Tiis Sɛɛb
| Subclass of | human activity, reforestation  |
|---|---|
| Has effect | reforestation, afforestation |
| Practiced by | tree planter |
Tiis anɛ bʋnvʋya banɛ ka winaꞌam maal ka ba paas linɛ mɔr nyɔvʋr dunia kaŋa ni.Tiig anɛ yinne ka tiis an babʋg. Tiig anɛ linɛ tansid yit teŋin na ka kuꞌom nɛ titan sʋŋ linɛ mɔr kʋꞌʋlʋm bɛɛ pɔnꞌɔsʋm, sʋŋidi li ka li na nyaŋi duoe bus vaand ka tɔn nyaꞌa baꞌ teŋin ka nɔbig nɛ wila sʋꞌʋŋa kilim timɛŋir. Tiis bɛdigʋ wan wala ka ba dit sieba ka mɛ pʋ dit siebaa. Amaa tisieba mɛ bɛ ka pʋ wan walaa. Tiis mɔr nyɔɔd nɛ yɛlsʋma bɛdigʋ tidsid ninsaal wʋsa dunia ni.
Tiis sɛɛb anɛ suodɔlisa tʋʋmkanɛ ka ba dɔlisid sɛɛd tibibis banɛ ka ba ugusi ba ye ba sɛ la. Ba pʋ sɛɛd tiis yɔɔg yɔɔgɔ, amaa suoya bɛdigʋ bɛ ka li nar ye ba dɔlis ka nyaŋi sɛ tiis ka daʋŋ kʋ bɛ ba vʋꞌʋgir nɛ ba nɔbigid nii. Tibanɛ ka ba sɛɛd titaꞌam anɛ tibanɛ mɔr vɛnlim tisid yir nɛ teŋ sʋꞌʋlʋm nɛ banɛ wan wala/diib nɛ banɛ ka ba mɔri maan laꞌad kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb. Tiis bɛdigʋ/babʋg nyaŋidi yit la'asid taaba ka nɔbigidi liebid sianꞌar.Tiis mɔr yɛlsʋm bɛdigʋ sʋŋidi ti pamm.
Tiis sɛɛb mɔri saŋa kanɛ ka li nar ye ba sɛ ka li na nyaŋi vʋ'ʋg ka duoe sʋꞌʋŋa. Saŋa kanɛ ka li nar ye ba sɛ tiis anɛ saŋkanɛ ka teŋ lu bɛɛ bʋgʋl ka tʋʋlʋg/walim pʋ lɛm zuꞌoe yaꞌasa. Nɛꞌɛŋa anɛ saŋkanɛ ka teŋ la wʋꞌʋg biꞌela ka maꞌae sʋŋa ka li nar ye ba sɛ. Tʋʋlʋg saŋa pʋ sʋŋid tiis sɛɛbɔ. Ba mɛ tʋnꞌe lɛ nyaŋi sɛ tiis mɛgilim luu saŋa. Tiis sɛɛb pʋ bɔɔd maꞌas galʋsʋgɔ,amaa zinꞌikanɛ mɔr sɔɔnlʋm bɛɛ nintaŋ biꞌela ka li na nyaŋi kpɛꞌɛŋi ba sʋꞌʋŋa.
Ban sɛɛd tiis siꞌem-siꞌem
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Yiiga ka fʋ sɛ tiig, asɛɛ ka fʋ tɛnꞌɛs gɔs ye tiig la ye li nwɛn wala, li ziꞌesim ye li an wala, li na ti waꞌam wala bɛnnɛ, li na ti duoe na nɔbig/yadig pɛꞌɛl zinꞌig la wala bɛnnɛ, bɛɛ li na ti mɔr sʋŋir sʋꞌʋŋ ken fʋ teŋ la ni naa? Tiig la ye li ti duoe na nwɛn siꞌem-siꞌem nɛ li bɛllim la, na nyaŋi paꞌal lin ye li an tisʋꞌʋŋ buudi siꞌem bɛ fʋ teŋ/zinꞌig babir. Suodɔlisa nam la dig gbinin nwaꞌ :
Vaand/ nyaꞌa kʋꞌʋsʋg
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Fʋ yaꞌa ye fʋ sɛ tiig ,yiiga anɛ ye fʋ kʋꞌʋs wil waꞌa nɛ vanbɛda nɛ nyaꞌatitada nam la wʋsa ka nyaan sɛ. Li na sʋŋ ka tɛbisim kʋ bɛɛ li nii, ka nyaꞌa bɛda banɛ pʋn bɛ la mɛ ya'a kʋꞌʋs sʋꞌʋŋa ,li na nyaŋi sʋŋ ka tiig la tɔn nyaꞌa paala ka bus vanpaala. Yɛlkpan linɛ bɛ anɛ ye fʋ yaꞌa paam bɛɛ diꞌe tibibis ye fʋ sɛ ka nam pʋ nyaŋi sɛɛ, asɛɛ ka fʋ nɔki ba niŋ maꞌasim nɛ zinꞌikanɛ mɔr maꞌasʋg biꞌela (kaꞌ maꞌasgalʋsʋgɔ),ka niŋidi ba nɛ kuꞌom biꞌel-biꞌel saŋa wʋsa hali ti paae saŋa kanɛ ka fʋ ye fʋ sɛ la.
Bɔg/zinꞌig maalʋg
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]yiiga ka fʋ ye fʋ sɛ tiig, asɛɛ ka fʋ maal zinꞌig sʋꞌʋŋa (zinꞌikanɛ ka kuga nɛ tiis nyaꞌagɛnda pʋ bɛɛ) ka tu bɔg biꞌela li ni. Kɛl ka bɔg la zulum biꞌela gaŋ tibil la nyaꞌadaʋg la waꞌam zim siꞌem bɛɛn. ka mɛ ke ka li kpikpɛmis yalʋŋ zuꞌoe biꞌela mɛn. Nɛꞌɛŋa na nyaŋi ke ka nyaꞌadaʋg tɔn sig zulum ka kpikpɛmis nyaꞌabibis la mɛ nyaŋi tɔn yalim ka li wʋsa na nyaŋi sʋŋ tiig la ziꞌesim nɛ li nɔbigir.
Tiꞌelʋg
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Tiig la sɛɛb nyaŋ la, asɛɛ ka fʋ gɔs li ziꞌesim yɛla sʋꞌʋŋa. Kɛl ka tiig la yi ziꞌen sappi ka da mɔr gbɛlʋŋɔ. Ieem dasʋma tiꞌeli li, ka pɛbisʋg bɛɛ siꞌel nam yaꞌa daamid ka li na taꞌas ka gbɛlʋŋ na bɛ tiig la ni.
Tiis/tiig gɔsʋg tʋʋma
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Tiis/tiig la sɛɛb nyaŋ,suoya bɛdegʋ bɛ ka ba na dɔlis gɔs tiis sʋꞌʋŋa ka ba na duoe nɔbig nwɛnnɛ lin nar ye li an siꞌem la. Gɔsʋg suoya la sieba digi gbinnin nwaꞌ ;
Kuꞌom basib/dɔnꞌɔsʋg
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Ba yaꞌa sɛ tiis naae linɛ kpɛlim anɛ ye ba dɔnꞌɔs bɛɛ basid kuꞌom saŋa wʋsa ka li sʋŋ ka tiis la nyaŋi duoe sʋꞌʋŋa. Kuꞌom yaꞌa basid saŋa wʋsa , teŋ la na bʋg ka teŋ kʋꞌʋlʋm la nyaŋi wʋꞌʋg nɛ titan la ka li sʋŋ tiig la duod nɛ li nɔbigir.
Mɔɔg yiisʋg
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Gɔsʋg linɛ lɛn paas anɛ mɔɔg vɔɔnb. Li nar ye fʋ vɔɔnd mɔɔg tiis la gbina ni saŋa wʋsa (nɛꞌɛŋa anɛ mɔkanda nɛ mɔbibis wʋsa), ka maali li nyain-nyain. Nɛꞌɛŋa na ke ka paalʋ naam ka ba nyɛ pɛbisim sʋꞌʋŋa ka li sʋŋ ka ba duoe . 3. Bugulum basib. Bugulum basid mɛ na nyaŋi sʋŋ ka tiis la duoe nɛ bɛdir ka ba vaandnam na vɛnl ka kʋ muꞌoe zim-zim nɛ. li na lɛn nyaŋi sʋŋ ka ba duoe tɔꞌɔtɔ.
Tiim puusug/basib
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Tiig la yaꞌa vʋꞌʋgi duoe ka muak bɛɛ sisibik bɛɛ bʋnvɔlnam bɛ zinꞌig/teŋ la ni daamid bɛɛ bɔɔd ye li di tiig la sanꞌam, asɛɛ ka fʋ bɔ bɛɛ iee tiim puus bɛɛ bas gilig zinꞌig la wʋsa ka bʋnvɔlnam la kpi.
Tiig la mɛŋ/wila maalʋg
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Tiig la yaꞌa bʋs vaand bɛdegʋ ka tɔn wila mɛn,di nar ye fʋ maal ka nwaas wil sieba bas ka maali li sʋꞌʋŋa ka li nyaŋi duoe agɔla sappi ka gbɛlʋŋ da bɛɛ. Maal kaŋa nar ye li niŋid saŋa wʋsa ka li sʋŋ ka tiig la ziꞌesim nɛ li vɛnlim sʋꞌʋŋ bɛ.
Tiis sɛɛb nyɔɔd
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Tiis sɛɛb mɔr yɛlsʋma nɛ nyɔɔd bɛdegʋ ka li sʋŋidi ti saŋa wʋsa.Nyɔsieba banɛ bɛɛ nwaꞌ ;
- Li mɔr vɛnlim kennɛ ti yaꞌ samana nam ni nɛ ti teŋ sʋꞌʋlʋm
- Li mɔr maꞌasim sʋŋidi ti nɛ ti bʋnkɔnbid wʋsa.
- Li sʋŋidi ti nɛ daad.
- Ti mɔr tiis nyaꞌa nɛ li vaand maan tiim kɔn'ɔb-kɔn'ɔb.
- Tiis mɛ lɛn sʋŋid guꞌud sisiꞌem ti yanamin nɛ ti laꞌadnam wʋsa ni.
- Ti mɛ lɛn mɔr tiis maan la'adnam kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔnb nwɛnɛ kʋkʋs nɛ gad nɛ tɛɛbulnam nɛ taabʋnam/dɔɔg yuꞌada nɛ banɛ bɛ wʋsa.
- Tiis tisidi ti nyɔvʋr pɛbisim ka ti vʋ'ʋsid
Tiis anɛ piini ka winaꞌam tis ninsaal wʋsa ti nyɔvʋr bɛllim pʋʋgʋn.
Sɛɛm tiis bɛdegʋ fʋ sʋꞌʋlʋmin ka li na mɔr yɛlsʋm nɛ sʋŋir kɔnꞌɔ-kɔnꞌɔb kena.