Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Wɔtamɛlɔn

Di yinɛ Wikipiidia
Wɔtamɛlɔ
taxon
Subclass ofuseful plant, annual plant Dɛmisim gbɛlima
Has usemedicinal plant, fruit, fodder, Diib, fiber Dɛmisim gbɛlima
Short nameC. lanatus Dɛmisim gbɛlima
Taxon nameCitrullus lanatus Dɛmisim gbɛlima
Taxon rankspecies Dɛmisim gbɛlima
Parent taxonCitrullus Dɛmisim gbɛlima
Replaced synonym (for nom. nov.)Cucurbita citrullus Dɛmisim gbɛlima
Has basionymMomordica lanata Dɛmisim gbɛlima
Has fruit typeberry Dɛmisim gbɛlima
This taxon is source ofwatermelon, watermelon seed, watermelon seed oil, watermelon juice, Kalahari melon oil Dɛmisim gbɛlima
External data available at URLhttps://www.gbif.org/dataset/c87068b8-7db7-49bf-b33e-eb51ffbe6345 Dɛmisim gbɛlima
Subject has rolereplacement name Dɛmisim gbɛlima
Hardiness of plant2 Dɛmisim gbɛlima
Taxon author citationThunb. Matsum. & Nakai, (Thunb.) Matsum. & Nakai Dɛmisim gbɛlima
GRIN URLhttps://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=10675 Dɛmisim gbɛlima
Sequenced genome URLhttps://plants.ensembl.org/Citrullus_lanatus Dɛmisim gbɛlima
Unicode character🍉 Dɛmisim gbɛlima

Wɔtamɛlɔn ka sieba buon ye watamilo la anɛ bʋmbʋtir kanɛ puud la buudi yinne kanɛ bɛ Cucurbitaceae ni, linɛ mɔri wɛlditir titaar. Li anɛ tʋŋ kanɛ tɛɛnd ka vin ka ba bʋti li dʋnia nwa zinis bɛdigʋ ni. Ka li buudi kɔnɔb-kɔnɔb gaŋ tusir 1,000.

Australia dim kuod watamilo nɛ zin'ig banɛ ka saa nɛ nintaŋ wʋsa zɛmis.  Di anɛ bunwala kanɛ ka dunia dim wʋsa nɔŋ.Di anɛ wal kanɛ an' gbiligʋ ka pʋ pʋdʋg pʋʋginɛ. Ka na'asaanam buon ye ( pepo). Di pʋʋgʋn anɛ kuom nɛ diib kanɛ malis ka mɔr mimilim. Di yiti anɛ wiigʋ bɛɛ zɛn'ʋg ka mɔr biili ka li an' sabila sabila. Ti mɛ mɔr sieba ka ba pʋ mɔr biili. Fʋ tʋn'ɔɛ dii li ala bɛɛ fʋ sɛ ba. Di nya'aŋ pak la mɛ tʋn'ɔɛ dʋgʋ gɛndig diibi di. Fʋ mɛ tʋn'ɔɛ nɛɛm li bɛɛ saam yu'oe nu wʋʋ daam nɛ.

Kordofan melons yitnɛ  Sudan ka mɔr kpinnim  nɛ   banɛ kuod watamilo paalis  bɛɛ saamis.[1] Ba da nyɛ nɛ watamilo biili la nɛ mɔɔgʋnɛ kpi'e nɛ Uan Muhuggiag la.Banɛ gɔsid yɛl banɛ naam sa yɛlla bɛ Libya teŋin la daa vɛɛns nyɛ biili nwa yʋʋm  3500 BC.[2] yʋʋm  2022 la ni, ka ba lɛn vɛɛns ka ye, watamilo biili pʋn bɛ wʋʋ yʋma tusa yuobu, 6,000-year-old ka di bɛ Libya pipirisin  wɛn wʋʋ Nigerian nyiiri biili nɛ bɛ west Africa sʋ'ʋlʋm la.[3] Watamilo da dɛŋin kuod nɛ  north-east Africa sʋ'ʋlʋm nɛ  Egypt wʋʋ yʋʋm 2000 BC la ni, amaa saŋa kan la ba da nam pʋ malisi wan wʋʋ nannanna bʋnam laa. Watamilo da yadigi gilig teŋgba'aŋ  la nɛ  Roman dim saŋa la.[4]

Banɛ gɔsid zʋʋd dʋam yɛlla muki bɔ bun bʋʋda banɛ ka ban'ans kʋ nya'aŋi kpɛn'ɛ.  Kpaadib bɛdigʋ bɛ na nyaŋi kia bɛɛ pɔn'ɔ ba watamilo, ba ya'a bʋd dabisa kɔbiga bɛn ka di bi'igi siak bunnib. Din yi yʋʋm 2023 la, China dimɛ an banɛ bɛ tuon dunia wʋsa ni, ti ya'a gɔs watamillo kuodibin. Dunia wʋsa watamilo kuodib ya'a pʋdig zin'is atan, ba na nɔk ayi.[5]

Watamilo la anɛ yʋʋm yinne bʋmbʋtir kanɛ nyaŋid dʋt agɔl bɛɛ tiend. Li na tune tiɛn waam paae wʋʋ mitanam 3 (10 feet) ka li yaam la bɛɛ bullin la mɔr gbɛɛnd zɛnɛʋg. li viand waalim na yi wʋʋ milimitanam 60 ti paae wʋʋ 200 (2+14 to 7+34 inches) ka li labisim an wʋʋ milimitanam 40 ti paae wʋʋ 150 (1+12 to 6 in). li ɛɛnti yaadimnɛ atan bɛɛ gaarʋg ka vanmɛna la wʋsa ɛnti mɔrnɛ gbɛɛnd ka til la yaa ti gʋn ka li sʋʋg. watamilo gɛndir anɛ dinɛ aadimid wila bɛdigʋ. Gɛndir yinnɛ wʋsa nyaŋid puud puum daag bɛɛ puum nyaaŋ ka li an piel bɛɛ dɔnbʋʋlʋm ka waam agɔl wʋʋ milimitanam 40 (1+12 in) ka mɔr gbɛɛnd bɛdigʋ ginnir la ni. Puum yinne wʋsa ɛnti tɔnnɛ vaang tɔɔŋir ni, li dʋam pʋʋgin an siem anɛ ye puum la bundaag nɛ li bʋnnyaaŋ wʋsa ɛnti laasnɛ yi tiig yinne ni na ka naasaanam buon ye monoecious. Puumin la, bundaad la ɛnti dɛŋim tɔn yiiga ka bunnyaas la naan yuolum tɔn na nɛ li gɛlla kanɛ na naam wɛl la.

Wɛltitaar la anɛ wɛlsaʋŋ kanɛ ka ti buon ye pepo ka li mɔr pak gbiribir ka mɔr bʋʋdʋm bɛdigʋ sʋʋgin (mesocarp and endocarp).[6] Mɔɔgin bʋnam la wɛla anɛ wʋʋ 20 cm (8 in) zuor pʋʋgin ka dinɛ ka ba bʋt la wɛla zuolum mɛ na tune gaad wʋʋ 60 cm (24 in). wɛl la mɛŋ anɛ dɛnɛn-sʋsɔbir ka gʋli-gʋl bɛɛ tɛnɛsi-tɛnɛs ka mɔr bʋʋbʋm ka vɔnbibis bɛ li ni, li tune an zɛnɛʋg, dɔn bʋʋlʋm bɛɛ piel.[7][8]

Watamilo tɔɔd mɛ bɛ. ka Western Australia dim  buonɛ ba ye "kur-kurnam milo" li bɛ temis bɛdigʋ ni ka ba  ye li anɛ "bunvʋya tiis".[9]

Yʋʋm tusir, kɔbis yɔpɔi nɛ pisnu nɛ atan' (1753) la ni, Carl Linnaeus da ba da an onɛ pa'alɛ di yɛla yiiga ka pʋdi yʋ'ʋr yee Cucurbita citrullus.

Wɔtamɛlɔn malis nɛ, ka ba diti li titaam bɛ tʋʋlʋg saŋa, ka ba nwaasi ba baanlig, ka gɛndig wal sieba, bɛɛ ba yuoe ba kuom la.[10][11] Ba mɔr wɔtamɛlɔn gɛndigid nɛ wal sieba nɛɛmid ka li kilimid kuom bɛɛ ba nɔki maal daam.[12]

Li biili la mɔr nyʋʋg kanɛ malis ka ba dɛligid ka sɛnɛdi li bɛɛ ba nɛɛmi li ka li kilim zɔɔm.[8] Wɔtamɛlɔn pak la anɛ bʋnditir, amaa li pʋ Malisa, fʋ yaa bɔɔd ye li malis fʋ tɔɔn nɔki lɔs yaarim bɛɛ sikir pʋʋgin ka li malis,[13] ka ba diti li saŋsieba ka li an zɛnmaasa, bɛɛ ba kiim, bɛɛ ba dʋgʋ li wan ni stew.[8][14]

Citrullis lanatus, buudi caffer, nɔbigid mɔɔgin Kalahari Desert, anina ka ba buoni li ye tsamma.[8] San dim nɛ bʋnkɔnbid mɔr biili la dit li kuom nɛ laafi tisib yela, ka li kɛt ka ba nyaŋidi dit tsamma paad bakwai ayuobʋ.[8]

Nwɛnnɛm

Ba mɔr wɔtamɛlɔn la ka li an zanbini paan Palestinian ziesim,[15][16][17] nimbanɛ bɛ Kherson region Ukraine tɛŋin, ka paani ba tɛŋ ziesim sʋŋ yela, wan wʋʋ 'li yiŋ la an dɛnɛm, ka pʋʋgin la an wiig siem la'. Kuom zuoe li pʋʋgin la zug, ba mɔr wɔtamɛlɔn ka li paal pʋalim bɛɛ daʋlim yela, "kuom" bɛɛ bɔɔdim tiakir yela.[18][19] United Statesʋlim ni, ba mɔr wɔtamɛlɔn ka li paan barigaŋ kanɛ bɛ Africa nidib nɛ Americans tɛnsʋk la.[20]

Wɔtamɛlɔn anɛ bʋnbʋta banɛ banɛ ka ba kuod zinis banɛ ka tʋʋlig bɛ, ka lin bɔɔd tʋʋlig siem bɛn nar ye li gaad 25 °C (77 °F) ka ba nyaŋi nɔbig. Lɔmbɔnɔg pʋʋgin, ba bʋd biili nɛ dʋgʋd pʋʋgin ka ligili li ka yʋʋn nyaan mɔri kɛŋ sɛ tɛŋin. Lin bɔɔd ye tɛŋ la an siem anɛ titambinisig zinig kanɛ mɔr kʋʋlim ka tɛŋ zɛnɛsim an wan wʋʋ 5.7 nɛ 7.2 tɛnsʋk.[21]

Bʋnvʋya banɛ sanamid wɔtamɛlɔn anɛ aphids, fruit flies, nɛ root-knot nematodes. Zinig kanɛ ka kuom bɛ hali, wiim tɔɔe li nɛ wan wʋʋ powdery mildew nɛ mosaic virus.[22] BA kuod sieba bɛ Japan nɛ yanyaaŋ ka fusarium wilt wiim la da tɔɔe ba. Ba tɔmisid ban nɛ banɛ tɔɔe wiim ye li nyaŋi gu ba.[7]

Lugir kanɛ gɔsid kuob nɛ gʋʋl yela ka ba buoni ba US Department of Agriculture da paal ye fʋ yaa mɔr siinsi dɔɔg eka wʋsa pʋʋgin (4,000 m2 wʋsa ka siins bɛ) li na sʋŋ puum maalig, ka ba nyaŋi paam bielim la bʋd bɛdigʋ. Banɛ pʋ mɔr biili la maan puum linɛ kʋ nyaŋi wal ka biili bɛɛ. Lin ka li sʋʋm ye bʋnlinɛ na di puum la tɔlis ka ba nyaŋi tɔɔŋ taaba wal ka biili bɛ. Siel yaa kae anina na zi puum di puum la gɛndig taaba, wala la titaam ku mɔr biili li pʋʋginɛ, ala ka li nar ye siins dɔɔg la an wan wʋʋ atan eka wʋsa pʋʋgin (1,300 m2 wʋsa ka siins bɛ). Wɔtamɛlɔn nɔkid dabisa bɛdigʋ ka nyaan maan gaadi ba mɛlɔn taaba banɛ nɔkid dabisa pisnii nɛ nu bɛɛ li gaad ala lin yi bʋdib bɛɛ sɛɛb saŋa ti paae li biigir saŋa.[23] Puum la yaa kae kɛt ka wɔtamɛlɔn mɔr "sʋsʋnf vɔnɔr" ka li kɛt ka vɔɔnr bɛ bʋʋlim la tɛnsʋk, saŋsieba li ɛɛti bʋak nɛ zinzɛma. Wɔtamɛlɔn banɛ ka vɔɔnr nwa bɛ ba pʋʋgin pʋ mɔr daamʋg nɛ ninsaali na dii lii.[24][25]

Kpaadib banɛ bɛ Zentsuji region linɛ bɛ Japan sʋʋlim la da nyɛ suokanɛ ka ba na bʋd wɔtamɛlɔn banɛ an maad ka li anɛ ba kɛ ka wal la lu kʋnt nɛ gilas bɔx nam pʋʋgin ka li kɛ ka ba nɔbigi an mak wan wʋʋ bɔx la.[26] Ba da kuodi ba maadmaadi ye ba kɛ ka li sʋab an naanaa, amaa "wɔtamɛlɔn maad bama” ligidi da paad bʋngbila la ligidi abʋtan, ka li da kɛ ka banɛ mɔr ligidi bɛ tɛnpʋʋsin la daad.[26] Ba maal wɔtamɛlɔn fuoma, ban bɔɔd ye li an mak siem wʋsa ba na nyaŋi maal o.[27]

Wɔtamɛlɔn banɛ ka ba buon tsamma ka li bɛ Khoisan language nɛ makataan bɛ Tswana buudi pianad ni la, anɛ banɛ mɔr kuom hali bɛ South Africa, Kalahari Desert, nɛ East Africa tisid nidib nɛ bʋnkɔnbid wʋsa.[28]

Yʋʋm tusayi nɛ pisi ni (2020), dunia wʋsa wɔtamɛlɔn da anɛ 101.6 million tonnes, ka China (mainland) tɛŋin mɔr pisyuobʋ kɔbiga pʋʋgin (60%) dunia wʋsa din la (60.1 million tonnes).[5] Banɛ da dɔl nyaaŋ ka li maali ba tɛŋin sʋʋŋa anɛ Turkey, India, Iran, Algeria nɛ Brazil – ba wʋsa yʋʋm la pʋʋgin wɔtamɛlɔn da maal paae 2–3 million tonnes yʋʋm tusayi nɛ pisi ni (2020).[5]

Wɔtamɛlɔn maalig, yʋʋm tusayi nɛ pisi

(millions of tonnes)

China 60.1
Turkey 3.49
India 2.79
Iran 2.74
Algeria 2.29
Brazil 2.18
dunia 101.6
Nwa yi ya: FAOSTAT linɛ bɛ United Nations[5]

Tɛmpilet:Portal


  1. Renner, Susanne S.; Wu, Shan; Pérez-Escobar, Oscar A.; Silber, Martina V.; Fei, Zhangjun; Chomicki, Guillaume (24 May 2021). "A chromosome-level genome of a Kordofan melon illuminates the origin of domesticated watermelons". Proceedings of the National Academy of Sciences. 118 (23): e2101486118. Bibcode:2021PNAS..11801486R. doi:10.1073/pnas.2101486118. ISSN 0027-8424. PMC 8201767. PMID 34031154
  2. Wasylikowa, Krystyna; van der Veen, Marijke (2004). "An archaeobotanical contribution to the history of watermelon, Citrullus lanatus (Thunb.) Matsum. & Nakai (syn. C. vulgaris Schrad.)". Vegetation History and Archaeobotany. 13 (4): 213–217. Bibcode:2004VegHA..13..213W. doi:10.1007/s00334-004-0039-6. ISSN 0939-6314. JSTOR 23419585. S2CID 129058509. Archived from the original on 24 March 2022. Retrieved 14 December 2020.
  3. Pérez-Escobar, Oscar A.; Tusso, Sergio; Przelomska, Natalia A. S.; Wu, Shan; Ryan, Philippa; Nesbitt, Mark; Silber, Martina V.; Preick, Michaela; Fei, Zhangjun; Hofreiter, Michael; Chomicki, Guillaume; Renner, Susanne S. (3 August 2022). "Genome Sequencing of up to 6,000-Year-Old Citrullus Seeds Reveals Use of a Bitter-Fleshed Species Prior to Watermelon Domestication". Molecular Biology and Evolution. 39 (8): msac168. doi:10.1093/molbev/msac168. ISSN 1537-1719. PMC 9387916. PMID 35907246.
  4. Paris, Harry S. (August 2015). "Origin and emergence of the sweet dessert watermelon, Citrullus lanatus". Annals of Botany. 116 (2): 133–148. doi:10.1093/aob/mcv077. PMC 4512189. PMID 26141130.
  5. 1 2 3 4 "Watermelon production in 2020, Crops/Regions/World list/Production Quantity (pick lists)". FAOSTAT. UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database. Archived from the original on 12 November 2016. Retrieved 20 January 2022.
  6. "A Systematic Treatment of Fruit Types". Worldbotanical.com. Archived from the original on 13 July 2017. Retrieved 7 October 2014.
  7. 1 2 Maynard, David; Maynard, Donald N. (2012). "Part II, Section C, Chapter 6: Cucumbers, Melons and Watermelons". In Kiple, Kenneth F.; Ornelas, Kriemhild Coneè (eds.). The Cambridge World History of Food. Vol. 2. Cambridge University Press. pp. 267–270. doi:10.1017/CHOL9780521402156. ISBN 978-0-521-40215-6. PMC 1044500. PMID 16562324.
  8. 1 2 3 4 5 "Citrullus lanatus (Thunb.) Matsum. & Nakai". South Africa National Biodiversity Institute. Archived from the original on 24 September 2015. Retrieved 4 October 2014.
  9. Parsons, William Thomas; Cuthbertson, Eric George (2001). Noxious Weeds of Australia (2nd ed.). Collingwood, Victoria: CSIRO Publishing. pp. 407–408. ISBN 978-0643065147. Archived from the original on 13 March 2023. Retrieved 17 April 2014.
  10. "Watermelon". g Marketing Resource Center, US Department of Agriculture, Iowa State University. 2017. Archived from the original on 30 July 2017. Retrieved 9 May 2017.
  11. "Top 10 ways to enjoy watermelon". Produce for Better Health Foundation, Centers for Disease Control, US National Institutes of Health. 2017. Archived from the original on 29 July 2017. Retrieved 9 May 2017.
  12. Ogodo, A. C.; Ugbogu, O. C.; Ugbogu, A. E.; Ezeonu, C. S. (2015). "Production of mixed fruit (pawpaw, banana and watermelon) wine using Saccharomyces cerevisiae isolated from palm wine". SpringerPlus. 4: 683. doi:10.1186/s40064-015-1475-8. PMC 4639538. PMID 26576326.
  13. Todd C. Wehner (2008). "Watermelon". In Jaime Prohens and Fernando Nuez (ed.). Vegetables I. Handbook of Plant Breeding. Vol. 1. Springer. pp. 381–418. doi:10.1007/978-0-387-30443-4_12. ISBN 978-0-387-72291-7.
  14. Bryant Terry (2009). Vegan Soul Kitchen: Fresh, Healthy, and Creative African-American Cuisine. Da Capo Press. p. 46. ISBN 978-0-7867-4503-6.
  15. Holtermann, Callie (27 December 2023). "Why the Watermelon Emoji Is a Symbol of Support for Palestinians". The New York Times. Retrieved 5 January 2024.
  16. "Watermelon: A slice of Palestinian resistance". Middle East Eye. 17 August 2022.
  17. Sharon, Jeremy (21 June 2023). "Activists use watermelons to protest police crackdown on Palestinian flags". The Times of Israel.
  18. "What does Abrosexual mean?". ProudZebra. 6 January 2021.
  19. "GET TO KNOW THE MEANING BEHIND THE COLORS OF MAJOR PRIDE FLAGS". SFGMC. 17 April 2023.
  20. Black, William R. (2018). "How Watermelons Became Black: Emancipation and the Origins of a Racist Trope". Journal of the Civil War Era. 8 (1): 64–86. ISSN 2154-4727. JSTOR 26381503.
  21. "Watermelon | Land & Water | Food and Agriculture Organization of the United Nations | Land & Water | Food and Agriculture Organization of the United Nations". fao.org. Archived from the original on 20 February 2023. Retrieved 20 February 2023.
  22. Brickell, Christopher, ed. (1992). The Royal Horticultural Society Encyclopedia of Gardening (Print). London: Dorling Kindersley. p. 333. ISBN 978-0-86318-979-1.
  23. "Watermelon Variety Descriptions". Washington State University. Archived from the original on 6 October 2014. Retrieved 2 October 2014.
  24. Johnson, Gordon C.; Ernest, Emmalea Garver (September 2011). Conditions Influencing Hollow Heart Disorder in Triploid Watermelon. ASHS Annual Conference.
  25. Thomas, Adam (18 June 2015). "Saving watermelons". University of Delaware. Archived from the original on 29 June 2020. Retrieved 26 June 2020.
  26. 1 2 "Square fruit stuns Japanese shoppers". BBC News. 15 June 2001. Archived from the original on 21 June 2017. Retrieved 14 July 2005.
  27. "Square watermelons Japan. English version". 6 November 2013. Archived from the original on 30 October 2021. Retrieved 3 August 2014 – via YouTube.
  28. K, Lim T. (30 January 2012). Edible Medicinal And Non-Medicinal Plants: Volume 2, Fruits. Springer Science & Business Media. pp. 180–181. ISBN 978-94-007-1764-0. Archived from the original on 13 March 2023. Retrieved 24 October 2022.