Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

West Africa

Di yinɛ Wikipiidia
West Africa
region, cultural region
Part ofAfrica Dɛmisim gbɛlima
ContinentAfrica Dɛmisim gbɛlima
LocationAfrica Dɛmisim gbɛlima
Located in or next to body of waterAtlantic Ocean Dɛmisim gbɛlima
Located in/on physical featureAfrica Dɛmisim gbɛlima
Coordinate location12°0′0″N 3°0′0″E Dɛmisim gbɛlima
Shares border withNorth Africa, Central Africa Dɛmisim gbɛlima
Studied byWest African studies Dɛmisim gbɛlima
Category for maps or plansCategory:Maps of West Africa Dɛmisim gbɛlima
Map

West Africa dinɛ ka ba lɛm buoni li ye Western Africa la anɛ teŋ kanɛ an kuom teŋ bɛ Africa sʋʋlim. United Nations teŋndim paal yee Western Africa teŋkanɛ pɛɛs teens piiga  nɛ ayuobu la ni (16) la, ani Benin, Burkina Faso, Cape Verde, Gambia la, Ghana, Guinea, Guinea-Bissau, Ivory Coast, Liberia, Mali, Mauritania, Niger, Nigeria, Senegal, Sierra Leone, nɛ Togo, pɛɛs nɛ Saint Helena, Ascension nɛ Tristan da Cunha (United Kingdom Overseas Territory). West Africa nidib kanl ane wʋʋ miliyɔn kɔbis naasi  nɛ piiga nɛ awai yɛla(419)[1][2] yʋma tusa ayi nɛ pisyi nɛ yinne la, ka yʋma tusa ayi nɛ piiga nɛ ayipɔi la, nidib la kanl da anɛ miliyɔn kɔbis atannɛ pisnii nɛ ayinne, tusa kɔbis awai nɛ pisnii nɛ ayinne(381,981,000) ka miliyɔn kɔbiga nɛ pisnii nɛ awai, tusa kɔbis yuobu nɛ pisyɔpɔi nɛ ayi(189,672,000) an puab, ka miliyɔn kɔbiga nɛ piswai nɛ ayi, tusa kɔbis atan nɛ awai (192,309,000) mɛ da an dap.[3] Ti yaa ye ti gɔs teŋ la bɛlim nɛ di ligidi yɛla an siem di da anɛ teŋ kanɛ da nɔbigid tɔɔ-tɔɔ pamm bɛ African teens la ni.

West Africa yiiga yɛlkuda anɛ ba paŋ dinɛ k aba da mɔri tʋe teens banɛ da bɛ kpinkpɛmis nɛ teŋsʋg teens dinɛ anɛ Mali nɛ Gao Empires la. West Africa da dit ti ba nɛ suokitakita dinɛ Arab nɛ North Africa hali nɛ teens banɛ lali la wʋsa, ka dinɛ ka ba da kuosid titaam anɛ salima nɛ kuntzɛnʋg tʋʋma nɛ wabid iilla. Europe dim la nyɛ ka da la ken sʋʋm siem la nɛ teens bɛdigʋ laa, di da kene ka Atlantic slave trade la da yʋʋm duo lɛn tʋm nwɛnɛ ban daa tʋm siem la sʋʋŋid ka America dim la nidib banɛ na tʋm tisiba. Sankpansim tʋʋma da naae saŋa 19th century nyaaŋ la, Europe kas-kas anɛ France nɛ Britain dim la da kpɛm ke tuoni laasidi tʋm nɛ nidib la.Tituul anɛ ban da mɔr nwenɛɛ kpaadib tʋʋma laadnam wʋʋ kooko, nɛɛ coffee, siarin laadnmnam wʋʋ daadnam nɛ kug vɛɛnla banɛ bɛ teŋin k aba ligidi kpiim hali wʋʋ salima ɛ. Din yii asʋʋmɛŋ saŋa sa West African teens la bɛdigʋ dinɛ ane Ivory Coast, Ghana, Nigeria, nɛ Senegal la da tʋm yɛlkpan dinɛ anɛ sʋʋlim la nɛ di lgidi yɛla.

West Africa da mɔr ekologi nɛ biyodivɛsiti paŋ pamm nɛ teens sieba. Babir la ekologi an siem la da anɛ Sahara la tenkpiimis la da ke ka di an ala ya nyaŋ nɛ yadagɔbʋg baba, dinɛ da mɔ pɛbisim kpiimis dinɛ anɛ Hamattan lɛm pɛɛs nɛ Atlantic Ocean yatuon nɛ yadagɔbʋg baba ziid saa pɛbisim ken. Pɛbis gɛnd bama tisit West Africa la kpanam nɛ sielnam bɛdigʋ yit biyɔmisnam(biomes) la ni yi biyɔdivɛsiti kpanam(biodiversity-rich) trophical forest paae teŋkpiimis (drylands) ka li daamid bunkɔbid bɛdigʋ dinɛ anɛ pangolins, rhinocerous nɛɛ wabidnam. Teŋ la da da mɔɔd nɛ nimua yɛɛ di nɔbig la di da ane dinɛ da daam bunkɔbid bɛdigʋ bɔzugɔ ba kuudnɛ tiis , bʋnvʋya pamm siiɛi, ka gbanad zimii galis, ka ba tʋm salima miligid teŋ la, banɛ tʋm rɔbanam tʋʋma,nɛ sielnam bɛdigʋ yit ti ba tʋʋma zinisin, ka nɛɛŋa da taas ka sʋʋlim la tiak bɛdigʋ bɛ West Africa.

  1. "World Population Prospects 2022". United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Retrieved 17 July 2022.
  2. "World Population Prospects 2022: Demographic indicators by region, subregion and country, annually for 1950-2100" (XSLX) ("Total Population, as of 1 July (thousands)"). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Retrieved 17 July 2022.
  3. United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division (2017). World Population Prospects: The 2017 Revision, custom data acquired via website. [1]