑ Li, Q.; Gao, K.-Q.; Vinther, J.; Shawkey, M. D.; Clarke, J. A.; d'Alba, L.; Meng, Q.; Briggs, D. E. G. & Prum, R. O. (2010). "Plumage color patterns of an extinct dinosaur" (PDF). Science. 327 (5971): 1369–1372. Bibcode:2010Sci...327.1369L. doi:10.1126/science.1186290. PMID 20133521.
- ↑ Xing Xu; Hailu You; Kai Du; Fenglu Han (28 July 2011). "An Archaeopteryx-like theropod from China and the origin of Avialae". Nature. 475 (7357): 465–470. doi:10.1038/nature10288. PMID 21796204.
- ↑ Turner, Alan H.; Pol, D.; Clarke, J. A.; Erickson, G. M.; Norell, M. A. (7 September 2007). "A basal dromaeosaurid and size evolution preceding avian flight". Science. 317 (5843): 1378–1381. Bibcode:2007Sci...317.1378T. doi:10.1126/science.1144066. PMID 17823350.
- ↑ Xu, X.; Zhou, Z.; Wang, X.; Kuang, X.; Zhang, F.; Du, X. (23 January 2003). "Four-winged dinosaurs from China" (PDF). Nature. 421 (6921): 335–340. Bibcode:2003Natur.421..335X. doi:10.1038/nature01342. PMID 12540892.
- ↑ Luiggi, Christina (July 2011). "On the Origin of Birds". The Scientist. Archived from the original on 16 June 2012. Retrieved 11 June 2012.
- ↑ Mayr, G.; Pohl, B.; Hartman, S.; Peters, D. S. (January 2007). "The tenth skeletal specimen of Archaeopteryx". Zoological Journal of the Linnean Society. 149 (1): 97–116. doi:10.1111/j.1096-3642.2006.00245.x.
- ↑ Ivanov, M.; Hrdlickova, S.; Gregorova, R. (2001). The Complete Encyclopedia of Fossils. Netherlands: Rebo Publishers. p. 312.
- 1 2 Cau, Andrea (2018). "The assembly of the avian body plan: a 160-million-year long process" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. Archived (PDF) from the original on 5 May 2018.
- 1 2 Benton, Michael J.; Dhouailly, Danielle; Jiang, Baoyu; McNamara, Maria (September 2019). "The Early Origin of Feathers". Trends in Ecology & Evolution. 34 (9): 856–869. Bibcode:2019TEcoE..34..856B. doi:10.1016/j.tree.2019.04.018. hdl:10468/8068. PMID 31164250.
- ↑ Mitchell, K. J.; Llamas, B.; Soubrier, J.; Rawlence, N. J.; Worthy, T. H.; Wood, J.; Lee, M. S. Y.; Cooper, A. (23 May 2014). "Ancient DNA reveals elephant birds and kiwi are sister taxa and clarifies ratite bird evolution". Science. 344 (6186): 898–900. Bibcode:2014Sci...344..898M. doi:10.1126/science.1251981. hdl:2328/35953. PMID 24855267.
- ↑ Ritchison, Gary. "Bird biogeography". Avian Biology. Eastern Kentucky University. Retrieved 10 April 2008.
- ↑ Cracraft, J. (2013). "Avian Higher-level Relationships and Classification: Nonpasseriforms". In Dickinson, E. C.; Remsen, J. V. (eds.). The Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World. Vol. 1 (4th ed.). Aves Press, Eastbourne, U.K. pp. xxi–xli.
- 1 2 Gill, Frank; Donsker, David; Rasmussen, Pamela C. (eds.). "IOC World Bird List: Welcome". IOC World Bird List. 14.2. Retrieved 21 November 2024.
- ↑ "October 2022 | Clements Checklist". www.birds.cornell.edu. Retrieved 6 January 2023.
- ↑ Stiller, Josefin; Feng, Shaohong; Chowdhury, Al-Aabid; Rivas-González, Iker; Duchêne, David A.; Fang, Qi; Deng, Yuan; Kozlov, Alexey; Stamatakis, Alexandros; Claramunt, Santiago; Nguyen, Jacqueline
- ↑ Devokaitis, Marc 2018. Global Report: 40% of world's birds are in decline Archived 2019-05-25 at the Wayback Machine All About Birds