Pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiela

Pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiela anɛ pianꞌabanɛ ka gbaʋŋ sɔbidib bɛɛ banɛ sɔbid pʋtɛnꞌɛr pianꞌad mɔri paasidi ba diꞌema ni bɛɛ ba sɔbʋgʋn ka di sʋŋidi kɛt ka karimidib bɛɛ gɔsidib paamid malisim. Pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiela bɛ sɔbʋg pʋtɛnꞌɛr pianꞌad nɛ nɔɔrin pʋtɛnꞌɛr pianꞌad wʋsa ni. Nidib ayi kʋ nyaŋi sɔnsi paae mit pistanꞌ ka pʋ paas pʋtɛnꞌɛr pianꞌabieli ba sɔnsʋgʋn la. Dinzug ka gbaʋŋ sɔbidib mukʋdi paasid pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiela ba sɔbʋgʋn ka di kɛt ka banɛ karimid paamid malisim.

Pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiela gbin pʋ baŋid naꞌanaa. Di kɛt ka karimidib pʋtɛnꞌɛr yɔꞌɔgid. Bɔzugɔ, fʋ yaꞌa karimid ka nyɛ pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiel, fʋ kʋ kpɛn baŋi di gbinnɛ. Asɛɛ ka fʋ ziꞌen ka tɛnꞌɛsi di yɛla titua ka nyaan gbanꞌe di gbin.

Nwɛn wʋʋ tinami pʋn pianꞌa agɔl la siꞌem laa, pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiela la pʋnɛ zinꞌis atanꞌ. Ba anɛ;

1. pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiel banɛ paꞌan nwɛnnim bɛɛ kpinnim. Tituunli; zaŋi nwaas (simile), zaŋi tis (mɛtaphor), zaŋi lieb saal (personification) nɛ banɛ kpɛlim.

2. pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiel banɛ paꞌan ɛnfasis. Tituuli; gbikir (hyperbole), pianꞌatitula (paradox), kpanbi yɛl (oxymoron) nɛ banɛ kpɛlim.

3. pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiel banɛ paꞌan vuud. Tituunli; takir (repetition), pinꞌilʋg konsonnanam takir (alliteration) nɛ banɛ kpɛlim.

Kɛlin ka ti gɔsini ba ayinne-yinne.

Pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiel banɛ paꞌan nwɛnnim bɛɛ kpinnim

Pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiel banɛ paꞌan nwɛnnim bɛɛ kpinnim anɛ pianꞌabiel banɛ ka gbaʋŋ sɔbidib bɛdigʋ

mɔri paasidi ba sɔbʋgʋn ka di sʋŋidi kɛt ka karimidib baŋid siꞌenami kpin bɛɛ nwɛn taab siꞌem. Ba

zuꞌoya, amaa banɛ ka ti ye ti sɔnsi ba yɛla anɛ; zaŋi nwaas, zani tis, zaŋi lieb saal, zaŋi buol nɛ

pianꞌabʋgʋsim. kɛlin ka ti gɔsini ba ayinne-yinne.

Zaŋi nwaas (simile)

Zaŋi nwaas anɛ fʋ na nɔk bʋnam bɛɛ siꞌenami ayi nwaas taaba ka “wʋʋ” bɛɛ “nwɛnɛ” bɛɛ ba sʋʋgʋn. Gbaʋŋ sɔbidib mɔri zaŋi nwaasi kɛt ka banɛ karimidi ba gbanna la bɛɛ kɛlisid la baŋid siꞌenam kpinnim bɛɛ nwɛnnim. Zaŋi nwaas anɛ dinɛ ka sɔꞌ na paami di naꞌana pʋtɛnꞌɛr pianꞌad pʋʋgʋn. fʋ tunꞌe paam zaŋi nwaas zinꞌis bɛdigʋ ni. Ba bɛ sɛnlʋŋ ni, yʋʋma ni, siilima ni, sɔlʋma ni, kudimin sa labaya ni nɛ banɛ wʋsa bɛ. Hali gba, ba bɛ di ti daar wʋsa sɔnsʋgʋn.

Zaŋi nwaas anɛ dinɛ ka ba mɔri paasid pʋtɛnꞌɛr pianꞌad sɔbʋgʋn ka di sʋŋidi kɛt ka sɔbʋg la an nyain ka mɔr paŋ. Ti daar wʋsa pianꞌad pʋʋgʋnɛ, ti mɔri zaŋi nwaasi kɛt ka pianꞌad la gbin nied nyain. Ti yaꞌa gɔsɛ, pianꞌaviꞌida (idioms) bɛdigʋ anɛ zaŋi nwaas. Tituunli, sɔꞌ yaꞌa yɛl ye, “m maalnɛ nimua wʋʋ siinsnɛ”, di bigisnɛ ye o tʋmidnɛ nɛ nimua wʋʋ siinsi ɛɛn maal nimua siꞌem la.

Zaŋi nwaas anɛ dinɛ na nyaŋi kɛ ka ti pianꞌad mɔr malisim bɛɛ nyaꞌasim. Ti yaꞌa gɔsɛ, banɛ sɔbid sɛnlima bɛɛ yʋʋma nam la mɔrnɛ zaŋi nwaasi kɛt ka banɛ karimid la bɛɛ banɛ kɛlisid la nyaŋidi baŋid sɛnlʋŋ la bɛɛ yʋʋma la gbin titua. Pianꞌatɔmisa banɛ dig gbinnin la anɛ zaŋi nwaas tituunli.

Ø Awin dʋtnɛ tiis wʋʋ nwaaŋnɛ.

Ø Atiig biidnɛ wʋʋ mɔɔdnɛ.

Ø O zɔtnɛ wʋʋ sisiꞌimnɛ.

Ø O nintɔꞌɔm la lʋtnɛ wʋʋ saa niidnɛ.

Ø Abupoak nɔɔr malis wʋʋ siindnɛ.

Ø O pɛlig wʋʋ silnisiignɛ.

Ø Akudug milig wʋʋ kukurɛ.

Ø Abugbil mɔr paŋ wʋʋ gbigimnɛ.

Ø Ba zabidnɛ wʋʋ amus nɛ baagnɛ.

Ø Mam sa gbins yʋꞌʋŋ wʋʋ biignɛ.

Ø Nɔŋilim kanɛ ka m tisidif la zulim wʋʋ kɔldaʋgnɛ.

Ø Bibʋŋ la vɛnl wʋʋ sanlimnɛ.

Ø Sʋꞌʋg la nɔɔr dit wʋʋ bariknɛ

Ø O sɔbignɛ wʋʋ vugilimnɛ.

Ø O dit wʋʋ kukurɛ.

Zaŋi tis/zaŋi mamis (mɛtaphor)

Zaŋi tis anɛ fʋ na nɔk bunam bɛɛ siꞌenam ayi mamis taaba ka “anɛ” bɛɛ ba sʋʋgʋn. Bʋnami ayi la pʋ nwɛn taaba, amaa ba itʋŋsia tunꞌe kɛ ka ti nɔki ba mamis taaba. Zaŋi tis anɛ dinɛ ka fʋ na nyɛɛ di naꞌana pʋtɛnꞌɛr pianꞌad pʋʋgʋn. Di bɛ sɛnlʋŋ ni, yʋʋma ni, sɔlima ni, siilima ni, kudumin sa labaya ni nɛ banɛ wʋsa kpɛlim. Zaŋi tis anɛ dinɛ yaꞌa bɛ pianꞌad pʋʋgʋn, di kɛtnɛ ka pianꞌad la gbin nied nyain ka mɛ lɛm mɔr malisim. Di anɛ pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiel kanɛ ka gbaʋŋ sɔbidib mɔri paasidi ba gbanna sɔbʋgʋn ka di gbin zulimi gat tinami miꞌi di siꞌem la.

Zaŋi tis anɛ dinɛ yaꞌa bɛ sɔbʋg pʋʋgʋn, asɛɛ fʋ tɛnꞌɛs hali ka nyaan gbanꞌe di gbin. Tituunli, sɔꞌ yaꞌa yɛl ye, “pʋꞌa la anɛ daʋ” fʋ kʋ nyaŋi gbanꞌe di gbin naꞌana. Asɛɛ fʋ tɛnꞌɛs hali lalig. Ala nɔɔ ka sɔꞌ tunꞌe yɛl ye, “Awin sʋnsʋnf anɛ kugur”. Fʋ gɔs la ninsaal sʋnsʋnf na nyaŋi an kugurɛ?

Ayei baa biꞌela. Amaa di mɔr gbin ka di lɛɛ zudimnɛ gat tinami nyɛti di siꞌem la. Zaŋi tis anɛ fʋ na nɔk siꞌenami ayi banɛ pʋ nwɛn taaba mamis taab ka di sʋŋi kɛ ka banɛ karimid bɛɛ kɛlisid la paam malisim.

Zaŋi tis nɛ zaŋi nwaas nwɛnɛ taab, amaa ba mɔr kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb. Zaŋi tis anɛ fʋ na nɔk bunami ayi mamis taab ka “anɛ” bɛ ba sʋʋgʋn ka zaŋi nwaas mɛ an fʋ na nɔk bunami ayi mamis taab ka “wʋʋ” bɛ ba sʋʋgʋn. pianꞌatɔmisa banɛ dig gbinnin nwa anɛ zaŋi tis tituunli.

Ø Nyɔvʋr anɛ suowɔk.

Ø Bipʋŋ la nini anɛ sanlima.

Ø Aguur daa anɛ gbigim zaba la ni.

Ø Mam pʋtɛnꞌɛra anɛ nwadibibis.

Ø Nɔŋilim anɛ bugum.

Ø Biig la anɛ kpɛɛm.

Ø Ndeog anɛ pɛꞌɛraug.

Ø Awimbil anɛ kukur.

Gbaʋŋ sɔbidib mɔrnɛ zaŋi tis nɛ zaŋi nwaasi paasidi sɔbidi ba gbanna ka di sʋŋidi kɛt ka banɛ karimidi ba gbanna la baŋid siꞌenami nwɛn bɛɛ kpin taab siꞌem ka mɛ paamid malisim. Zaŋi tis nɛ zaŋi nwaas kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔbi bɛ tɛɛbul la pʋʋgin la.

ZAŊI TIS /ZAŊI NWAAS tituunli

Gbɛɛm anɛ kum Gbɛɛm nwɛn wʋʋ kumnɛ

Biig la anɛ kpɛɛm Biig la nwɛn wʋʋ kpɛɛmnɛ

Mam pʋtɛnꞌɛra anɛ nwadibibis Mam pʋtɛnꞌɛra nwɛn wʋʋ nwadibibisnɛ

Pʋꞌa la anɛ daʋ Pʋꞌa la nwɛn wʋʋ daʋ nɛ

Kpɛɛm nyain anɛ gɛɛmis Kpɛɛm nyain nwɛnɛ gɛɛmisnɛ

Zaŋi lieb saal (personification)

Sɔꞌ wʋsa miꞌ saali an siꞌel. Amaa yaꞌa miꞌi zaŋi lieb saali an siꞌela? Di anɛ fʋ na nɔk ninsaal tʋʋma bɛɛ ninsaal itʋŋʋ tis dinɛ kaꞌa saalɛ bɛɛ dinɛ gba pʋ mɔr vʋꞌʋm. Saŋa bɛdigʋ ni, gbaʋŋ sɔbidib pianꞌad bunkɔnbid bɛɛ tiis bɛɛ kuga nɛ banɛ kpɛlim wʋsa yɛla wʋʋ ba anɛ saalibnɛ. Zaŋi lieb saal anɛ pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiel kanɛ ka gbaʋŋ sɔbidib mɔri paasidi ba gbanna sɔbʋgin ka di sʋŋid ka banɛ karimid la gbanꞌedi di gbin titua.

Ti tunꞌe nyɛɛ zaŋi lieb saal naꞌana pʋtɛnꞌɛr pianꞌadin bɛɛ ti daar wʋsa pianꞌad pʋʋgʋn. Ti tunꞌe paam zaŋi lieb saal yi siilima ni, sɔlʋma ni, sɛnlʋŋ ni, kudimin sa labaya ni nɛ zinꞌibanɛ wʋsa kpɛlim. Tituunli. Fʋ tunꞌe wʋm ka sɔꞌ yɛl ye, “wiliŋ la laꞌadifnɛ”. Pianꞌakaŋa anɛ zaŋi lieb saal,bɔzugɔ, sɔ wʋsa miꞌi ye wiliŋ kaꞌ ninsaala, dinzugɔ di kʋ nyaŋi laꞌa. Amaa sɔb kaŋa pʋʋgʋnɛɛ, ti nyɛ ka wiliŋ lieb saali laꞌad.

Saŋa kanɛ wʋsa ka fʋ nyɛ ka bundinɛ kaꞌ saalɛ, tʋmid saal tʋʋma, fʋn baŋim ye, di anɛ zaŋi lieb saal. Pianꞌatɔmisa banɛ dig teŋir nwa anɛ zaŋi lieb saal tituunli.

Ø Bugum la waꞌadnɛ kuꞌom la zug.

Ø Tɛmpʋʋg la pʋ gbinsida.

Ø Sisiꞌim la kaasidnɛ yʋꞌʋŋ-yʋꞌʋŋ.

Ø Saa la nyɔnnɛ.

Ø Sangbana la waꞌadnɛ gidigid.

Ø Lɔr la ɛɛn kɔnsimnɛ ka nyaan duoe

Zaŋi buol (mɛtonymy)

Zaŋi buol anɛ fʋ na nɔk siꞌel yʋꞌʋri buol siꞌel ka bunami ayi la kpin taaba. Saŋa bɛdigʋ nii, ti mɔr laꞌad yʋda buoni ba luo yiinɛ. Ti wʋmid ka nidib yɛt ye, “m waꞌanɛ ye m lie m lɔr la kpaam”. Ti yaꞌa gɔs tituunli kaŋa, ba nɔknɛ laʋk la wʋsa yʋꞌʋri buol laʋk la zinꞌikanɛ ka kpaam la suud la. Zaŋi buol tunꞌe an ye fʋ na zaŋ laʋk la wʋsa yʋꞌʋri buol laʋk la luo yinne bɛɛ fʋ na zaŋ laʋk la luo yinne yʋꞌʋri buol laʋk la wʋsa. Saŋa bɛdigʋ nii, ti wʋmid ka nidib mɔr Bɔk tisid Bɔk daꞌ. Bɔzugɔ, fʋ na nyɛ ka sɔꞌ waꞌae Bɔk daꞌan ka ye ɔn waꞌanɛ Bɔk. Bɔk daꞌ anɛ Bɔk luo yinne ka Bɔk an teŋgbaʋŋ la wʋsa. Pianꞌtɔmisa banɛ dig teŋir la anɛ zaŋi buol tituunli.

Ø M waꞌanɛ ye m lie m lɔr la kpaam.

Ø Awin mɔrnɛ nɔya bɛdigʋ diisid.

Ø Dʋk la lɛꞌɛdnɛ.

Pianꞌabʋgʋsim (euphemism)

Buudi pianꞌad bɛdigʋ pʋʋgʋn, ba mukidnɛ ye ba bas a-buol pianꞌabanɛ kis yʋda. Saŋ kanɛ wʋsa ka ba ye ba pianꞌa dinɛ nami kis yɛlaa, ba ɛɛn mɔrnɛ pianꞌabʋgʋsim pianꞌadi di.

Pianꞌabʋgʋsim an bɔ? Agyekum (2013) yɛl ye, pianꞌabʋgʋsim anɛ fʋ na pianꞌa dinɛ nami kis bɛɛ kisa yɛla siꞌem ka di kʋ mɔr daʋŋɔ tis nidiba. Di anɛ pianꞌabanɛ ka fʋ na pianꞌa ka di kʋ sanꞌam bɛɛ duoe nidib sʋnya. Fʋ yaꞌa pianꞌadi tis nidib di kas-kas kpɛɛmnam, asɛɛ ka fʋ mɔr pianꞌabʋgʋsim. Yaꞌa kaꞌ alaa, ba na gɔsid ka fʋ an titaꞌal, nimpʋnan bɛɛ onɛ pʋ tisid nidib girima.

Siꞌelnam bɛ ka di pʋ nar ye ti buoni ba yʋda nidibinnɛ bɛɛ kpɛɛmnam tuonnɛ. Fʋ yaꞌa na maal ala, asɛɛ ka fʋ nɔk pianꞌabʋgʋsim pianꞌa di. Tituunli; nyɛbir, kum nɛ pʋꞌa na nyɛ o pier. Bunami atanꞌ nwa, di pʋ nar ye ti buoni ba yʋda yɔɔ-yɔɔgɔ.

Fʋ yaꞌa ye fʋ yɛl ye, sɔꞌ kpiya, fʋ pʋ kpɛn yɛt ye o daana kpinɛɛ. Fʋ tunꞌe yɛl ye, o daana tignɛ saꞌab bɛɛ o tɔɔg la sanꞌamnɛ bɛɛ o keŋnɛ kpiꞌim teŋ bɛɛ o maalnɛ kaꞌalim. Fʋ yaꞌa pianꞌa anwa, di mɔrnɛ girima ka tunꞌe pʋ daam nidib la sʋnya pamm wʋʋ fʋ na kpɛn yɛl ye o daana kpinɛɛ. Fʋ mɛ yaꞌa ye fʋ yɛl ye, sɔꞌ nyɛbya, fʋ tunꞌe yɛl ye, ba laꞌasnɛ taaba. Ala nɔɔ, ka fʋ yaꞌa ye fʋ yɛl ye fʋ nyɛnɛ fʋ pier, fʋ tunꞌe yɛl ye, “fʋ saan la kena” bɛɛ fʋ nyɛnɛ fʋ nuꞌug.

Ya bɛdigʋ bɛ Kusaug ka diib yaꞌa tʋl, ba pʋ yɛt ye diib la tʋlnɛ. Fʋ na nyɛ ka ba ye, diib la maꞌasnɛ. Bɔzugɔ, di anɛ kisʋg nɛ ban na yɛl ye diib la tʋlnɛ. Pianꞌatɔmisa banɛ dig teŋir la anɛ pianꞌabʋgʋsim tituunli.

Ø M saam tɔɔg la sanꞌamnɛ.

Ø Atiig nɛ Abupoak daa laꞌas taaba ka pʋʋg kena.

Ø Saꞌab la maꞌasnɛ paa.

Ø Awin sa gɛndignɛ taꞌam (di bigisnɛ ye waafʋ sa dʋm o).

Ø Azuur keŋ ye o dʋꞌʋn (di tunꞌe bigis ye o keŋnɛ ye o nyɛꞌ).

Pianꞌabʋgʋsim anɛ dinɛ ka ti pianꞌadi di ti daar wʋsa sɔnsʋgʋn nɛ pʋtɛnꞌɛr pianꞌad pʋʋgʋn. Di anɛ dinɛ ka ti nyɛti di naꞌana pʋtɛnꞌɛr pianꞌad pʋʋgʋn. pianꞌabʋgʋsim sʋŋidi kɛt ka ti pianꞌad an nyain ka mɛ kʋ daam sɔꞌ sʋnfɔ.

Pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiel banɛ paꞌan ɛnfasis (ɛnfasis)

Ba anɛ pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiel banɛ ka gbaʋŋ sɔbidib bɛɛ banɛ sɔbid pʋtɛnꞌɛr pianꞌad mɔri paꞌan ɛnfasis (emphasis) bɛɛ pianꞌad siꞌenam yɛla pamm ka di tunꞌe kaꞌ sida. pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiel banɛ paꞌan ɛnfasis la zuꞌoya, amaa banɛ ka ti ye ti sɔnsi ba yɛla anɛ; gbikir, pianꞌatitula, kpanbi yɛl, pianꞌalɛbigir, sia nɛ pianꞌatiakir. Kɛlin ka ti gɔsini ba ayinne-yinne.

Gbikir (hyperbole)

Gbikir anɛ fʋ na pianꞌa siꞌel bɛɛ sɔꞌ yɛla pamm ka di kaꞌ sidaa. Fʋ tunꞌe paam gbikir naꞌana sɛnlʋŋ pʋʋgʋn. Di anɛ fʋn na yɛl ye, nɛꞌ anɛ anwa, ka di an faad. Sɛnlʋŋ pʋʋgʋn ti pʋ pianꞌad dinɛ an sida maꞌanɛ, amaa ti mɔrnɛ pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiel kanɛ ka ba buon ye gbikir la pianꞌad. Ti yaꞌa gɔsɛ, banɛ sɔbid sɛnlima mɔrnɛ gbikiri paasidi ba sɔbʋgʋn ka di sʋŋidi kɛt ka di karimʋg mɔr malisim bɛɛ nyaꞌasim. Gbikir tituunli;

Ø Azuur anɛ buntitaꞌar wʋʋ wabʋgnɛ.

Ø Alamisi anɛ wʋʋ naꞌasaadanɛ.

Ø Bipʋŋ la banlis wʋʋ paripiimnɛ.

Nɛꞌɛnam nɛ ba buudi banɛ kpɛdim wʋsa anɛ gbikir.

Pʋtɛnꞌɛr pianꞌad pʋʋgʋn, gbikir kaꞌ dinɛ ka sɔꞌ na nyɛɛ di ka kpɛn baŋi di gbin bɛɛ yɛli di gbinni an siꞌel tɔꞌɔtɔꞌɔ. Di anɛ pianꞌabanɛ zulim ka sɔꞌ yaꞌa pʋ tɛnꞌɛs hali, o kʋ baŋi di gbinnɛ. Fʋ yaꞌa gɔs pʋtɛnꞌɛr pianꞌad sɔbʋgʋn, gbaʋŋ sɔbidib mɔrnɛ gbikiri pianꞌad ninsaal itʋŋ yɛla, dinɛ na kɛ ka o bɛ o kɔnꞌ. Nɛꞌ na kɛ ka onɛ karimid la pʋtɛnꞌɛr wʋsa bɛ di ni gat ban na sɔbi di nɛ pianꞌakanɛ ka sɔꞌ wʋsa yaꞌa nyɛ ka na kpɛn baŋi di gbin.

Gbikir (hyperbole) anɛ dinɛ na kɛ ka fʋn sɔb siꞌel wʋsa karimʋg mɔr malisim bɛɛ nyaꞌasim. Gɔsim sɔꞌ na yɛl ye, “mam kɔꞌɔm zabidnɛ hali ka m yaꞌa paam saꞌab nɛ dʋk pɛꞌɛli gba, m na dii naae”. Fʋn gɔs nɛꞌ la, di na an sida ye sɔꞌ na nyaŋi di saꞌab nɛ dʋk pɛꞌɛli naae? Ayei baa biꞌela.

Amaa pianꞌakaŋa na kɛ ka fʋ baŋ o kɔꞌɔm la zabid siꞌem-siꞌem. Gbikir anɛ dinɛ paasid pʋtɛnꞌɛr pianꞌad sɔbʋg vɛnlim. Banɛ sɔbid pʋtɛnꞌɛr pianꞌad mɔrnɛ gbikir (hyperbole) paasidi ba sɔbʋgʋn la ka di sʋŋidi kɛt ka banɛ karimid la paamid malisim.

Di anɛ sida ye gbikir (hyperbole) paasidnɛ pianꞌad malisim. Amaa gbikir nar ka di mɔr gbin. Fʋ yaꞌa nɔk gbikiri paasi fʋ sɔbʋgʋn bɛɛ fʋ pianꞌadin ka di pʋ mɔr gbinnɛ, banɛ karimid bɛɛ kɛlisid la kʋ paam malisim yi di nii. Dinzugɔ, fʋ yaꞌa ye fʋ nɔk gbikir (hyperbole) paasi fʋ sɔbʋgʋn, di nar ka fʋ buꞌiosi fʋ mɛŋ ye;

Ø Gbikir la pianꞌad bɔ yɛla?

Ø Gbikir la mɔr gbinnɛ?

Fʋ yaꞌa nyaŋi lɛbis buꞌos bama titua, di na sʋŋ ka fʋ nyaŋi sɔb bɛɛ pianꞌa titua. Karimim laba-kanɛ dig gbinnin la gɔs.

Abupoak ma daa tʋm o ye o keŋ Bɔk daꞌan kuos laꞌad. On daa nan bɛɛ ani kuosid laꞌad la, o daa wʋm ka ba nwɛnꞌ mali panram. Tɔꞌɔtɔ yim ka daꞌa kɔ sans ka Abupoak zɔɔ gaad lɔɔm wʋsa pal la zug.

Ti yaꞌa gɔsɛ, ninsaal kʋ nyaŋi zɔɔ gaad lɔrɛ, amaa nɛꞌ bɔɔdi di bigisnɛ Abupoaki daa zɔ siꞌem. Di kɛnɛ ka fʋ yaꞌa Karimi di, fʋ na mukidi bɔɔd ye fʋ baŋ din daa an siꞌem. Fʋ pʋtɛnꞌɛr wʋsa na bɛ di ni.

Pianꞌatitula (paradox)

Pianꞌatitula (paradox) anɛ pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiel kanɛ ka gbaʋŋ sɔbidib mɔri paasidi ba gbanna sɔbʋgʋn bɛɛ ba pianꞌad pʋʋgʋn. Di anɛ dinɛ ka fʋ yaꞌa nyɛɛ di bɛɛ wʋmi di, fʋ na tɛnꞌɛs ye ba yirignɛ bɛɛ ba tuligi dinɛ, amaa fʋ yaꞌa tɛnꞌɛsi di yɛla titua ka di mɔr gbin. Fʋ tunꞌe wʋm ka sɔꞌ yɛl ye, “biig la anɛ daʋ la saam”. Ti yaꞌa gɔsɛ, biig kʋ nyaŋi an saama, amaa pʋtɛnꞌɛr pianꞌad pʋʋgʋnɛ, di tunꞌe bigis ye, sɔꞌ an biig ka an siꞌem la, tunꞌe paꞌal ɔn na an siꞌem o yaꞌa bi. Dinzugɔ, onɛ sinꞌiŋi o biilim sʋm, o na bii kilim saam sʋŋɔ tis nidib. Kambumis mɔri ba pianꞌad ye, “mɛwoo agya na agya nso woo mɛ”. Di gbin anɛ ye, “m duꞌa m saamnɛ ka m saam mɛ duꞌam”.

Dinzugɔ, fʋ yaꞌa wʋm ka sɔꞌ yɛl ye, “m duꞌa m saamnɛ ka m saam mɛ duꞌam”. Fʋ tunꞌe yɛli fʋ pʋtɛnꞌɛrin ye, o anɛ gɛɛng bɛɛ sɔlʋg. Amaa, fʋ yaꞌa tɛnꞌɛs titua di mɔr gbin. Yaꞌasɛ, di sɔb Winaꞌam gbaʋŋin, Joon 10:30 la ni ye, “mam nɛ m baꞌa la anɛ yinne”. Ti yaꞌa gɔsɛ, pianꞌakaŋa anɛ pianꞌatitula (paradox). Bɔzugɔ, fʋn nɛ fʋ saam na niŋ wala an yinne? Amaa ti yaꞌa tɛnꞌɛs pianꞌakaŋa yɛla titua, di mɔr gbin. Fʋn na niŋ siꞌem ka baŋ pianꞌatitula gbin anɛ fʋn na digili fʋ pʋtɛnꞌɛr teŋin ka tɛnꞌɛsi di yɛla titua.

Pianꞌatitula (paradox) sʋŋidnɛ kɛt ka onɛ karimid la nɔkidi o pʋtɛnꞌɛr wʋsa niŋid dinɛ ka o karimid la ni. Di mɛ lɛm sʋŋidi yɔꞌɔgid onɛ karimid la pʋtɛnꞌɛr. Bɔzugɔ, fʋ yaꞌa karimid ka nyɛ ka pianꞌatitula bɛ di ni, fʋ na mukidi bɔɔd ye fʋ gbanꞌe di gbin ka din na sʋŋi kɛ ka fʋ tɛnꞌɛsi lalig.

Pianꞌatitula titaꞌam bɛnɛ sɛnlʋŋ ni. Di sʋŋidnɛ kɛt ka pianꞌad la an nyain ka mɔr paŋ. Pianꞌatitula (paradox) giŋa anɛ pianꞌakanɛ ka fʋ yaꞌa wʋm, fʋ na yɛl ye di kaꞌ gbinnɛ, amaa fʋ yaꞌa tɛnꞌɛsi di yɛla titua, fʋ na nyɛ ka di mɔr gbin. Gbaʋŋ sɔbidib bɛdigʋ mɔrnɛ pianꞌatitula kɛt ka ba gbanna karimʋg mɔr nyaꞌasim. Ti yaꞌa gɔsɛ, pianꞌatitula tituunli bɛ ti daar wʋsa sɔnsʋgʋn nɛ ti sɔbʋgʋn. Ti wʋmid ka nidib yɛt ye, “m yaꞌa paam biꞌela, di zuꞌoya”. Fʋn gɔs la, siꞌel na nyaŋi

an biꞌela ka lɛm zuꞌoe yaꞌasɛ? Amaa fʋ yaꞌa tɛnꞌɛs pianꞌakaŋa yɛla titua, di mɔr gbin.

Kpanbi yɛl (oxymoron)

Agyekum (2013) yɛl ye, kpanbi yɛl anɛ pianꞌatitula na laꞌasi kilim pianꞌadi ayi. Di anɛ fʋn na nɔk pianꞌadi ayi laꞌas taab bɛɛ kpanbi ba buol saŋa yinne ka ba zabid taaba. Wʋʋ fʋn na yɛl ye, kʋnt dɔba bɛɛ pʋꞌa daʋ bɛɛ saan teŋim biig. Ti yaꞌa gɔs tituunli banɛ bɛ agɔl laa, pianꞌʋk wʋsa mɔri di gbin di yaꞌa ziꞌe di kɔnꞌ. Amaa, ti nɔknɛ pianꞌadi ayi laꞌas taab ka di gbin an yinne. Kpanbi yɛl tunꞌe nwɛn wʋʋ di kaꞌ gbinnɛ, amaa fʋ yaꞌa tɛnꞌɛsi di yɛla titua ka di mɔr gbin. Kpanbi yɛl

(oxymoron) bɛ sɛnlʋŋ ni, yʋʋma ni, siilima ni, sɔlʋma ni, diꞌema ni, hali gba di bɛ ti daar wʋsa sɔnsʋgʋn. Tituunli;

Ø Bʋntitaꞌar bʋnbil

Ø Pʋꞌa daʋ

Ø Kpɛɛm biig

Ø Bʋmpaal kʋrʋg

Ø Nyɔvʋr kum

Ti yaꞌa gɔs tituunli banɛ bɛ agɔl la wʋsa, ti mɔri ba pianꞌad ti daar wʋsa sɔnsʋgʋn ka mɛ wʋmid ka nidib mɔri ba pianꞌad. Fʋ tunꞌe wʋm ka sɔꞌ yɛl ye, “Awimpoaka anɛ pʋꞌa daʋ”. Ti yaꞌa gɔsɛ, pʋꞌa gbin bɛnɛ di kɔnꞌ ka daʋ gbin mɛ bɛ di kɔnꞌ. Dinzugɔ, pʋꞌa kʋ nyaŋi an daʋ yaꞌasɛ. Amaa fʋ yaꞌa tɛnꞌɛs pianꞌad la yɛla titua, di mɔr gbin.

Fʋ yaꞌa gɔsi di bɛlimin, daʋ nar ye o tʋm diisi o pʋꞌa nɛ o biis. Amaa saŋsieba bɛɛ zinꞌisieba bɛ ka fʋ nyɛ ka pʋꞌab tʋmidi diisidi ba sidib nɛ ba biis. Alazugɔ, pʋꞌa kanɛ maal ala, ti tunꞌe yɛl ye o anɛ pʋꞌa daʋ. Bɔzugɔ, o anɛ pʋꞌa ka lɛɛ tʋm daʋ tʋʋma.

Ala nɔɔ ka ti tunꞌe wʋm ka sɔꞌ yɛl ye, “Asumbul anɛ kpɛɛm biig” bɛɛ “Atiig anɛ bʋntitaꞌar bʋnbil” bɛɛ “Akɔra kum la anɛ nyɔvʋr kum”. ti yaꞌa gɔsɛ, kpɛɛm kʋ nyaŋi an biig yaꞌasɛ, bʋntitaꞌar kʋ nyaŋi an bʋnbul yaꞌasɛ, ka kum mɛ kʋ nyaŋi lɛm mɔr vʋm yaꞌasɛ. Amaa pʋtɛnꞌɛr pianꞌad sɔbʋg pʋʋgʋn, ba mɔrnɛ nɛꞌɛnami paasid ka di sʋŋidi kɛt ka banɛ karimid paamid malisim bɛɛ nyaꞌasim ka mɛ lɛm yɔꞌɔgidi ba pʋtɛnꞌɛra titua. Bɔzugɔ, kpanbi yɛl (oxymoron) kaꞌ dinɛ ka fʋ na nyɛɛ di ka kpɛn baŋi di gbinnɛ. Asɛɛ ka fʋ ziꞌen ka tɛnꞌɛs titua ka nyaan gbanꞌe di gbin.

Pianꞌalɛbigir (irony)

Pianꞌalɛbigir anɛ pianꞌakanɛ gbini lɛbig bɛɛ kaꞌ din narin ye di an siꞌem. Agyekum (2013) yɛl ye, pianꞌalɛbigir anɛ pianꞌakanɛ ka ba pianꞌa ka di gbin bɛ di kɔnꞌ nɛ ban pianꞌa di siꞌem la.

Pianꞌalɛbigir kɛt ka ti baŋid pianꞌadi an siꞌem nɛ din narin ye di an siꞌem kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb. Ti yaꞌa karim Winaꞌam gbaʋŋin la, 2Korint dim 8:15 la ni di yɛt ye, “ninkanɛ vaae bɛdigʋ la pʋ di ka di kpɛlim ka ninkanɛ vaae biꞌela la pʋ di ka di pansig o”.

Ti yaꞌa gɔs dunia nwa ni, banɛ vaae bɛdigʋ nar ye ba di ka di kpɛlim ka banɛ vaae biꞌela nar ye ba dii pansig. Amaa fʋ yaꞌa gɔs pianꞌakaŋa pʋʋgʋn, banɛ vaae biꞌela la dinɛ ka di kpɛlim ka banɛ vaae bɛdigʋ la dii pansig. Pianꞌalɛbigir gbin giŋa anɛ fʋn na pianꞌad ka fʋn tɛnꞌɛsid siꞌel yɛla ka pianꞌad la bɛ di kɔnꞌ nɛ fʋ pianꞌad la. Pianꞌad la gbin bɛnɛ di kɔnꞌ nɛ fʋn tɛnꞌɛsidi di siꞌem la.

Fʋ tunꞌe maal sɔꞌ bɛꞌɛd ka o yɛlif ye, “o pʋꞌʋsya”. Nɛꞌ anɛ pianꞌalɛbigir, bɔzugɔ, dinɛ ka o pianꞌa la nɛ dinɛ bɛ o pʋtɛnꞌɛrin la bɛnɛ kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb. Sɔꞌ yaꞌa yɛl ye, “diib la maꞌasnɛ” ka o pʋtɛnꞌɛrin an ye diib la tʋlnɛ, di bigisnɛ ye di anɛ pianꞌalɛbigir. Pianꞌalɛbigir tunꞌe kɛ ka onɛ karimid bas karimʋg ka tɛnꞌɛs titua gɔs dinɛ naam.

Fʋ tunꞌe yɛl ye sɔꞌ vɛnl wʋʋ sanlimnɛ. Fʋ pʋtɛnꞌɛr yaꞌa an ye o daana anɛ balɛdʋg, di paꞌalnɛ ye fʋn yɛl siꞌel la anɛ pianꞌalɛbigir. Ti yaꞌa gɔsɛ, pianꞌalɛbigir (irony) nɛ sia (sarcasm) nwɛnɛ taab, amaa ba mɔr kɔnꞌɔ-kɔnꞌɔb. Ti yaꞌa paae sia (sarcasm) ni, ya na baŋi ba kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb la an siꞌem.

Pianꞌalɛbigir zuoe pʋtɛnꞌɛr pianꞌad pʋʋgʋnɛ. Di bɛ sɔlʋma ni, siilima ni, sɛnlima ni, diꞌema ni, hali gba di bɛ ti daar wʋsa sɔnsʋgʋn. Ti mɛ yaꞌa lɛm gɔsɛ, siilima bɛdigʋ anɛ pianꞌalɛbigir.

Ti yaꞌa karim Matt. 20:16 la, di yɛt ye, “Tuon dim na lieb nyaꞌaŋ dim ka nyaꞌaŋ dim lieb tuon dim”. Nɛꞌ anɛ pianꞌalɛbigir, bɔzugɔ, di nar ye tuon dim bɛ tuon ka nyaꞌaŋ dim mɛ bɛ nyaꞌaŋ. Amaa ba lɛbigi di kpɛla nɛ.

Sia (sarcasm)

Sia (sarcasm) anɛ fʋn na nɔk pianꞌalɛbigiri tʋꞌ sɔꞌ bɛɛ laꞌ sɔꞌ. Sia bɛ zinꞌis wʋsa. Di bɛ di daar wʋsa sɔnsʋgʋn, pʋtɛnꞌɛr pianꞌad pʋʋgʋn, sinni namin nɛ zinꞌibanɛ wʋsa bɛ. Saŋa bɛdigʋ nii, ti nyɛt ka wʋmid ka nidib mɔr pianꞌalɛbigir maani ba taab sia. Sɔꞌ tunꞌe maalif bɛꞌɛd ka fʋ pʋꞌʋs o daana ye, “Tʋʋma-tʋʋma, fʋ mɔya”. Fʋ maali o daana nɛ sia la. Pianꞌad la gbin, zinꞌikanɛ ka fʋ pianꞌa la nɛ fʋn pianꞌa di siꞌem la na pa,al yɛ di anɛ Sia (sarcasm). Dinzʋg ka di nyɛti di titua nɔɔrin pianꞌadin la. Di anɛ dinɛ ka sɔꞌ yaꞌa wʋm, o na baŋ ye di anɛ sia.

Fʋ tunꞌe pʋꞌʋs sɔꞌ ye, duoe wala? Ka o lɛbis ye, o duonɛ awai. O maalifnɛ sia la. Sɔ mɛ tunꞌe an balɛdʋg ka fʋ yɛl o ye, o vɛnl wʋʋ sanlimnɛ. Nɛꞌ anɛ sia la ka fʋ maal o. Wʋʋ mam pʋn yɛlin siꞌem agɔl laa, sia (sarcasm) nɛ pianꞌalɛbigir (irony) nwɛnɛ taab. Amaa ba mɔr kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb.

Pianꞌalɛbigir anɛ fʋn na pianꞌa ka di gbin nɛ dinɛ bɛ fʋ pʋtɛnꞌɛrin kaꞌ yinne, amaa sia anɛ fʋn na nɔk pianꞌalɛbigir la tʋꞌ bɛɛ laꞌ sɔꞌ.

Pianꞌatiakir (bathos)

Pianꞌatiakir anɛ fʋn na sɔbid bɛɛ pianꞌad siꞌel yɛla sʋm ka kpɛn tiaki sɔbid bɛɛ pianꞌadi di yɛla bɛꞌɛd. Di mɛ tunꞌe an ye fʋ sɔbidnɛ bɛɛ fʋ pianꞌadnɛ siꞌel yɛla bɛꞌɛd ka kpɛn tiaki sɔbid bɛɛ piandi di yɛla sʋm. pianꞌatiakir mɛ tunꞌe an ye fʋn na pianꞌad yaꞌam pianꞌad bɛɛ nimua pianꞌad ka kpɛn tiaki pianꞌad yalim pianꞌad bɛɛ pianꞌakanɛ pʋ mɔr yaꞌam zamisʋgɔ. Pianꞌatiakir (bathos) titaꞌam bɛnɛ pʋtɛnꞌɛr pianꞌad pʋʋgʋn. Di bɛ sɛnlʋŋ ni, diꞌema ni, nɛ banɛ wʋsa bɛ.

Pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiel banɛ paꞌan vuud.

Pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiel bama anɛ pianꞌabanɛ vuudi nwɛn wʋʋ vubanɛ ka gbaʋŋ sɔbid la nɔki paasi kɛ ka o karimidib paamid malisim la. Pʋtɛnꞌɛr pianꞌabiel banɛ paꞌan vuud la zuꞌoya, amaa banɛ ka ti ye ti sɔnsi ba yɛla anɛ; pinꞌilʋg konsonnanam takir, vawol vuud takir, kukuma dɔlisʋg nɛ yɛli tak. Kɛlin ka ti gɔsini ba ayinne-yinne.

Pinꞌilʋg konsonnannam takir (alliteration)

Nɛꞌ anɛ fʋn na pianꞌa bɛɛ sɔb ka konsonnannam banɛ pinꞌin pianꞌad la bɛɛ sɔb la taki-tak. Sɛnlʋŋ sɔbʋg pʋʋgʋnɛ, gbaʋŋ sɔbidib mɔrnɛ pinꞌilʋg konsonnanam takiri kɛt ka sɔbʋg la bɛ di kɔnꞌ ka di karimʋg mɛ lɛm mɔr malisim bɛɛ nyaꞌasim. Tituunli; dʋŋʋ dʋʋ m dʋm zugʋ dʋm. Ti yaꞌa gɔs sɔb kaŋa pʋʋgʋnɛ, ti nyɛ ka pinꞌilʋg konsonnan /d/ la taki-tak. Nɛꞌ kɛnɛ ka sɔb la bɛ di kɔnꞌ ka fʋ mɛ yaꞌa karimidi di ka di mɔr malisim. Ti mɛ tunꞌe yɛl ye, m saam saamnɛ saꞌab. Nɛꞌ pʋʋgʋn ti mɛ nyɛ ka pinꞌilʋg konsonnan /s/ la taki-tak. Pianꞌatɔmisa banɛ dig gbinnin la anɛ pinꞌilʋg konsonnanam takir (alliteration) tituunli.

Ø M ma maannɛ maꞌasa.

Ø M saam saan la kulya.

Ø Ya di diib la naae?

Ø Paꞌan la paꞌal sʋm.

Ø M baaba baa la kpinɛ.

Ø M pɛog pɛꞌɛlnɛ nɛ ki.

Ti yaꞌa gɔs pianꞌatɔmisa banɛ digi agɔl la wʋsa, ti nyɛ ka pinꞌilʋg konsonnanam (m, d, p nɛ b) takitak.

Pinꞌilʋg konsonnanam takir (alliteration) kɛt ka banɛ karimid bɛɛ kɛlisid paamid malisim bɛɛ nyaꞌasim.

Vawol vuud takir (assonance)

Vawol vuud takir (assonance) anɛ fʋn na pianꞌa bɛɛ sɔb ka vawol vuud dinɛ nwɛn taab taki-tak pianꞌadin la bɛɛ sɔbʋgʋn la. Vawol vuud takir titaꞌam bɛnɛ sɛnlʋŋ ni. Ti yaꞌa yɛl ye, Asaan yinni Asaani keŋ saan yir ka ba maal saan diibi tis o ka Asaan dii san. Ti yaꞌa karim sɔb kaŋa, ti na nyɛ ka vawol /a:/ vuud taki-tak sɔbʋg la ni. Gbaʋŋ sɔbidib mɔrnɛ nɛꞌ kɛt ka banɛ karimid bɛɛ banɛ kɛlisid paamid malisim. Ti yaꞌa karim pianꞌatɔmisa banɛ dig gbinnin nwa, ti na nyɛ ka vawol vuud

banɛ nwɛn taab taki-tak.

Ø Asaan saan la kena.

Ø M baaba baa la bas diib la.

Ø M saam saamnɛ sa,ab.

Ti yaꞌa karim pianꞌatɔmisa banɛ digi agɔl la, ti na nyɛ ka vawol wɔk /a:/ vuud taki-taki ba ni.

Kukuma dɔlisʋg (onomatopoeia)

Kukuma dɔlisʋg anɛ fʋn na nɔk pianꞌad kukuma baŋ pianꞌad la gbin. Agyekum (2013) yɛl ye, kukuma dɔlisʋg anɛ fʋn na nɔk siꞌel kukuma tisi di yʋꞌʋr. O lɛm paas ye, di tunꞌe mɛ an fʋn na nɔk siꞌel nyuug (smɛll) bɛɛ di nwɛnim (colour) bɛɛ di ziꞌesim (shape) bɛɛ di itʋŋ (action) bɛɛ di ken (movemɛnt) tisi di yʋꞌʋr. kukuma dɔlisʋg giŋa anɛ pianꞌabanɛ vuudi paꞌani ba yʋda bɛɛ ba gbin.

Fʋ tunꞌe paam pianꞌad la gbin naꞌana yi din vuud siꞌem ni. Nɛꞌɛnam titaꞌam bɛnɛ sɛnlʋŋ ni. Ti mɛ yaꞌa lɛm gɔs Kusaug, siꞌenam yʋda bɛdigʋ bɛ ka ti paami ba yi ba kukuma ni bɛɛ ban vuud siꞌem ni. Kusaas paam yʋda banɛ dig gbinnin la yinɛ ba kukuma nɛ ba itʋma ni na.

Ø Kɛɛkɛ (bicycle).

Ø Pun-pun (motor bicycle).

Ø Tolotolo (turkey).

Ø Dɔɔg biig (cat).

Ø Popipopi (slipper).

Fʋ yaꞌa nɔk kukuma dɔlisʋg (onomatopoeia) paasi fʋ gbaʋŋ sɔbʋgʋnɛ, di na kɛ ka onɛ karimid nyɛt fʋn pianꞌad siꞌel yɛla la titua. Dinɛ nar ye ti baŋ anɛ ye, di kaꞌ kukuma dɔlisʋg pianꞌad wʋsa ka ti na nyɛɛ di “dictionary” ni. Gbaʋŋ sɔbidib bɛdigʋ paamidi ba mɛŋ vuud ka di sʋŋidi ba, ba gbanna sɔbʋgʋn.

Yaꞌasɛ, ti pʋn pianꞌa agɔl la ye, di kaꞌ siꞌel kukuma maꞌa ka ti na nyaŋi nɔki tisi di yʋꞌʋr bɛɛ baŋi di gbinnɛ. Amaa siꞌel nwɛnim (colour) mɛ tunꞌe kɛ ka fʋ baŋ din an siꞌel. Ti yaꞌa gɔsɛ, fʋ yaꞌa nyɛ ka Kambumis yɛꞌ fuwiid bɛɛ fusabila, fʋ na baŋ ye ba paamnɛ kʋʋr. Fʋ mɛ yaꞌa lɛm nyɛ ka ba nɔk kparikɛwiigi lɔ tiig bɛɛ siꞌel, di anɛ fʋ baŋ ye yɛli naam.

Ti mɛ yaꞌa lɛm gɔsɛ, Kusaas mɔr niiŋsia ka ba buon ye naꞌakimpieliŋ. Ba nɔknɛ niiŋ kaŋa nwɛnim (colour) la nɛ di itʋŋʋ tisi di yʋꞌʋr. Kusaas da gɔsnɛ din dɔl niigi la ka yɛl ye di kimnɛ niigi la.

Dinzug ka ba nɔki di nwɛnim la an piel la paasi di tʋʋma la zugʋ tisi di yʋꞌʋr la. Kukuma dɔlisʋg anɛ pianꞌabanɛ nwɛn wʋʋ vʋʋd banɛ ka ba pianꞌadi ba yɛla la. Ti yaꞌa gɔsɛ, pianꞌabanɛ ka ti mɔri tisid bunkɔnbidi kaasid siꞌem la wʋsa anɛ kukuma dɔlisʋg (onomatopoeia).

Ti ye baa “wɛsidnɛ” ka Adɔɔg biig kaasid “mɛow-mɛow” ka niigi kaasid “muu-muu”. Ti yaꞌa gɔs

‘wɛsidꞌ, ‘mɛow-mɛowꞌ nɛ ‘muu-muuꞌ la wʋsa anɛ kukuma dɔlisʋg.

Yɛli tak (anaphora)

Yɛli tak anɛ pianꞌʋk bɛɛ pianꞌadi na tak pianꞌatɔmisa pinꞌilʋgʋn sɔbʋg pʋʋgʋn bɛɛ pianꞌad pʋʋgʋn.

ti yaꞌa karim sɛnlʋŋ kaŋa;

“Nwɛnɛ puum kanɛ vɛnl ka bɛ gɔnꞌɔs sʋʋgin siꞌem la

Ala ka m yaꞌam bun bɛ pʋꞌasada sʋʋgin.

Nwɛnɛ apʋl tiigi bɛ mɔɔgin tiis sʋʋgin siꞌem la

Ala ka onɛ aan m yaꞌam bun la mɛ bɛ naꞌakim sʋʋgin”.

Ti yaꞌa gɔs tituunli kaŋa, ti nyɛ ka yiiga lai la pinꞌil nɛ ‘Nwɛnɛꞌ ka lai kanɛ paasi atanꞌ la mɛ pinꞌil nɛ ‘Nwɛnɛꞌ. Dinzugɔ, ‘Nwɛnɛꞌ la taknɛ. Ala nɔɔ ka ti yaꞌa karim nɛꞌ;

Ya zinꞌ suor kpikpɛŋi guri ya sabuos.

Ya suꞌa zinꞌ nwɛnɛ Arab dim faandib banɛ bɛ pipirisin la.

Ya kɛ ka teŋ la lieb dianꞌad

Ya pʋꞌagɔɔnda tʋʋma nɛ ya bugusim tʋʋma la zug.

Ti mɛ yaꞌa lɛm gɔs sɔb kaŋa nii, ti nyɛ ka lainam la wʋsa pinꞌil nɛ ‘yaꞌ. Kɛlin ka ti lɛm karim sɔb kanɛ dig gbinnin la gɔs.

Winaꞌam na sʋŋif.

Winaꞌam na gur fʋn nɛ fʋ yidim wʋsa.

Winaꞌam na kɛ ka fʋ sakur ken keŋ tuon.

Winaꞌam na tisif laafi.

Winaꞌam na maal dinɛ wʋsa ka fʋ bɔɔdi tisif.

Ti yaꞌa gɔsɛ, ti nyɛ ka pianꞌatɔmisa la wʋsa pinꞌil nɛ ‘Winaꞌamꞌ. Dinzugɔ, ‘Winaꞌamꞌ tak sɔb kaŋa

pʋʋgʋnɛ.