Nyin/ Nyina
| Subclass of | tooth, set of organs, tooth (animals) |
|---|---|
| Part of | dentition, human mouth, phonation |
| Found in taxon | Homo sapiens |
| Maintenance method | tooth brushing |
| WordLift URL | http://data.wordlift.io/wl01714/entity/human-dentition |
Nyin (yinne) bɛɛ Nyina (babug). Ninsaal nyina la tʋʋm anɛ di nyaŋi wan'a, bʋ'ar, ka kia diib la ka fʋ nyaŋi vɔl ka li mɛ nyaŋi nɛɛm titʋaa fʋ pʋʋrin la. Din zug ba gɔs ka li pɛ'ɛs laad banɛ sʋŋidi nɛɛmid diib pʋʋrin la.[1] Ninsaal mɔrnɛ nyina buudi anaasi. Ti mɔr kaansima, nyin tiid, nyin kiara nɛ tuon nyina. Ka sɔ'ɔ wʋsa mɔri o tʋʋm.Nyin kiara la bua'asid diib la, ka nyin tiid la aansid bɛɛ gisid diib la, ka kannsima la yʋʋn bugusid ka nɛ'ɛm diib la. Nyina la nya'anra la ba'a nɛ agɔl nɛ tɛŋin yier la ni ka nigbiŋ ni'im ligili di. Nyina la kpi'em ka mɔr la'ad bɛdigʋ kanɛ bɛ di pʋʋgin ka li kɛ ka di mɔr paŋ.
Ninsaalib nɛ bʋnkɔbid kɔn'ɔb kɔn'ɔb la nɔbigidi nɛ nyina zin'is ayi. Nyina banɛ dɛŋidi yit la anɛ nyin vɔɔnda, ba mɛ anɛ yiiga nyina bɛɛ bin'isim nyina nɛ bilia nyina. Saŋa bɛdigʋ ba tʋne an' wʋʋ pisi nɛ (20). Yiiga nyina la yiti pin'ili yitnɛ biig ya'a ti an' nwadis ayuobʋ.Nɛŋa tʋne mɔr daan'ʋŋ bɛɛ zabiri tis biig la. Amaa saŋa sieba bɛ ka ba dʋa biig la ka o pʋn yina ka mɔr nyina finn finns.
zi'esim
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]nyina zi'esim anɛ pa'alʋg linɛ pa'an nyina yiiŋ nɛ ba pʋʋgin nɛ an si'em. li nɔbigir, bɛllim nɛ ba buudi wʋsa anɛ nina zi'esim pa'alʋg la ni. nyina zi'esim la mɛ lɛn pa'an nyina kɔn'ɔb-kɔn'ɔb yʋda nɛ ba bɛllim an sieba. nwa sʋŋidnɛ ka nyina tʋmtʋmnib banɛ gɔsidi li laafi yɛla la, ka ba nyaŋ baŋ ka pa'al nyina nɛ ba zi'esim an bɛ ti'ebʋg saŋa.
nyindaʋg la an linɛ ka enamel gu'uli li bɛ nyingbɛʋg la ni. nyindaʋg la bɛne kɔnbir zug.[2][3]
Cementum
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Cementum anɛ bʋnlinɛ wan wʋʋ kɔnba baanlig nɛ lʋs nyin la zinꞌig kanɛ sʋa la ka li nyaŋi tabin nɛ yier la.[4] Bʋnlinɛ kɛt ka nyina kpiem la anɛ pisnaasi nɛ anu kɔbiga pʋʋgin bɛ anina, ka linɛ mɛ kɛt ka nyin la pʋ kɔꞌɔgida mɛ an pistanꞌ nɛ atanꞌ, kɔbiga pʋʋgin ka kuom an pisi nɛ ayiꞌ, kɔbiga pʋʋgin bɛɛ li pʋʋgin. Giinla banɛ bɛ anina la tʋʋma anɛ ye li gbanꞌe nyin la tabil ka li da vigisida. Bʋnlinɛ wan wʋʋ kɔnba la tɔꞌɔŋid nyin la zinꞌig kanɛ kpiꞌem la, zinꞌig kanɛ pʋ mɔr giinla la lʋs nyin la abʋyiꞌ, fʋ yaꞌa pʋdʋg nyin la zʋgin abʋtanꞌ.[5] Zinꞌig kanɛ mɔr giinla la lʋs yin la abʋyinnɛ, fʋ yaꞌa pʋdʋg nyin la zugin abʋtanꞌ.[6]
Nyin bʋgʋsim
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Nyin bʋgʋsim la anɛ bʋnlinɛ bɛ yin la tɛnsʋkʋ pʋ kpiꞌemaa ka an giinla banɛ ka kuom nɛ ziim dɔl ka mɛ tɔꞌɔŋi ba taaba.[7] Ba tɔꞌɔŋ taaba ka ziim dɔlisidi gat ka mɛ dɔlisid nyin la vɔnya ni.[8] Zinꞌig kanɛ ka bʋʋlim la nɛ kɔnbir la tɛnsʋk, giinla banɛ laꞌasidi maan nyin la lʋa kanɛ kpiꞌemi gat la bɛɛ ani.[7] Giinla siꞌeba mɛ bɛɛ paas anina.[9]
Nɔbigir
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Nyina dɔlisid siꞌem ka nɔbigid anɛ li ɛɛnti pinꞌil nɛ kaansima giinla ni, nɔbigi ti nie li mɛŋ nɔɔr pʋʋgin. Bʋnvʋya bɛdɛgʋ mɔr nyina amaa, ba nyina la dɔlisid siꞌem ka nɔbigid nwan wʋʋ ninsaalib din nɛ. Ninsaalib nyina nɔbigir mɔr saŋa, yin lʋak kanɛ kpiem ka bɛ yiŋ la, linɛ nwan dɔnbʋʋlim bɛ tɛnsʋk, yin giinl kanɛ gbanꞌe yier la nɛ bʋnlinɛ gbanꞌe nyina la zanl la nɔbigid nɛ ba saŋa kanɛ nar biilim saŋa. Yin banɛ mɔr saŋa vɔɔnd la pinꞌini yit nɛ biigi nam maan o ma pʋʋgin la, li yi bakwai ayuobʋ ni paae bakwai anii, pʋʋg tʋkir saŋa, ka nyin banɛ yuolim nyaꞌaŋ la mɛ pinꞌin bakwainam pisi saŋa.[10] Nyina la yaꞌa pʋ pinꞌili maan saŋa bamaa, ba pʋ lɛn nyaŋi yina yaꞌasɛ.
Ba vɛɛns vɛɛnsa bɛdigʋ ye ba gɔs lin dɔlisid siꞌem ka nyina nɔbigid. Bɛdigʋ siꞌak ya ye yela bɛdigʋ maani bɛ giinla nam la ni ka li dɔlisid anina ka nyina la nɔbigidi yit na.[11]
Nyina wʋsa nɔbigid nɛ dɔlisid suoya bama ni: yin la nam an giinla saŋa, lin pinꞌili gbilimid, yin la yi paalʋ na ka kpɛꞌɛŋid, nɛ lin yʋꞌʋn ti an kandigʋ nyaŋidi tʋm tʋʋma. Ba bɔɔd nɛ ye ba paꞌal nyina la nɔbigi paae siꞌem bɛn ka gɔsidi li sankanɛ ka li nan pʋ yii ti paae sankanɛ ka li nɔbigi paae li bɛn, amaa li tɔi nɛ ban na nyaŋi vɛɛns nyina la saŋa wʋsa ka baŋ nyin banɛ nan nɔbigidi paae siꞌem bɛn[11].
Nyin la pinꞌilig la ɛɛnti anɛ giinla bibisi laꞌasid biꞌel biꞌeli ti kilimid nyin. Li pʋdʋg nɛ zinꞌis atanꞌ: zinꞌig kanɛ na ti nie paalʋ gaan la, linɛ bɛ tɛnsʋk nɛ zinꞌig kanɛ bɛ tɛŋir la.[12] Yin la zinꞌig kanɛ an gaan kpiem la, linɛ laꞌasi an yinnɛ di anɛ di yiꞌiŋ, di pʋʋgin, nɛ linɛ guꞌudi li, li nɔbigir saŋa.[12] Giinla bama laꞌasid taaba nɔbigidi kilim nyin la zinꞌig kanɛ kpiꞌem ka bɛ paalʋ ni la. Linɛ bɛ nyina la tɛŋir la nɔbig mɛ kpɛꞌɛŋid ka paꞌan nyin la zinꞌig kanɛ bɛ kaama baba la na ti nɔbig ka zɛm siꞌem.[12] Giinla bama nɔbigidi yʋꞌʋn kpiꞌem birbir.[13] Dinɛ lɛn paas anɛ ye, paalʋ kanɛ bɛ yin la giinla nɛ kaansima tɛnsʋk la paꞌan nyin la labisim bɛnni na an siꞌem. Nyina la giinla la laꞌasid taaba bɛdigʋ nɔbigid ka ti nyaŋidi gbanꞌad yier kɔnbir la kiŋkiŋ.[14]
Yin yiibi Ninsaalib ni anɛ nyina na nɔbigi paae sankanɛ ka li na yi nɔɔrin na ka yʋꞌʋn nyɛt. Vɛɛnsig paꞌal ye giinla siꞌeba bɛ gbanꞌae yin la tabil kaansima la, giinl ban sʋŋid ka nyin la yit paalʋ nɔɔr ni na. Nyin banɛ yit tɔꞌ ka vɔɔnd tɔꞌ la yit paalʋ nɔɔr pʋʋgin nɛ biig yaꞌa paae nwadis ayuobʋ ti paae o yʋma ayiꞌ. Nyin ban maꞌa bɛ biig la nɔɔr ni nɛ on ti paae yʋma ayuobʋ. Sankan ka nyina banɛ yuolim nyaꞌaŋ la yʋꞌʋn yit na. Sankanɛ ka yiiga nyina nɛ banɛ tiꞌal laꞌasi yi nɔɔrin na la anɛ sankanɛ ka nyina la gɛndig taabaa la. Sankan bɛnɛ wala ti paae yin banɛ yi yiiga wʋsa vɔɔnb, ka nyin banɛ yuolim nyaꞌaŋ la yʋꞌʋn diꞌe nɔbir.
Vɛɛnsig bɛdigʋ yina paꞌan nyina niŋid siꞌem yit nɔɔrin na. Vɛɛnsig sia paꞌal ye yin banɛ ba pʋʋgin mɛ maani kɛn na la tuunsid banɛ bɛ tuon la ka ba yit paalʋ nɔɔr pʋʋg na. Vɛɛnsig yinnɛ mɛ gɔs nɛ naꞌasaasɔɔng laʋk kanɛ gɔsid nwan wʋʋ gɔtiŋ nɛ nyɛt siꞌel wʋsa ka li an bɔda-bɔda la, ka li paꞌal ye giinla siꞌeba bɛ tɔꞌɔŋ nyin la kaasima la ni. Lin nyaꞌaŋ ka ba vɛɛnsi gɔs ka nyɛ ka li an ye bʋnlinɛ wan wʋʋ giinla la anɛ bʋnlinɛ yi nyina la pʋʋgin na. Nannanna, nidib bɛdigʋ siak siꞌel anɛ ye nyin linɛ wan wʋʋ giinla la paasidi kɛt ka nyina yit paalʋ nɔɔr ni na.
Ba vɛɛnsi gɔs ka ye fʋ nyina yaꞌa vɔnꞌ, li paꞌal ye fʋ paae fʋn na kɛŋ sakur.[15][16]
Gbanvɛɛnsa
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]- ↑ Stay, Flora. "How Your Teeth Affect Your Digestive System". TotalHealth Magazine. Archived from the original on 18 December 2023. Retrieved 27 August 2022.
- ↑ Clemente, Carmine (1987). Anatomy, a regional atlas of the human body. Baltimore: Urban & Schwarzenberg. ISBN 978-0-8067-0323-7.
- ↑ Ash 2003, p. 6
- ↑ Ross 2002, p. 448
- ↑ Cate 1998, p. 236
- ↑ Cate 1998, p. 241
- 1 2 Cate 1998, p. 150
- ↑ Ross 2002, p. 451
- ↑ Walton, Richard E. and Mahmoud Torabinejad. Principles and Practice of Endodontics. 3rd ed. 2002. pp. 11–13. ISBN 0-7216-9160-9.
- ↑ Cate 1998, p. 95
- 1 2 Cate 1998, p. 81
- 1 2 3 Lab Exercises: Tooth development. University of Texas Medical Branch.
- ↑ Cate 1998, pp. 86 and 102.
- ↑ Ross 2002, p. 453
- ↑ Kranich, Ernst-Michael (1990) "Anthropologie", in F. Bohnsack and E-M Kranich (eds.), Erziehungswissenschaft und Waldorfpädagogik, Reihe Pädagogik Beltz, Weinheim, p. 126, citing Frances Ilg and Louise Bates Ames (Gesell Institute), School Readiness, p. 236 ff
- ↑ Silvestro, JR (1977). "Second Dentition and School Readiness". New York State Dental Journal. 43 (3): 155–8. PMID 264640.
...the loss of the first deciduous tooth can serve as a definite indicator of a male child's readiness for reading and schoolwork