Pʋtɛnꞌɛr pianꞌad
Pʋtɛnꞌɛr pianꞌad anɛ dinɛ ka nidib nɔki ba pʋtɛnꞌɛra pianꞌa bɛɛ sɔb ka di mɔr malisim. Sɔb kaŋa
bɛɛ pianꞌa kaŋa tunꞌe an saalib bɛlim yɛla, bʋnkɔnbid bɛlim yɛla nɛ banɛ wʋsa bɛ. Pʋtɛnꞌɛr pianꞌad
mɔr ziꞌesim, vɛnlim, yaꞌam zamisʋg nɛ malisim. Di tunꞌe an sida bɛɛ damaꞌam. Pʋtɛnꞌɛr pianꞌad
bɛɛ di kɔnꞌ nɛ pianꞌabanɛ ka di mɔri pianꞌadi ti daar wʋsa sɔnsʋgʋn la. Pʋtɛnꞌɛr pianꞌad pʋʋgʋn,
fʋ tunꞌe pianꞌa pianꞌad la fʋn bɔɔdi di siꞌem.
Okpewho (1992) yɛl ye, pʋtɛnꞌɛr pianꞌad anɛ sɔb banɛ ka nidib nɔki ba pʋtɛnꞌɛra sɔb wʋʋ sɔlima,
diꞌema bɛɛ sɛnlima ka fʋ yaꞌa karim ka di mɔr malisim. Di tunꞌe an dinɛ ka ba sɔb bɛɛ dinɛ ka ba
pianꞌa nɛ nɔɔr. Pʋtɛnꞌɛr pianꞌad kaꞌanɛ saalib bɛlim bɛɛ ba pʋtɛnꞌɛra maꞌanɛ, amaa onɛ sɔb la nyɛ
siꞌeli o bɛlimin mɛ anɛ yɛlkpan.
Pʋtɛnꞌɛr pianꞌad buudi
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Pʋtɛnꞌɛr pianꞌad pʋnɛ zinꞌis ayi bɛɛ buudi ayi. Ba anɛ nɔɔrin pʋtɛnꞌɛr pianꞌad nɛ sɔb pʋtɛnꞌɛr
pianꞌad. Ti na gɔsi ba gbinni an siꞌem, ba bɛlim an siꞌem nɛ ba kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔbi an siꞌem. Kɛlin ka
ti keŋin tuoni gɔsini ba ayinne-yinne.
Nɔɔrin pʋtɛnꞌɛr pianꞌad
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Nɔɔrin pʋtɛnꞌɛr pianꞌad anɛ pʋtɛnꞌɛr pianꞌabanɛ yit nidib nɔya ni bɛɛ bʋnnwɛꞌɛda wʋʋ googi, wiis,
naꞌatana, binna nɛ ba taaba bɛdigʋ banɛ kpɛlim ni na. Di mɛ lɛm anɛ pianꞌabanɛ sinꞌiŋi ti yaanam
saŋa la sa na paae zina.
Agyekum (2013) yɛl ye, nɔɔrin pʋtɛnꞌɛr pianꞌad anɛ pʋtɛnꞌɛr pianꞌabanɛ yit nɔɔrin na ka nidib zinꞌ
ka kɛlisid. Pianꞌad la gbin nɛ tinami na pianꞌa di siꞌem ka banɛ kɛlisid la wʋm anɛ yɛlkpan nɔɔrin
pʋtɛnꞌɛr pianꞌad ni.
Nɔɔrin pʋtɛnꞌɛr pianꞌad yitnɛ zinꞌis bɛdigʋ ni na. zinꞌibanɛ ka nɔɔrin pʋtɛnꞌɛr pianꞌad yit na la
sieba nwa; di yit siilima ni na, yʋʋma ni, sɔlima ni, sɛnlʋŋ ni, kuꞌom basib bɛɛ kuꞌom kpaꞌar ni,
kʋdʋmin sa labaya ni nɛ zinꞌibanɛ wʋsa kpɛlim.
Nɔɔrin pʋtɛnꞌɛr pianꞌad bɛllim
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Laꞌad bɛɛ yɛla bɛdigʋ bɛ nɔɔrin pʋtɛnꞌɛr pianꞌad pʋʋgʋn ka din kɛt ka di bɛɛ di kɔnꞌ nɛ sɔb pʋtɛnꞌɛr
pianꞌad. Kɛlin ka ti gɔsin nɔɔrin pʋtɛnꞌɛr pianꞌad bɛlim banɛ kɛ ka di bɛɛ di kɔnꞌ nɛ sɔb pʋtɛnꞌɛr
pianꞌad la.
Ø Di yitnɛ nɔɔrin na.
Ø Di mɔr onɛ maani di.
Ø Di mɔr kɛlisidib bɛɛ gɔsidib.
Ø Di pʋ mɔr onɛ suꞌo di.
Ø Di pʋ kʋdʋgida.
Ø Onɛ maani di la nɛ banɛ gɔsid bɛɛ kɛlisid la tunꞌe nyɛt taaba.
Nɔɔrin pʋtɛnꞌɛr pianꞌad bɛlim bama nɛ banɛ wusa kpɛlim kɛt ka di bɛɛ di kɔnꞌ nɛ sɔb pʋtɛnꞌɛr
pianꞌad la.
Sɔb pʋtɛnꞌɛr pianꞌad
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Sɔb pʋtɛnꞌɛr pianꞌad anɛ pʋtɛnꞌɛr pianꞌabanɛ ka ba sɔbi niŋ gbanna ni ka nidib karimid ka paamid
malisim. Ti tunꞌe mɛ yɛl ye, sɔb pʋtɛnꞌɛr pianꞌad anɛ nidibi na nɔki ba mɛŋ pʋtɛnꞌɛra mɔdigi sɔb
labasieba niŋ gbanna ni ka di mɔr saꞌalʋg, gbin gbanꞌar nɛ onɛ suꞌoe di.
Sɔb pʋtɛnꞌɛr pianꞌad nɛ nɔɔrin pʋtɛnꞌɛr pianꞌad bɛnɛ kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb ba maalʋgin. Bɔzugɔ, nɔɔrin
pʋtɛnꞌɛr pianꞌad anɛ dinɛ yit nɔɔrin na ka sɔb pʋtɛnꞌɛr pianꞌad mɛ an dinɛ ka sɔbi niŋ gbanna ni.
Amaa lamnɛ wala wʋsa, ba mɔr kpinnim. Babayi la wʋsa maannɛ nɛ pianꞌad. Ba wʋsa mɛ lɛm
pianꞌadnɛ saalib bɛɛ bʋnkɔnbid bɛlim yɛla. Sɔb pʋtɛnꞌɛr pianꞌad mɔr buudi bɛdigʋ. Ba sieba anɛ
sɔlʋŋ wɔk (prose), diꞌema (drama) nɛ sɛnlʋŋ (poetry).
Sɔb pʋtɛnꞌɛr pianꞌad bɛlim
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Wʋʋ nɔɔrin pʋtɛnꞌɛr pianꞌad bɛlim an siꞌem la, sɔb pʋtɛnꞌɛr pianꞌad mɛ mɔr bɛlim sieba banɛ kɛt
ka di bɛɛ di kɔnꞌ nɛ nɔɔrin pʋtɛnꞌɛr pianꞌad. Di bɛlimnam la sieba nwa;
Ø Di anɛ dinɛ ka ba sɔbi niŋ gbanna ni.
Ø Di mɔr onɛ suꞌoe di.
Ø Di mɔr saŋa kanɛ ka ba sɔbi di.
Ø Banɛ sɔb la nɛ banɛ karimid la pʋ nyɛt taaba.
Ø Di tunꞌe suꞌa maal baanlim.
Ø Di tunꞌe kʋdʋg.
Ø Di mɛ pʋ tiakida.
Sɔb pʋtɛnꞌɛr pianꞌa bɛlim bama nɛ banɛ wʋsa kpɛlim kɛt ka di bɛɛ di kɔnꞌ nɛ nɔɔrin pʋtɛnꞌɛr
pianꞌad.
Nɔɔrin pʋtɛnꞌɛr pianꞌad nɛ sɔb pʋtɛnꞌɛr pianꞌad kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Nɔɔrin pʋtɛnꞌɛr pianꞌad nɛ sɔb pʋtɛnꞌɛr pianꞌad mɔr kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb bɛdigʋ. Ba kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb la
sieba tɛɛbul la pʋʋgin la.
NƆƆRIN PƲTƐNꞌƐR PIANꞌAD SƆB PƲTƐNꞌƐR PIANꞌAD
1 Di anɛ dinɛ yit nɔɔrin na. Di anɛ dinɛ bɛ gbanna ni.
Di pʋ mɔr onɛ suꞌo di. Di mɔr onɛ suꞌo di.
Di anɛ sɔꞌɔ wʋsa bʋn. Di anɛ nid yinne bʋn.
Nid yinne kʋ nyaŋi maali di. Nid yinne na nyaŋi maali di.
Di kʋ nyaŋi suꞌa maalɛ. Di na nyaŋi suꞌa maal.
Di pʋ kʋdʋgida. Di tunꞌe kʋdʋg.
Banɛ maan la nɛ banɛ gɔsid la tunꞌe nyɛt taaba. Banɛ sɔb la nɛ banɛ karimid la pʋ nyɛt taaba.
Pʋtɛnꞌɛr pianꞌad sʋm
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Nidib bɛdigʋ pʋ gɔsi nyɛ ka pʋtɛnꞌɛr pianꞌad mɔr sʋŋir saalib bɛliminɛ. Amaa ti yaꞌa gɔsɛ, pʋtɛnꞌɛr
pianꞌad mɔr sʋm pamm tisid saalib. kɛlin ka ti gɔsin din an sʋm siꞌem tis saalib.
Ø Di tisidi ti malisim.
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Pʋtɛnꞌɛr pianꞌad karimʋg tisidi ti malisim pamm. Fʋ yaꞌa karimid sɛnlʋŋ bɛɛ diꞌema bɛɛ sɔlʋŋ wɔk
bɛɛ ba taaba banɛ bɛ, di kɛtnɛ ka fʋ paamid malisim. Sɔꞌ sʋnf yaꞌa sanꞌam ka o karim pʋtɛnꞌɛr
pianꞌad, o tunꞌe paam sʋmalisim. Nidib bɛdigʋ mɔrnɛ ba vʋꞌʋsim saŋa karimid pʋtɛnꞌɛr pianꞌad.
Bɔzugɔ, di tisidi ba malisim ka mɛ lɛm kɛt ka ba paamid baŋir.
Ø Di kɛt ka ti pʋtɛnꞌɛr yɔꞌɔgid.
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Pʋtɛnꞌɛr pianꞌad sʋŋidi kɛt ka ti pʋtɛnꞌɛr yɔꞌɔgid ka ti baŋid dinɛ ken dunia la ni. Di kɛt ka ti nyɛti
ti bɛogʋ na an siꞌem. Fʋ yaꞌa zamis pʋtɛnꞌɛr pianꞌad, fʋ na sinꞌiŋi tɛnꞌɛs dinɛ gaad nɛ dinɛ nan
kenna yɛla, ka buꞌosi fʋ mɛŋ buꞌosa ka gbanꞌe di gbin titua.
Ø Di sʋŋidi kɛt ka ti baŋid yɛlkʋda.
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Pʋtɛnꞌɛr pianꞌad sʋŋidi ti ka ti baŋidi ti yaananm la da an siꞌem, ban da bɛ bɛlim sia ni nɛ kisa banɛ
da guꞌudi ba. Di mɛ lɛm kɛt ka ti baŋidi ti yaanam la da naꞌamis Naꞌasaanam la nuꞌuisn siꞌem.
Ø Di sʋŋidi kɛt ka ti baŋid buudi malima sieba.
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Ti yaꞌa karim pʋtɛnꞌɛr pianꞌad, di tisidi ti baŋir kati waꞌae kʋdʋmin sa labaya yɛla; nidibi da an
siꞌem, ba itʋma da an siꞌem nɛ ba malima da an siꞌem. Nɛꞌ na sʋŋ ka ti baŋi ba malima la sieba.
Ø Di sʋŋidi kɛt ka ti baŋid sɔbʋg.
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Ti yaꞌa karimid pʋtɛnꞌɛr pianꞌad, di sʋŋidi kɛt ka ti zamisid sɔbʋg. Bɔzugɔ, sɔꞌ yaꞌa sɔb ka fʋ karim
ka di malis, fʋ na sinꞌiŋi buꞌosidi fʋ mɛŋ buꞌisa kat waꞌae o daana niŋ siꞌem sɔb. Di lɛbisʋg anɛ
ye, o daana sinꞌŋnɛ karim pʋtɛnꞌɛr pianꞌabanɛ ka nidib sɔb ka mɛ naan nyaŋi sɔbi o din la. Alazugɔ,
fʋ mɛ yaꞌa karim, di mɛ na sʋŋ ka fʋ sɔbi fʋ din.
Ø Di kɛt ka ti paamid yaꞌam zamisʋg.
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]pʋtɛnꞌɛr pianꞌad karimʋg kɛt ka ti paamid yaꞌam zamisʋg. Di kɛt ka ti baŋid bɛꞌɛd nɛ sʋm. Di mɛ
kɛt ka yɛl yaꞌa paae ti, ka ti mɔr yaꞌam kanɛ na sʋŋi guꞌu di.
Bama nɛ banɛ wʋsa kpɛlim anɛ sʋꞌʋm banɛ ka ti paamidi yit pʋtɛnꞌɛr pianꞌad pʋʋgʋn.