Wief
| Subclass of | Equus caballus |
|---|---|
| Short name | E. ferus |
| Taxon name | Equus ferus |
| Taxon rank | species |
| Parent taxon | Equus |
| IUCN conservation status | EN |
| Habitat | grassland, forest |
| Diel cycle | cathemeral |
Wief (Equus ferus caballus)[1][2] anɛ yin bunkɔnkanɛ mɔr nɔb kpansimkpan'ar kanɛ an mum. ɔn bɛ dɔ sia buudi ni anɛ Equidae ka an extant subspecies yit Equus ferus la ni yinne.
Wief kanɛ ka na'asaanam buon ye (Equus ferus caballus)[1][5] anɛ yin bʋnkkɔnbʋg kanɛ nɔbʋri bʋak yinnɛ ka an' bʋnkɔnb kanɛ dʋad. O yinɛ taxonomic Equidae buudi la ni.ka mɛ pɛ'ɛs buudi ayi Bama banɛ an' Equus ferus. Wief bɛ dunia ni di ka yʋma zulim hali wʋʋ yʋʋm million nam la pisnaasi nɛ anu nɛ pisnu nɛ anu sa. Ka di pin'il nɛ banɛ mɔr nɔba buakir bɛdigʋ ti paae banɛ mɔr nɔba buakir yinnɛ.Nidib da pin'il nɛ mɔri ba kpɛ'ɛnsid yin wʋʋ yʋma tusa pisnaasi (4000 BCE) bɛ Central Asia, ka nidib vɛn'ɛsi gɔs ka ye ba yin kpɛn'ɛnsʋg la pin'il nɛ wʋʋ 3000 BCE nɛ. Widi wʋʋ caballus la bɛnɛ yin. Widi sieba bɛ dunia la ni bɛɛ yadig teŋgbaŋ wʋsa ka an' si'anrin bʋnam ka ba buon ye feral widi ka ba nan zi'i kpɛ'n yin nɛ. Ti mɔr yɛl sieba pa'an nɛ ba wʋʋ ba niŋgbiŋ si'im, bɛdim, nwaasim, yʋ'akir, nyɔvʋr bɛllim, ken nɛ ba itima.
Widi tuuma anɛ zʋaa.Di sʋŋidi ba ka ba nyaŋidi lʋakid bʋn dinɛ na daamɛ ba bɛllim ka mɛ nyaŋi zabi sʋ'ʋgi ba yi si'anrin bʋnkɔbit pʋʋgʋn. mɛŋ. Widi na tʋn'ɛ zi'e bɛɛ digi ka gbisid. Widbibis la nɔŋ gbɛɛm gaad bʋnbaanlʋg la.[3] Wid nya'ans la ba buon ye mares, wid nya'aŋ ya'a nɔŋ pʋʋg nwadis awai ka dʋad. Ba buon widbil ye la yʋʋn foal, ba ya'a dʋa o, o na nya'aŋi zi'en ka pin'ili zɔt biel bieli dɔl o ma. Saŋa bɛdigʋ nii, yin widi la yiti pin'ilnɛ samisid din yi yʋma ayi nɛ yʋma anaasi ni la. Yʋma anʋ la ka ba yʋ'ʋn bi titʋaa. Ba vʋi nɛ paad yʋma Pisanʋ 25 nɛ pistan' 30 bɛn.
Widi buudi bɛɛ ba kɔn'ɔb kɔn'ɔb anɛ wʋʋ buudi atan. Ba bakir anɛ ba sʋnsʋf tʋʋma. Banɛ ziim tʋl , ka ba nyaŋidi zɔt ka mɔdigid. " zi' ma'asir dim ", wʋʋ draft Widi la nɛ ponies banɛ tʋɔɛ tʋm baanlim baanlim, nɛ tʋʋm kpi'ema; zi'bu'gur dim banɛ bɛ zi'tʋʋl nɛ zi'masir teŋsug. Ba mɔr ban nɛ ban'ad yelsieba saŋa. Di kas kas anɛ Europe teŋin. Ti mɔr wʋʋ widi buudi kɔbistan dunia zugin. Ka wʋsa tʋm tʋʋma kɔn'ɔb kɔn'ɔb.
Yɔꞌvʋmbɛn nɛ yɔꞌvʋm as siɛm
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Wɛn wɔɔ ɔn an bɔɔdsia, bɛ ban mɔrꞌɔ siɛm nɛ ɔn bɛ tɛŋsia, dʋnꞌna wief nam tɔn vʋꞌɛ yʋma pisinɛ anʋ kiŋ paaɛ yʋma pistan.[4] Li kaꞌaɛ naꞌana ka ba biɛla vʋꞌɛ paad pisnaasi, ka saŋsiɛba gat ala.[5] Ɔnɛ da vʋɛ gad anɛ “Old Billy”, 19th century wief kanɛ da vʋɛ kiŋ paaɛ yʋma pisyʋɔbɔ nɛ ayi.[4] Dʋnꞌna, Sugar Puff, ɔnɛ yʋꞌʋrɛ bɛ gbana ni Guinness World Records la an wief bil ɔnɛ da vʋɛ yʋꞌʋg paaɛ yʋma pisnʋ nɛ ayʋɔbɔ ka da kpi yʋma tʋsa ayi nɛ ayɔpɔi la ni.[6]
Li baꞌa kai wief bɛɛ wief bil dʋam dabisir an siɛm, ba ɛnti paꞌas nɛ yʋꞌʋm ɔ yʋma la yɛ ban mɔrɛ ba maan azɔꞌɔgaadtaaba la yɛla yʋꞌʋm wʋsa yiiga wadig la yiiga dabisir zinꞌis banɛ bɛ Northern Hemisphere la[4][7] nɛ yʋʋm wʋsa wadisa anii la ni yiiga dabisir zinꞌis banɛ bɛ Southern Hemisphere la.[8] Li bɔɔdim kʋdim anɛ yɛ ɔ yaꞌa paꞌaɛ baꞌanp, amaa sɛy ka ɔ paaɛ yʋma siɛm ka naan nyaŋi paasa azɔɔgaadtaaba ni.[9]
Yʋꞌʋr bama paꞌan wiꞌdi nam yʋma:
Wief daaug bɛɛ wief nya'aŋ kanɛ nan pʋ paaɛ yʋʋm yinne. Wief kanɛ nan mʋꞌad ba buon nɛ yɛ suckling, ka wief kanɛ bas mʋꞌab an weanling.[10] Widi bibis banɛ gbɛꞌɛd yaan la bat biꞌisim mʋab nɛ wadisa anʋ kiŋ paaɛ wadisa ayɔpɔi amaa ba tɔꞌɔn bas mʋab wadisa anaasi la ni ka siɛl kʋ maali baa.[11]
Yearling
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Wief kanɛ an yʋʋm bɛɛ yʋma ayi.[12]
Wief dibig kanɛ an pʋ tʋꞌʋg yʋma anaasi.[13] Li pʋ nar yɛ ba bʋɔl wief bil wʋsa ye “colt”, yʋꞌʋr la anɛ widi banɛ an bʋndibis maꞌa.[14]
Wief yaʋŋ kanɛ pʋ tʋꞌʋg yʋma anaasii.[10]
Wief yaʋŋ kanɛ an yʋma anaasi bɛɛ tʋꞌʋg ala.[15]
Stallion
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Wief dibig kanɛ ka ba pʋ zaꞌɔɔ ka ɔ an yʋma anaasi bɛɛ ɔn tʋꞌʋga ala.[16] Ba tɔꞌɔn lɛɛ bʋɔl ye “Wief” ka li lɛɛ an stallion.[17]
Gelding
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Wief dibig kanɛ ka ba zaꞌɔ, li baꞌa kai nɛ ɔ yʋma zɛm siɛm.[10]
Widi zɔꞌɔb ni, yʋꞌʋr bama tɔꞌɔn bɛ kɔnꞌbkɔnꞌb: wɛn wɔɔ British Isles, Thoroughbred widi azɔɔgaadtaaba ni, ba yɛl yɛ colts nɛ fillies pʋ paaɛ yʋma anʋʋ.[18] Amaa Australia Thoroughbred widi azɔɔgaadtaaba ni ye colts nɛ fillies pʋ paaɛ yʋma anaasii.[19]
Zɛmisim nɛ makir bɛn
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Wief waꞌalim makir makidnɛ ɔ pʋtꞌtiŋ la bɛn, zinꞌig kanɛ ka ɔ niŋɔꞌɔr la tɔꞌɔŋ nɛ ɔ nyaꞌaŋla.[20] Ba makidnɛ anina lin an ɔ ziɛsim sʋŋ babir la, ka kai zʋg bɛɛ niŋɔꞌɔr la kin ka damꞌmid agɔla nɛ tɛŋin nɛ ɔ niŋbiŋla wʋsa laa.
Tɛŋꞌbanɛ piand naꞌasaal la, wief waꞌalim makid ne ne nʋꞌʋs ne inches: nʋꞌʋg makir yinɛ anɛ 4 inches (101.6 mm). waꞌalim la makidnɛ nɛ nʋꞌʋg mʋm ka lɛn kaꞌanl inches paas, ka naꞌaɛ nɛ “h” bɛɛ “hh” (for “hands high”). Wief kanɛ an “152 h” anɛ nʋꞌʋs 15 paas 2 inches ka li wʋsa laꞌas 62 inches (157.5 cm) waꞌalim.[21]
Ɔ zɛmisim la gɔsidnɛ ɔn an bʋʋdsia, nɛ ɔn dit diib siɛba. Widi banɛ ka ba pʋ baꞌad bɛdigʋ la waꞌalim anɛ nʋꞌʋs piinɛ anaasi paaɛ nʋꞌʋs piinɛ ayʋɔbɔ (56 to 64 inches, 142 to 163 cm) ka tɔꞌɔn tɛbis wɔɔ 380 kiŋ paaɛ 550 kilograms (840 to 1,210 lb).[22] widi banɛ ka ba baꞌad saŋa bɛdigʋ la na pinꞌil wɔɔ nʋꞌʋs waꞌalim 15.2 (62 inches, 157 cm) ka ɛnti waꞌam wɔɔ nʋꞌʋs waꞌalim piinɛ ayɔpɔi (68 inches, 173 cm) ka tɛbisim an wɔɔ 500 kiŋ paaɛ 600 kilograms (1,100 to 1,320 Ib).[23] wief tɛbisa ɛnti an nɛ nʋꞌʋs piinɛ ayʋɔbɔ (64 inches, 163 cm) can tɔꞌɔn waꞌam wɔɔ nʋꞌʋs makir piinɛ anii (72 inches, 183 cm) high. Ba tɔꞌɔn tɛbis wɔɔ 700 to 1,000 kilograms (1,540 to 2,200 lb).[24]
Wief kane zʋꞌɔɛ galis da anɛ Shire wief kanɛ ka ɔ yʋꞌʋr an Mammoth, ka ba da dʋa ɔ yʋm tʋsir Kɔbʋs nii nɛ pisnaasi nɛ anii la. Ɔ ziɛsim an 21.2 1⁄4 hands (86.25 inches, 219 cm) high ka ɔ tɛbisim makir an 1,524 kilograms (3,360 lb).[25] wief kanɛ mɛ an bʋnbil ka ɔ yʋꞌʋr bɛ gbaꞌaŋin anɛ Thumbelina, wief kpɛꞌɛm kanɛ zɛm wɔɔ wief bil ka dwarfism da mɔr ɔ. ɔ da anɛ 43 centimetres; 4.1 hands (17 inches) waꞌalim ni, ka ɔ tɛbisim an 26 kg (57 lb).[26][27]
Widi mɔr chromosome nam ban pisyuobu nɛ anaasi (64).[28] Ba ba paam wief Genome bɛnɛ yuum tusa ayi nɛ ayɔpɔi (2007) la ni. Di mɔrnɛ DNA ta'ada nam 2.7 billion,[29] dinɛ labisi gat baa genome, ka mɛ pɔɔdi gat ninsaal genome.[30] Di bɔɔnlum bɛ tis vɛɛnsidib.[31]
Siꞌim nɛ Zanbina
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Widi mɔr nɛ niŋbiŋ siꞌim kɔnꞌbkɔnꞌb nɛ makir nam kɔnꞌbkɔnꞌb ka gbaŋꞌsɔbidib pian li yɛla. Ba baŋid wief nɛ nɛ ɔ niŋbiŋ siꞌim ka naꞌan gɔt ɔn a buudsia bɛɛ ɔ anɛ bʋndaʋg bɛ bʋnyaʋŋ.[32] Widi banɛ mɔr siꞌim yinꞌnɛ la bɛ nɛ kɔnꞌbkɔnꞌb nɛ zabin piꞌɛl siɛba ni,[33] nɛ dɔlisꞌsiɛba linɛ bɛ li kɔ nɛ ɔ niŋbiŋ siꞌim la.[34]
Sikir bɛdigʋ kɛt ka widi niŋbiŋ siꞌim yaŋidi baŋid. Siꞌkir nam la kɛ ya ka ba nyaŋi nyɛꞌ 13 alleles li nɛ kɛt ka niŋbiŋ siꞌim la bɛ,[35] ka vɛɛsvɛɛsidib kpɛlim kɛn tʋɔnꞌnɛ ɛad siꞌkir paala banɛ ba. Niŋbiŋ la siɛm siɛba anɛ chestnut nɛ black, li baŋidnɛ nɛ sikir ka nɛ yɛ Melanocortin 1 receptor ni,[36] ka ba buɔn yɛ “extension gene” bɛɛ “red factor”.[35] Li anɛ “zia” (chestnut) ka li sabilim la zuɔɛ.[37] Liꞌnɛ lɛn kɛt ka sabilim pʋ zuɔɛ ka an point coloration la baꞌasidnɛ linɛ ka ba buɔn yɛ bay, ka li wɛn wɔɔ pinto bɛɛ leopard, dilution genes wɔɔ palomino bɛɛ dun, laꞌam nɛ greying, nɛ siɛlnam banɛ kɛt ka siꞌim kɔnꞌbkɔnꞌb bɛ wief ni.[35]
Widi banɛ mɔr gbaŋ piɛla la nidib ɛnti pʋ buɔni ba sʋm, widi banɛ wɛn wɔɔ “piꞌɛl” ɛntia nɛ middle-age bɛɛ older gray. Gray la ba dʋaꞌba nɛ nɛ sabilim ka ba pɛligid nɛ ban nɔbigid la ama aba ɛnti mɔr nɛ gbaŋ sabil ba gbaŋpiꞌɛl zuɔbid la ni (pink maꞌa ɛnti pʋ paꞌasɛ ba zabin linɛ an piꞌɛl la ni). Widi banɛ nar yɛ ba buɔn piꞌɛl anɛ banɛ mɔr zuɔbid piꞌɛla ba niŋbiŋin nɛ gbaŋ kanɛ an pink, ka lɛɛ pʋ nyɛꞌta anaꞌanaꞌa.[37] Generic factors nam kɔnꞌbkɔnꞌb tɔꞌɔn maal wief niŋbiŋ la ka li an piꞌɛl, nɛ alleles nam bɛdigʋ banɛ an piꞌɛlla nɛ sabino-1 gene.[38] Amaa widi kai an “albino” ka li an ye ɔ mɔr nɛ gbaŋ kanɛ an pink ka lɛn mɔr ninꞌwiid.[39]
Widi buudi siɛba
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Yaꞌa kai widiꞌi, genus Equus mɔr widi la kɔnꞌbkɔnꞌb zinꞌisa ayuobu. Ba sieba anɛ bʋŋ, Equus asinus; zuɔrin tɛŋinbʋŋ, Equus zebra; tɛŋinbuŋ, Equus quagga; Grevy's zebra, Equus grevyi; kiang; nɛ onager, Equus hemionus.[40]
Widi tɔꞌɔn laꞌasi dʋa nɛ widi bʋʋd siɛba. Banɛ an naꞌanaꞌa anɛ mule, ba laꞌasid nɛ “jack” (bʋŋdibig) nɛ mare. Hinny mɛ laꞌasid nɛ stallion nɛ “jenny” (bʋŋyaʋŋ).[41] Ba siɛba anɛ zorse, ba mɛ laꞌasidnɛ nɛ tɛŋinbʋŋ nɛ wief.[42] Banɛ an bʋʋdi ayiꞌyi la saŋa bɛdigʋ pʋ tɔnꞌɔn dʋaꞌda.[43]
Yin bɛllim nɛ ba pinꞌilig yɛla
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Wief yin bɛllim da sinꞌiŋnɛ central Asia 3500 BCE saŋa. Labaya ayi bɛɛ yaŋidi paꞌan widi yit bɛɛ gbɛꞌɛd ziɛnsia nɛ saŋakanɛ ka ba da sinꞌiŋi gbɛꞌɛd yin nɛ ban niŋ siɛmsiɛm yalꞌlig tɛŋ wʋsa. Labaꞌar yiiga yitnɛ palaɛological nɛ archaeological dim vɛɛrsig; linɛ paasa ayi la anɛ DNA kpaꞌsib kanɛ ka ba gɔs nanꞌnanꞌna widi nɛ widi banɛ da dɛŋim bɛ ka kpiꞌla kɔba nɛ ba nyina.
Archaeology dim vɛɛrsig yiiga da sinꞌiŋnɛ Ukraine nɛ Kazakhstan, 4000 – 3500 BCE.[44][45][46] Amaa widi banɛ da bɛ yaꞌan Botai Kazakhstan la da anɛ Przewalski widi ka kai yʋʋmpʋkʋꞌtin widi banɛ bɛ dʋnꞌna laa.[47][48]
3000 BCE, widi wʋsa da pʋn gbɛꞌɛdnɛ yin ka 2000 BCE widi kɔba bɛdigʋ da sinꞌiŋi bɛ yaꞌan northwestern Europe, linɛ da paꞌan widi nɔbigid zinꞌig wʋsa siɛm.[49] Linɛ nan pʋ yʋʋgɛ anɛ zinꞌis banɛ ka ba nyɛ widi kpiilima nɛ kʋtɛrikʋ nam ka ba bɛ yaadin Indo-European Sintashta nɛ Petrovka culture 2100 BCE.[50]
Yʋma tʋsa ayi nɛ pisinɛ ayinꞌni la zamisig dim paꞌal ya yɛ widi bɛdigʋ yinɛ Volga-Don region. Yʋʋmpʋkʋꞌtin widi kɛ ka ba kanl la zʋɔɛ yalig Eurasia, sinꞌiŋid yʋma tʋsa anaasi nɛ kɔbʋsyi banɛ gaad la. Li mɛ lɛm paꞌal yɛ ba da ganꞌsid siɛba nɛ ban tɔꞌɔn baꞌadi ba la nɛ equestrian material culture, laꞌam nɛ Sintashta, kutɛrikɔ nɛ widi la mɛŋ nɔbigir mɛn.[51][48]
Yin bɛlꞌlim tɔꞌɔn zamisi yitnɛ widi banɛ bɛ nanꞌnanꞌna nɛ widi banɛ da dɛŋim bɛ ka archaeology nɛ palaeology dim tʋꞌ nyɛꞌɛ ba kɔba nɛ ba yiꞌna la. Ba bʋʋdi la an kɔnꞌbkɔnꞌb la paꞌal yɛ wief dibig banɛ ka ba pʋ zaꞌabaa ka ba an yʋma anaasi bɛɛ ɔn tʋꞌʋga ala ka bɛ mɔɔgin la pʋ yaŋi paꞌas banɛ bɛ yin laa,[52][53] amaa wief yaʋŋ banɛ an yʋma anaasi bɛɛ tʋꞌʋg ala bɛnɛ yaꞌan.[54][55][56] Fʋ tɔꞌɔn nyɛ niꞌŋa ba bʋʋdi nam ni DNA linɛ dɔli ba saꞌamnam la ni bɛɛ sire line (Y-chromosome) nɛ linɛ dɔli ba maꞌnam ni bɛɛ dam line (mitochondrial DNA). Banɛ pʋ zʋɔe anɛ Y-chromosome variability,[57][58] ka lɛɛ mɔr bɔɔdim nɛ mitochondrial DNA la ni.[54][55][56] Regional variation mitochondrial DNA mɛ bɛ ka li yitnɛ wief yaʋŋ banɛ an yʋma anaasi bɛɛ tʋꞌʋg ala yit mɔɔgin ka lɛɛ bɛ yinꞌla.[54][55][56][59] Linɛ lɛm paas anɛ ba gbaŋ la nɛ ba siꞌim kpɛlim yaligid tɛns la.[60] Widi nɔbigid pam da anɛ 5000 paaɛ 3000 BCE.[61]
Ban nɛ nidib bɛllim
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Dunia wʋsa pʋʋgin, wief tʋm tʋʋma hali paas ninsaal malima pʋʋgin hali yʋma kɔbiga banɛ gaad sa. Ba mɔr widi maan diꞌema vʋꞌʋsʋm saŋa, zɔt zɔɔs ka lɛn mɔri ba tʋm tʋʋma. Food and Agriculture Organization (FAO) vɛɛns ya ka yʋʋm tusayi nɛ anii ni (2008), widi banɛ da bɛ dunia da anɛ 59,000,000 ka ban 33,500,000 bɛ Americas, 13,800,000 da bɛ Asia ka 6,300,000 bɛ Europe ka biꞌela bɛ Africa nɛ Oceania sʋꞌʋlim nam. Makir anɛ ye widi na an wan wʋʋ 9,500,000 United States tɛŋin maꞌa.[62] American Horse Council paꞌal ye ban mɔr widi tʋm tʋʋm siꞌebas mɔr sʋŋiri bɛ United States daꞌadiib ni ka li ligidi paae $39 billion, ka fʋ yaꞌa gɔs ligidi kanɛ ka ba daꞌad laꞌadi kati waꞌae wief yela li na tʋʋg $102 billion.[63] Yʋʋm tusayi nɛ anaasi ni (2004) "vootug" kanɛ ka Animal Planet dim da maal la, nidib banɛ da paasi li pʋʋgin ban 50,000 ka yit nɛ tɛɛns pisyɔpɔi nɛ atanꞌ da voot ka wief paas bʋnkɔnbig kanɛ an anaasi ni ka nidib nɔŋi bɛ dunia ni.[64]
Ninsaali na tɔꞌɔn pianꞌa nɛ wief anɛ dinɛ an yelkpan bɛ ba tʋʋma pʋʋgin;[48] alazug ka ba ɛɛti nɔk salibiri nɛ kiiba niŋid wief lin na niŋ siꞌem ka onɛ banꞌad la zinꞌin ka da biki lii ka o mɛ nyaŋi nwɛdis wief la.[65] Sansiꞌeba bɛ ka ba pʋ nɔk siꞌeli paꞌal wief zugo ka laꞌan banꞌa o,[66] saŋsiꞌeba, ba zamisid widi lin na niŋ siꞌem ka ba pʋ niŋi ba kiiba bɛɛ salibirɛ ka ba laꞌan maan linɛ dɔl suor.[67] Ba banꞌad widi siꞌeba nɛ mɛn, lin ka li nar ye ba mɔr salibir, kiiba bɛɛ tɛriko.[68]
Diꞌema
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Pinꞌiligin sa, wief banꞌadib banꞌadi ba zɔt ka li an diꞌema. Banɛ banꞌad widi zɔt zɔɔs ka li an diꞌema la nyɛt nidib bɛdigʋ ka ba kɛni li zinꞌigin la gɔsid ka ba yigin taaba. Diꞌema bɛdigʋ, ka siꞌeba an dressage, eventing, wief ianꞌap, pinꞌili yinɛ soogianam zamisig pʋʋgin, ka li nar ye li kɛ ka wief la nɛ onɛ banꞌad o la nyɛ ningbina ziꞌesim ka da biki lii. Diꞌema siꞌeba wan wʋu rodeo, anɛ linɛ ka ba maan ka sɔꞌ wʋsa nyɛt. Kʋdʋmin sa ka ba da pinꞌili mɔr banꞌad widi kɛn mɔɔgin ied.[48] Widi zɔɔs nyaꞌab da pinꞌili yinɛ banɛ banꞌad widi nɛ banɛ dɔribid lɔɔmi da yigilim taaba la ni. Diꞌemanam la ka ba mɔr widi diꞌemid la wʋsa bɔɔd ye onɛ banꞌad la mɔr baŋir ka wief la mɛ miꞌ zɔɔs, ka li kɛt ka ba yʋꞌʋn dʋꞌad banɛ miꞌ zɔɔs hali. Diꞌema kanɛ an ye ba banꞌad widi yigilim la yʋʋg ya paae yʋma ka nan kpɛlim bɛ zina nwaꞌ, amaa li kpɛlim biꞌela ka li gaadin ban pʋ lɛn mɔr widi yit zaba la yela.[48]
Ba zamisid widi lin na niŋ siꞌem ka ba nyaŋ ka ba banꞌa ba ka ba zɔ bɛɛ ba nɔk tɛriko niŋi ba ka ba yigilim. Diꞌema la siꞌeba anɛ show jumping, dressage, three-day eventing, competitive driving, endurance riding, gymkhana, rodeos, nɛ fox hunting.[69] Widi diꞌema, banɛ da pinꞌil medieval European zinꞌisin la, nan kpɛlim bɛ zina dunia zinꞌig siꞌeba. Ba mɔr zamisig zinꞌis ka ba paꞌan zamisignam kɔnꞌɔbkɔnꞌɔb, ka li siꞌeba ba pʋ banꞌad wief la, ba lɛɛ vɛꞌɛd o nɛ ka ba gɔsid, ka makidi ba gɔsid ye widi la siꞌakidi ba nɔɔr bɛ. Banɛ an sariakatibi bɛ diꞌem bama ni la kat saria kati waꞌae nɛ diꞌema la an diꞌem siꞌa, amaa fʋn na di yaꞌan bɛnɛ fʋn kanɛ banꞌad la baŋir nɛ wief la siꞌakidi fʋ nɔɔr siꞌem.[70] Diꞌemsiꞌeba wan wʋʋ polo ba pʋ gɔsid wief la ka kad saria, ba lɛɛ gɔsid nɛ ka widi la an sʋŋidib ka pʋ paas diꞌema la nii. Baa ban na zamis wief la sʋꞌʋŋa ka o nyaan diꞌem diꞌema la, widi la diꞌem siꞌem wʋsa, ba pʋ kaan ni paasida, ba gɔsid nɛ onɛ banꞌad la itiʋŋ—li yaꞌa an ye ba nwɛꞌɛ bɔɔl ka li di gɔɔl bɛɛ li yaꞌa anɛ diꞌem siꞌa wʋsa.[54] Diꞌembanɛ buudi ka nidib laꞌasid nɛ widi diꞌemid siꞌeba anɛ jousting, diꞌemkan ni anɛ onɛ nyaŋi bik o tiraani bas ka o naan wief la zugu lu tɛŋin,[71] nɛ buzkashi, diꞌemkanɛ ka ba laꞌasidi diꞌemidi bɛ Central Asia, diꞌema la yelkpan anɛ ye ba naan widi la zug ka gbaꞌae bʋʋg tɛŋin.[54]
Ban banꞌad widi yigilim la anɛ diꞌemkpan hali ka tɛŋtɛŋ diꞌemid, ka nidib gɔsidi li tɛŋ wʋsa dunia nwa ni. diꞌembama anɛ zinꞌis atanꞌ: "amɛŋa" zɔɔs; steeplechasing, lin anɛ ba zɔt nɛ ianꞌdi gaansid siꞌelnam; nɛ harness racing, diꞌemkan ni ba lɔɔd wief nɛ taꞌal tɛriko ka o vɛꞌɛdi zɔt.[72] Dinɛ kɛt ka widi banꞌab mɔr ligidi anɛ nidibi maan bʋgʋlʋmbʋgʋlʋm li yela la.[73]
Tʋʋm siꞌeba bɛ ka widi nyaŋidi tʋm sʋꞌʋŋa, ka ba nan pʋ nyaŋi maal naꞌasaasɔɔng laʋg siꞌa ka li tʋm tʋʋmbanɛ. Li siꞌeba anɛ, widi banɛ ka pʋlʋs zinꞌi ba zugi tʋm tʋʋma la nan kpɛlim anɛ ala, ka ba mɔri ba kpɛnꞌɛd zinꞌig siꞌeba ka mɛ guꞌud nidib.[74] Banɛ gur niigi nan kpɛlim mɔr nɛ widi banꞌadi giŋid niigi banɛ zuoe widigi diꞌe zinꞌig. [75]Tɛŋ siꞌeba ni banɛ ied banɛ pʋꞌalim ye ba sʋŋi ba nan mɔr widi banꞌadi banꞌadi ied, li kaskas anɛ banɛ maan kuom ni diꞌema nɛ biis, ka mɛ sʋŋ ka ba nyaŋi kɛŋ paae zinꞌis banɛ ka tɛŋ sanꞌam ka ba paam daamig ni sʋŋi ba.[76] Ba mɔr widi banꞌad zinꞌis banɛ ka ba pʋ bɔɔd ye lɔr maan tʋkpiidig nɛ uusugɔ. Ba mɛ mɔr widi banꞌad zinꞌis banɛ ka siꞌel kʋ nyaŋi kpɛnꞌɛ anina wan wʋʋ mɔɔgin nɛ zinꞌis banɛ ka ba mɛ pʋ bɔɔd tʋkpiidigɔ. Banɛ gɔsid wada tʋʋma yela siꞌeba wan wʋʋ park rangers bɛɛ game wardens tɔꞌɔn mɔr widi giligidi gɔsid zinꞌig la, ka ba mɛ lɛn mɔr widi banꞌadi kɛn zinꞌis banɛ an kʋkʋna nɛ kuga ka lɔr kʋ nyaŋi paae anina.[77]
Baa ban maal naꞌasaasɔɔng laꞌasiꞌeba ka li diꞌe widi tʋʋma zinꞌig siꞌeba la, widi, niigi nɛ bʋmʋs wan wʋʋ 100 million ka ba nan kpɛlim mɔri tʋm kuob nɛ gʋꞌʋl zinꞌis ni ka mɛ kɛ ka ba ziid laꞌad tɛŋ banɛ nan pʋ nɔbig la ni. Kanl nwa paad bʋnkɔnbid banɛ an 27 million ka tʋm tʋʋma bɛ Africa sʋꞌʋlim maꞌa bɛn la.[78] Ba mɛ mɔr widi tɛŋ maalig pʋʋgin, wan wʋʋ kuob bɛɛ bʋnib tʋʋma ni. Kuob nɛ gʋꞌʋl pʋʋgin, ba mɔr widi nami tʋm tʋʋma banɛ ka ba naan nɔkin masin nam ka ba sanꞌamid tɛŋ la ka li an naꞌanaꞌa ka tɛŋ la pʋ sanꞌamida.[79][80] Fʋ yaꞌa mɔr wief nwaand daad li pʋ sanꞌamid tɛŋ wala ka mɛ pʋ sanꞌamid tiis la.[81]
Ba da mɔr widi zabid ka li yʋʋg hali pinꞌligin sa. Ban da vɛɛns yiiga baŋ ye ba da pinꞌili mɔr widi kɛn zaba da anɛ 4000 nɛ 3000 BCE,[82] ka Bronze Age saŋa ka ba da mɔri widi zabid titaꞌam.[83][84] Baa dunia yʋꞌʋn tiꞌak ka widi lɛn kaꞌa zaba laꞌad la, ba na mɔr widi k zinꞌisin tʋm, li kaskas anɛ malima saŋa, bɛɛ zinꞌis banɛ ka tɛŋ la an kʋkʋna bɛɛ kuga ka lɔr kʋ nyaŋi paae anina. Banɛ da nɔk widi zab 21st century anɛ Janjaweed soogianam bɛ Darfur zaba la ni.[85]
Diꞌema nɛ malima
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Ba mɔr widi tʋm tʋʋma zina ka li anɛ ban da pinꞌil li yʋʋg ya. Ba mɔr widi ka paꞌan zaba laꞌad bɛɛ laꞌad banɛ wan, ba yaꞌa ɛɛti paꞌan kʋdʋmin dim yela, li kaskas anɛ kʋdʋmin dim zaba kanɛ ka li yʋꞌʋr yi.[86] Ba mɔr widi diꞌem diꞌemsiꞌeba linɛ paꞌan buudi malima yela. Tɛŋsiꞌeba wan wʋʋ United Kingdom dim nan kpɛlim mɔr widi nɛ tɛriko nɔꞌɔsidi ba taaba nɛ ba nimsʋma kɛni ba malima zinꞌis ni.[87] Zinꞌis banɛ ka ba paꞌan tɛŋkʋdʋgʋn laꞌad wan wʋʋ Budweiser Clydesdales, malima saŋa nɛ nidibi laꞌasid taaba zinꞌig siꞌeba, ba gʋlʋs widi ka ba ziꞌe vɛꞌɛd tɛriko ka li wan ban da mɔr tɛriko siꞌeba ka nyaan maal bʋnsaama banɛ bɛ zina nwa la.[88]
Ba mɔr widi paꞌan T.V., sini, nɛ gbana sɔb pʋʋgin. Ba mɔri ba maan sini paꞌan bʋnkɔnbid siꞌeba yela, ka mɔri ba footonami niŋid sininam la ni paꞌan kʋdʋmin sɔlima nam.[89] Ba mɔr widi banɛ vʋe nɛ banɛ ka ba buoe niŋ gbaŋ pʋʋgin maan laꞌad kuosig diꞌema ka nidib baŋid laꞌad la yela.[90] Wief bɛ coats of arms, bɛ heraldry, ka mɛ bɛ laꞌad siꞌeba ni.[91] Banɛ paꞌan malima nɛ winpʋꞌʋsim yela wan wʋʋ Greco-Roman, Hindu, Islamic, nɛ Germanic, paꞌan widi ba gbana ni nɛ widi banɛ mɔr kʋkpama, ka tɔɔli siꞌeba paꞌan ye ba yɛlim wief la ka o maal wadig nɛ winig bɔɔnlim.[92] Wief mɛ paas bʋnkɔnbid yʋda banɛ bɛ Chinese zodiac kanl pʋʋginɛ paꞌani ba nwadis piinɛ ayi yʋʋm pʋʋgin la ni.[93]
Widi anɛ bʋnlinɛ ka ba gɔs ka maal laꞌad banɛ kɛn bɛdigʋ ka ba siꞌeba mɔri li zanbini niŋidi ba laꞌad banɛ ka ba maali ba ka ba kɛn la ni. Ba siꞌeba anɛ Ford Pinto, Ford Bronco, Ford Mustang, Hyundai Equus, Hyundai Pony, Mitsubishi Starion, Subaru Brumby, Mitsubishi Colt/Dodge Colt, Pinzgauer, Steyr-Puch Haflinger, Pegaso, Porsche, Rolls-Royce Camargue, Ferrari, Carlsson, Kamaz, Corre La Licorne, Iran Khodro, Eicher, nɛ Baojun.[94][95][96] Indian TVS Motor Company mɛ gʋlʋg nɛ wief tabili ba moto la zug.
Tiꞌebig
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Nidib banɛ yʋma zɛm siꞌem wʋsa ka mɔr wintadimisi ba niŋgbina ni bɛɛ ba pʋtɛnda ni paamid sʋŋir hali bɛ ban na laꞌasi ba mɛŋ nɛ widi. Ba mɔr ban banꞌad wief siꞌem ka li na nyaŋi kɛ ka nid pʋtɛnꞌɛr nie nyain bɛ banɛ mɔr wintadimis ni ka sʋŋidi ba ka ba nyaŋidi gbanꞌadi ba mɛŋ, ka kpɛꞌɛŋi ba mɛŋ, ka kɛt ka ba pʋtɛnꞌɛr an nyain ka ba baŋ ye ba sʋꞌʋe ba mɛŋ.[97] Ba nyaŋid baŋ ye li an sʋꞌʋm ka ba mɔr widi yigilim, li an sʋꞌʋm tis banɛ mɔr wintadimis, ka lin ka ba lʋgir wan wʋʋ International Federation for Equestrian Sports (FEI) baŋ ka kpɛmisidi li tuon kɛn yela. Ban mɔr widi banꞌabi tiꞌebid banꞌas la mɔr yʋda kɔnꞌɔbkɔnꞌɔb tis banꞌas banɛ an niŋgbiŋin, tʋʋma yela, nɛ banɛ pʋ tɔnꞌɔn pianꞌada.[98] Hippotherapy ni, ba mɔr widi banꞌabi sʋŋid banꞌadnam ka ba pʋtɛnda yɔꞌɔgid, niŋgbiŋ nwɛdigir nɛ lin na niŋ siꞌem ka banꞌad kɛŋ sʋꞌʋŋa, amaa ka therapeutic horseback riding mɔr nɛ zamisid banꞌab.[99]
Widi banꞌab sʋŋid nidib pʋtɛnda ka li yɔɔgid ba yaꞌa banꞌad wɔ ba pʋ banꞌad wɔ. "Equine-assisted" bɛɛ "equine-facilitated" tiꞌebig anɛ tiꞌebig kanɛ ka ba mɔr widi banꞌabi sʋꞌʋŋid ninsaal pʋtɛnꞌɛr yɔɔgir yela tiꞌebid zulɛbin banꞌas, wan wʋ fʋ pʋtɛnꞌɛr yaꞌa an basaa, fʋ sʋnf yaꞌa sanꞌam, fʋ zug yaꞌa nwɛꞌɛ, fʋ itiŋ yaꞌa an linɛ ka fʋ pʋ gbanꞌa li gbin nɛ, nɛ banɛ ka siꞌelnam tiꞌaki ba nyɔvʋr pʋʋgin.[100] Ba mɛ mɔr widi bɛ sarega ni. Widi yaꞌa bɛ sarega la ni li sʋŋidi siꞌed pʋtɛnꞌɛr bɛꞌɛd, ba yaꞌa ti yi anina.[101]
Widi anɛ tʋʋma laꞌadi tis ninsaalibi maan laꞌadsiꞌeba bɛdigʋ hali pinꞌiligin sa, laꞌabanɛ ka ba pʋ dit wief la nii nɛ laꞌabanɛ bɛ wief la ni, o yaꞌa nan vʋe gba.
Laꞌabanɛ ka ba paamidi yit widi banɛ vʋe ni anɛ binꞌisim ka banɛ mɔri ba bɛdigʋ la ɛɛti laꞌasi li ka li miꞌig ka ba ka nɔki maal linɛ buon kumis.[55] Ba da mɔr wief ziim ka li anɛ diib bɛ Mongol nɛ nomadic buudi nam ni, ba da gɔs ka li anɛ dikanɛ maan niŋgbina ka ba na nyaŋi mɔri li kɛŋ ban waꞌae zinꞌig siꞌa wʋsa. Ban da nʋti ba mɛŋ widi ziim la da kɛ ka Mongols banꞌad widi yʋʋgid ka ba kɔꞌɔm pʋ zabida.[55] Tiim kanɛ ka ba buon Premarin la yinɛ ban laꞌas estrogens linɛ ka ba yis wief nyaꞌaŋ kanɛ mɔr pʋʋg ni, ka da an tiim kanɛ ka ba mɔri li nʋʋd hali ka li sʋŋidi maan ninsaal niŋgbina.[102] Wief zʋʋr la ba mɔri maan wiinsi tis kɔna buudi wan wʋʋ violin, viola, cello, nɛ double bass.[103]
Wief niꞌim anɛ diib tis ninsaalib nɛ bʋnkɔnbid banɛ ɔnbidi ba taaba niꞌim maꞌa ka li kaꞌa zinaa. Yʋʋm wʋsa pʋʋgin widi wan wʋʋ 5 million ka ba kuudi ɔnbid niꞌim.[104] Dunia zinꞌis bɛdigʋ ni, ba ɔnbid o niꞌim, amaa ka zinꞌig siꞌeba ka li an kisig nɛ ban na ɔnb wief,[105] ka ba an linɛ ka tɛŋsiꞌeba naꞌanyaꞌadib mɔri nyaꞌad naꞌam tɛŋ siꞌeba ni.[106] Ba mɔr widi gbana maan taꞌada, nuꞌupidiŋ, fuug gunir,[107] baseballs,[108] nɛ linɛ ka ba pid nuꞌug ka nyaan nwɛꞌɛd baseball la. Ba mɔr wief tafɛɛdi maan titabid ka ba buon animal glue la.[109] Ba mɔr wief kɔnba maan tʋʋma laꞌad.[110] Italian diib maalig zinꞌisin, ba mɔr wief kɔnbaʋg maal ka li pʋlim ka ba mɔri kʋnsit kurkur niꞌimi gɔsid ye li sanꞌam ya bɛ.[111] Asia tɛŋin, laʋk anɛ ka ba buon saba yinɛ wief gbaʋŋ ni ka ba mɔri maan
kumis.[112]
Niŋgbina luos
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Tafeed
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Ti ya'a ye ti pian' wief nɔba yɛla, ti na dɔlis ban yɛl si'el ye "nɔbir ya'a kae, wief kae"[113] Wief tafeet la pin'ilnɛ nɛ distal phalanges, dinɛ mɔr kpinnim nɛ ninsaal nu'ubil naarin bɛɛ nɔbbil naarin an si'em la ka mɔr cartilage nɛ laminae. Tafeeug la yiiŋ anɛ dinɛ nwɛnɛ iil ka ba nɔk keratin maalnɛ, din mɛ nwɛnɛ ninsaal nu'u-in'a.[114] Di lɛbisug la anɛ ye wief tɛbisim anɛ nwɛnɛ 500 kilograms (1,100 lb),[115] nwɛnɛ ninsaal kɔnbiri an si'em la nɔb-bibis naarin.[116] Ban bɔɔd ye ba gu' widi nɔba la zug, ba pidi ba sieba nɔba nɛ ta'ada. Tafeet la nɔbigidnɛ saŋa wusa ka di nar ye ba ɛɛnti gɔs ka kiesi di bakɔi anu kem paae anii saŋa wusa,[117] la'an nɛ banɛ bɛ mɔɔgun la tafeedi ɛɛnti nɔbigi ku'ug ka lɛm maligim nɔbug ya'as la.
Widi anɛ bʋnkɔnbid banɛ ɔnbid mɔɔd, ka linɛ maani ba niŋgbina anɛ mɔɔg la ka ba ɔnbid la.[118] Ba tɔꞌɔn di diibpaam paŋ kanɛ bɛɛ ba niŋgbiŋin la buudi ayi paae ayiꞌ nɛ pʋsʋk kɔbiga pʋʋgin (2% paae 2.5%) daar wʋsa. Linzug wief kanɛ tɛbisim paae 450-kilogram (990 lb) ka o an bʋnkʋdʋg na tɔꞌɔn di ka li paae 11 kilograms (24 lb) diib.[119] Saŋsiꞌeba, diib banɛ kpiꞌem wan wʋʋ biꞌelim anɛ linɛ ka ba paasidi tisidi ba ka kaꞌa mɔɔg la maꞌa nɛ, li kaskas anɛ bʋnkɔnbig la yaꞌa nan mɔr paŋ ka kpiꞌem.[120] Ba yaꞌa ɔnb biꞌelim, banɛ gɔsidi ba diib yela paꞌal ye li nar ka ba diib kanɛ ka ba dit pʋsʋk bɛɛ li gaad ala an mɔɔg, li nar ka o ɔnb mɔɔgi gaad dibanɛ bɛ.[121]
Widi bɔɔd kuom kanɛ an nyain bɛdigʋ, li yaꞌa pɔɔd siꞌem li nar ka li paae 38 paae 45 litres (10 paae 12 US galam) daar wʋsa.[122] Baa ban na nyaŋi gbɛnꞌɛ yiꞌiŋ la, ba bɔɔd sʋꞌak zinꞌig, lin na niŋ siꞌem ka sisiꞌem kʋ daami baa, fʋ tɔꞌɔn mɛ dɔɔg bili tisi ba bɛɛ dɔɔg titaꞌar mɛn.[123]
Wief bɔɔdim anɛ fʋn na gɔsidi ba tafɛɛd la saŋa wʋsa, ka kʋnsidi ba guꞌud banꞌas kɔnꞌɔbkɔnꞌɔb, ka banɛ gɔsid bʋnkɔnbid la gɔsi ba nyina bɛɛ nyina dʋꞌata.[124] Fʋ yaꞌa mɔri widi ka ba bɛ zinꞌig yinnɛ maꞌa li nar ka fʋ kɛt ka ba wisigidi ba niŋgbina saŋa wʋsa lin na niŋ siꞌem ka ba paam laafi nɛ pʋtɛnꞌɛr sʋŋ.[125] Fʋ yaꞌa gɔsidi ba nɛ yiꞌiŋ, li nar ye fʋ maal zinꞌig la sʋꞌʋŋa, ka mɛ zanguom guꞌ lɛbisd.[126] Fʋ yaꞌa gɔsi di li niŋgbiŋ la sʋʋdi li mɛ sʋŋid ka ba kɔnbilig la an sʋꞌʋŋa nɛ niŋgbaŋ la.[127]
Niŋtʋʋlim tiꞌakir
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Yʋʋm tusayi nɛ piinɛ wai ni (2019), widi banɛ da bɛ dunia wʋsa da anɛ wan wʋʋ 17 million. Widi kpɛɛmnam la nar ka ba niŋtʋʋlim bɛn an 37.5 nɛ 38.5 °C (99.5 nɛ 101.3 °F) tɛnsʋk, ka ba laꞌan tɔꞌɔn bɛ zinꞌis banɛ ka tʋʋlig la an 5 nɛ 25 °C (41 nɛ 77 °F) tɛnsʋk. Amaa ba yaꞌa wisigi ba niŋgbina la galis, ba niŋtʋʋlim paasid 1 °C (1.8 °F) minute wʋsa pʋʋgin, bɔzugɔ paŋkanɛ yit widi la sanꞌan pisnii, kɔbiga pʋʋgin (80%) tisid nɛ niŋtʋʋlim.
Gbanvɛɛnsa
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]- 1 2 Grubb, P. (2005). "Order Perissodactyla". In Wilson, D.E.; Reeder, D.M (eds.). Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed.). Johns Hopkins University Press. pp. 630–631. ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.
- ↑ International Commission on Zoological Nomenclature (2003). "Usage of 17 specific names based on wild species which are pre-dated by or contemporary with those based on domestic animals (Lepidoptera, Osteichthyes, Mammalia): conserved. Opinion 2027 (Case 3010)". Bull. Zool. Nomencl. 60 (1): 81–84. Archived from the original on August 21, 2007.
- ↑ "Do You Know How Horses Sleep?". The Spruce. Archived from the original on January 22, 2018. Retrieved September 12, 2018.
- 1 2 3 Ensminger, pp. 46–50
- ↑ Wright, B. (March 29, 1999). "The Age of a Horse". Ministry of Agriculture, Food and Rural Affairs. Government of Ontario. Archived from the original on January 20, 2010. Retrieved October 21, 2009.
- ↑ Ryder, Erin. "World's Oldest Living Pony Dies at 56". The Horse. Archived from the original on January 24, 2014. Retrieved May 31, 2007.
- ↑ British Horse Society (1966). The Manual of Horsemanship of the British Horse Society and the Pony Club (6th edition, reprinted 1970 ed.). Kenilworth, UK: British Horse Society. p. 255. ISBN 0-9548863-1-3.
- ↑ "Rules of the Australian Stud Book" (PDF). Australian Jockey Club. 2007. p. 7. Archived from the original on April 24, 2013. Retrieved July 9, 2008.
- ↑ "Equine Age Requirements for AERC Rides". American Endurance Riding Conference. Archived from the original on August 11, 2011. Retrieved July 25, 2011.
- 1 2 3 Ensminger, p. 418
- ↑ Giffin, p. 431
- ↑ Ensminger, p. 430
- ↑ Ensminger, p. 415
- ↑ Becker, Marty; Pavia, Audrey; Spadafori, Gina; Becker, Teresa (2007). Why Do Horses Sleep Standing Up?: 101 of the Most Perplexing Questions Answered About Equine Enigmas, Medical Mysteries, and Befuddling Behaviors. HCI. p. 23. ISBN 978-0-7573-0608-2.
- ↑ Ensminger, p. 422
- ↑ Ensminger, p. 427
- ↑ Ensminger, p. 420
- ↑ "Glossary of Horse Racing Terms". Equibase.com. Equibase Company, LLC. Archived from the original on May 12, 2008. Retrieved April 3, 2008.
- ↑ "Rules of the Australian Stud Book". Australian Jockey Club Ltd and Victoria Racing Club Ltd. July 2008. p. 9. Archived from the original on April 24, 2013. Retrieved February 5, 2010.
- ↑ Whitaker, p. 77
- ↑ Ensminger, p. 51
- ↑ Bongianni, entries 1, 68, 69
- ↑ Bongianni, entries 12, 30, 31, 32, 75
- ↑ Bongianni, entries 86, 96, 97
- ↑ Whitaker, p. 60
- ↑ Douglas, Jeff (March 19, 2007). "World's smallest horse has tall order". The Washington Post. Associated Press. Archived from the original on March 15, 2017. Retrieved March 14, 2017.
- ↑ "Meet the smallest horse in the world that's shorter than a greyhound". Guinness World Records. September 5, 2019. Archived from the original on August 4, 2021. Retrieved July 6, 2021.
- ↑ "Chromosome Numbers in Different Species". Vivo.colostate.edu. January 30, 1998. Archived from the original on May 11, 2013. Retrieved April 17, 2013.
- ↑ "Sequenced horse genome expands understanding of equine, human diseases". Cornell University College of Veterinary Medicine. August 21, 2012. Archived from the original on October 10, 2017. Retrieved April 1, 2013.
- ↑ Wade, C. M; Giulotto, E; Sigurdsson, S; et al. (November 5, 2009). "Domestic Horse Genome Sequenced". Science. 326 (5954): 865–867. Bibcode:2009Sci...326..865W. doi:10.1126/science.1178158. ISSN 0036-8075. PMC 3785132. PMID 19892987. Archived from the original on November 18, 2018. Retrieved April 1, 2013.
- ↑ "Ensembl genome browser 71: Equus caballus – Description". Uswest.ensembl.org. Archived from the original on October 10, 2017. Retrieved April 17, 2013.
- ↑ Vogel, Colin B.V.M. (1995). The Complete Horse Care Manual. New York: Dorling Kindersley Publishing, Inc. p. 14. ISBN 0-7894-0170-3. OCLC 32168476.
- ↑ Mills, Bruce; Barbara Carne (1988). A Basic Guide to Horse Care and Management. New York: Howell Book House. pp. 72–73. ISBN 0-87605-871-3. OCLC 17507227.
- ↑ Corum, Stephanie J. (May 1, 2003). "A Horse of a Different Color". The Horse. Archived from the original on September 18, 2015. Retrieved February 11, 2010.
- 1 2 3 "Horse Coat Color Tests". Veterinary Genetics Laboratory. University of California. Archived from the original on February 19, 2008. Retrieved May 1, 2008.
- ↑ Marklund, L.; M. Johansson Moller; K. Sandberg; L. Andersson (1996). "A missense mutation in the gene for melanocyte-stimulating hormone receptor (MC1R) is associated with the chestnut coat color in horses". Mammalian Genome. 7 (12): 895–899. doi:10.1007/s003359900264. PMID 8995760. S2CID 29095360.
- 1 2 "Introduction to Coat Color Genetics". Veterinary Genetics Laboratory. University of California. Archived from the original on October 10, 2017. Retrieved May 1, 2008.
- ↑ Haase B; Brooks SA; Schlumbaum A; et al. (2007). "Allelic Heterogeneity at the Equine KIT Locus in Dominant White (W) Horses". PLOS Genetics. 3 (11): e195. doi:10.1371/journal.pgen.0030195. PMC 2065884. PMID 17997609.
- ↑ Mau, C.; Poncet, P. A.; Bucher, B.; Stranzinger, G.; Rieder, S. (2004). "Genetic mapping of dominant white (W), a homozygous lethal condition in the horse (Equus caballus)". Journal of Animal Breeding and Genetics. 121 (6): 374–383. doi:10.1111/j.1439-0388.2004.00481.x.
- ↑ Pallas (1775). "Equus hemionus". Wilson & Reeder's mammal species of the world. Bucknell University. Archived from the original on September 26, 2013. Retrieved September 1, 2010.
- ↑ "Mule Information". BMS Website. British Mule Society. Archived from the original on October 10, 2017. Retrieved July 10, 2008.
- ↑ "Zebra hybrid is cute surprise". BBC News. June 26, 2001. Archived from the original on June 14, 2017. Retrieved February 6, 2010.
- ↑ "Befuddling Birth: The Case of the Mule's Foal". NPR.org. National Public Radio. Archived from the original on December 6, 2008. Retrieved August 16, 2008.
- ↑ Outram, A. K.; Stear, N. A.; Bendrey, R; Olsen, S; Kasparov, A; Zaibert, V; Thorpe, N; Evershed, R. P. (2009). "The earliest horse harnessing and milking". Science. 323 (5919): 1332–1335. Bibcode:2009Sci...323.1332O. doi:10.1126/science.1168594. PMID 19265018. S2CID 5126719.
- ↑ Matossian, Mary Kilbourne (1997). Shaping World History: Breakthroughs in Ecology, Technology, Science, and Politics. Armonk, NY: M.E. Sharpe. p. 43. ISBN 0-585-02397-2. OCLC 156944228. Archived from the original on March 20, 2023. Retrieved September 28, 2020.
- ↑ "Horsey-aeology, Binary Black Holes, Tracking Red Tides, Fish Re-evolution, Walk Like a Man, Fact or Fiction". Quirks and Quarks Podcast with Bob Macdonald. CBC Radio. March 7, 2009. Archived from the original on October 7, 2014. Retrieved September 18, 2010.
- ↑ Taylor, William Timothy Treal; Barrón-Ortiz, Christina Isabelle (April 2, 2021). "Rethinking the evidence for early horse domestication at Botai". Scientific Reports. 11 (1): 7440. Bibcode:2021NatSR..11.7440T. doi:10.1038/s41598-021-86832-9. ISSN 2045-2322. PMC 8018961. PMID 33811228.
- 1 2 3 4 5 Librado, Pablo; Khan, Naveed; Fages, Antoine; et al. (2021). "The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes". Nature. 598 (7882): 634–640. Bibcode:2021Natur.598..634L. doi:10.1038/s41586-021-04018-9. ISSN 1476-4687. PMC 8550961. PMID 34671162. Pa'alin gbɛlʋŋ: Invalid
<ref>tag; name ":4" defined multiple times with different content - ↑ Evans, James Warren (1992). Horse Breeding and Management. Amsterdam: Elsevier Health Sciences. p. 56. ISBN 0-444-88282-0. OCLC 243738023.[permanent dead link]
- ↑ Kuznetsov, P. F. (2006). "The emergence of Bronze Age chariots in eastern Europe". Antiquity. 80 (309): 638–645. doi:10.1017/S0003598X00094096. S2CID 162580424.
- ↑ Lambert, Jonathan (October 20, 2021). "Scientists found modern domestic horses' homeland in southwestern Russia". Science News. Archived from the original on November 14, 2021. Retrieved November 14, 2021.
- ↑ Lau, A. N.; Peng, L.; Goto, H.; Chemnick, L.; Ryder, O. A.; Makova, K. D. (2009). "Horse Domestication and Conservation Genetics of Przewalski's Horse Inferred from Sex Chromosomal and Autosomal Sequences". Molecular Biology and Evolution. 26 (1): 199–208. doi:10.1093/molbev/msn239. PMID 18931383.
- ↑ Lindgren, Gabriella; Niclas Backström; June Swinburne; Linda Hellborg; Annika Einarsson; Kaj Sandberg; Gus Cothran; Carles Vilà; Matthew Binns; Hans Ellegren (2004). "Limited number of patrilines in horse domestication". Nature Genetics. 36 (4): 335–336. doi:10.1038/ng1326. PMID 15034578.
- 1 2 3 4 5 Lira, Jaime; et al. (2010). "Ancient DNA reveals traces of Iberian Neolithic and Bronze Age lineages in modern Iberian horses" (PDF). Molecular Ecology. 19 (1): 64–78. Bibcode:2010MolEc..19...64L. doi:10.1111/j.1365-294X.2009.04430.x. PMID 19943892. S2CID 1376591. Archived (PDF) from the original on August 10, 2017. Retrieved April 20, 2018. Pa'alin gbɛlʋŋ: Invalid
<ref>tag; name ":5" defined multiple times with different content - 1 2 3 4 5 Vilà, C.; et al. (2001). "Widespread origins of domestic horse lineages". Science. 291 (5503): 474–477. Bibcode:2001Sci...291..474V. doi:10.1126/science.291.5503.474. PMID 11161199. Pa'alin gbɛlʋŋ: Invalid
<ref>tag; name ":6" defined multiple times with different content - 1 2 3 Cai, D. W.; Tang, Z. W.; Han, L.; Speller, C. F.; Yang, D. Y. Y.; Ma, X. L.; Cao, J. E.; Zhu, H.; Zhou, H.; et al. (2009). "Ancient DNA provides new insights into the origin of the Chinese domestic horse" (PDF). Journal of Archaeological Science. 36 (3): 835–842. Bibcode:2009JArSc..36..835C. doi:10.1016/j.jas.2008.11.006. Archived (PDF) from the original on June 29, 2011. Retrieved January 17, 2011.
- ↑ Lau, A. N.; Peng, L.; Goto, H.; Chemnick, L.; Ryder, O. A.; Makova, K. D. (2009). "Horse Domestication and Conservation Genetics of Przewalski's Horse Inferred from Sex Chromosomal and Autosomal Sequences". Molecular Biology and Evolution. 26 (1): 199–208. doi:10.1093/molbev/msn239. PMID 18931383.
- ↑ Lindgren, Gabriella; Niclas Backström; June Swinburne; Linda Hellborg; Annika Einarsson; Kaj Sandberg; Gus Cothran; Carles Vilà; Matthew Binns; Hans Ellegren (2004). "Limited number of patrilines in horse domestication". Nature Genetics. 36 (4): 335–336. doi:10.1038/ng1326. PMID 15034578.
- ↑ Olsen, Sandra L. (2006). "Early Horse Domestication: Weighing the Evidence". In Olsen, Sandra L; Grant, Susan; Choyke, Alice M.; Bartosiewicz, Laszlo (eds.). Horses & Humans: The Evolution of Human-Equine Relationships. Oxford, UK: Archaeopress. pp. 81–113. ISBN 978-1-84171-990-0.
- ↑ Epstein, H. (1955). "Domestication Features in Animals as Functions of Human Society". Agricultural History Society. 29 (4): 137–146. JSTOR 3740046.
- ↑ Ludwig, A.; Pruvost, M.; Reissmann, M.; Benecke, N.; Brockmann, G.A.; Castanos, P.; Cieslak, M.; Lippold, S.; Llorente, L.; et al. (2009). "Coat Color Variation at the Beginning of Horse Domestication". Science. 324 (5926): 485. Bibcode:2009Sci...324..485L. doi:10.1126/science.1172750. PMC 5102060. PMID 19390039.
- ↑ "FAO Stat – Live Animals". Food and Agriculture Organization. December 16, 2009. Archived from the original on January 19, 2013. Retrieved February 5, 2010.
- ↑ "Most Comprehensive Horse Study Ever Reveals A Nearly $40 Billion Impact On The U.S. Economy" (PDF) (Press release). American Horse Council. Archived from the original (PDF) on June 25, 2006. Retrieved June 20, 2005.
- ↑ "Tiger tops dog as world's favourite animal". Independent Online. Independent. Archived from the original on October 28, 2012. Retrieved June 1, 2011.
- ↑ Edwards, Elwyn Hartley (2002). Horses (Second American ed.). New York: Dorling Kindersley. pp. 32–34. ISBN 0-7894-8982-1. OCLC 50798049.
- ↑ Self, Margaret Cabell (2005). Riding Simplified. Kessinger Publishing. p. 55. ISBN 1-4191-0087-4.
- ↑ Thorson, Juli S. (2006). "Rugged Lark". In Martindale, Cathy and Kathy Swan (ed.). Legends 7: Outstanding Quarter Horse Stallions and Mares. Colorado Springs, CO: Western Horseman. p. 218. ISBN 978-0-911647-79-2.
- ↑ Mettler, John J Jr. (1989). Horse Sense: A Complete Guide to Horse Selection and Care. Pownal, VT: Storey Communications, Inc. pp. 47–54. ISBN 0-88266-549-9. OCLC 19324181.
- ↑ Edwards, pp. 346–356, 366–371
- ↑ Edwards, pp. 376–377
- ↑ Collins, Tony; Martin, John; Vamplew, Wray (2005). Encyclopedia of Traditional British Rural Sports. London: Routledge. pp. 173–174. ISBN 0-415-35224-X. OCLC 57005595. Archived from the original on March 20, 2023. Retrieved September 28, 2020.
- ↑ Edwards, pp. 332–337
- ↑ Campbell, B.N. (2001). National Gambling Impact Study Commission Final Report (1999). Darby, PA: DIANE Publishing. p. 111. ISBN 0-7567-0701-3. Archived from the original on March 20, 2023. Retrieved November 15, 2015.
- ↑ "Horse Mounted Unit". United States Park Police. National Park Service. Archived from the original on February 18, 2008. Retrieved April 7, 2008.
- ↑ Edwards, pp. 226–227
- ↑ "Volunteer Mounted Search and Rescue Unit". Employment. San Benito County Sheriff's Office. Archived from the original on May 9, 2008. Retrieved July 8, 2008.
- ↑ US Forest Service (May 2003). "Mules Key in Accomplishing Trail Work" (PDF). Success Stories. US Department of Agriculture. p. 4. Archived (PDF) from the original on May 27, 2008. Retrieved April 20, 2008.
- ↑ Brown, Kimberly S. (June 1, 2006). "At Work in Morocco". The Horse. Archived from the original on December 22, 2007. Retrieved October 21, 2009.
- ↑ Gifford, Angela (2000) [1998]. "Working Draught Horses as Singles and Pairs". The Working Horse Manual. Tonbridge, UK: Farming Press. p. 85. ISBN 0-85236-401-6. OCLC 40464050.
- ↑ Miller, Lynn R. (2000) [1981]. Work Horse Handbook (First Edition, Fifteenth Impression ed.). Sisters, OR: Small Farmer's Journal Inc. p. 13. ISBN 0-9607268-0-2. OCLC 234277549.
- ↑ Gifford, Angela (2000) [1998]. "Working Horses in Forestry". The Working Horse Manual. Tonbridge, UK: Farming Press. p. 145. ISBN 0-85236-401-6. OCLC 40464050.
- ↑ Newby, Jonica; Diamond, Jared; Anthony, David (November 13, 1999). "The Horse in History". The Science Show. Radio National. Archived from the original on January 19, 2013. Retrieved January 4, 2012.
- ↑ Anthony, David W.; Dorcas R. Brown. "The Earliest Horseback Riding and its Relation to Chariotry and Warfare". Harnessing Horsepower. Institute for Ancient Equestrian Studies. Archived from the original on October 10, 2017. Retrieved October 9, 2007.
- ↑ Whitaker, pp. 30–31
- ↑ Lacey, Marc (May 4, 2004). "In Sudan, Militiamen on Horses Uproot a Million". The New York Times. Archived from the original on April 23, 2009. Retrieved January 4, 2011.
- ↑ Stoddard, Samuel. "Unit Activities". Co H, 4th Virginia Cavalry. Washington Webworks, LLC. Archived from the original on January 18, 2008. Retrieved April 29, 2008.
- ↑ "Transport". British Monarchy. Archived from the original on February 16, 2009. Retrieved August 30, 2009.
- ↑ McWilliams, Jeremiah (December 3, 2008). "Anheuser-Busch gives face time to Budweiser Clydesdales". St. Louis Post-Dispatch. Archived from the original on May 14, 2012. Retrieved September 18, 2010.
- ↑ Sellnow, Les (March 1, 2006). "Hollywood Horses". The Horse. Archived from the original on September 5, 2011. Retrieved October 21, 2009.
- ↑ "Trademark Horse – Horses as advertising mediums". Westfälische Pferdemuseum (Westphalian Horse Museum). Archived from the original on October 11, 2008. Retrieved August 16, 2008.
- ↑ Fox-Davies, Arthur Charles (2007). A Complete Guide to Heraldry. Skyhorse Publishing Inc. p. 201. ISBN 978-1-60239-001-0. Archived from the original on March 20, 2023. Retrieved September 28, 2020.
- ↑ Tozer, Basil (1908). The Horse in History. London: Methuen. pp. 94, 98–100. OCLC 2484673.
- ↑ "Year of the Horse". Chinese Culture Center of San Francisco. Archived from the original on July 16, 2011. Retrieved July 22, 2007.
- ↑ Cole, Craig (November 8, 2021). "Giddy Up: Top 10 Horse-Themed Cars". Autoguide.com. Archived from the original on May 25, 2022. Retrieved July 7, 2022.
- ↑ "Cars with Horse Logos: How Many of Them do You Know?". January 9, 2022. Archived from the original on May 28, 2022. Retrieved June 18, 2022.
- ↑ "Top 11 cars named after horses, which is your favorite?". May 8, 2021. Archived from the original on August 16, 2022. Retrieved June 18, 2022.
- ↑ Bush, Karen; Julian Marczak (2005). The Principles of Teaching Riding: The Official Manual of the Association of British Riding Schools. David & Charles. p. 58. ISBN 0-7153-1902-7. OCLC 224946044. OL 7832270M.
- ↑ "About Para Equestrian Dressage". Federation Equestre Internationale. Archived from the original on May 8, 2013. Retrieved March 7, 2010.
- ↑ "Frequently Asked Questions About Hippotherapy" (PDF). FAQ – AHA, April 2005. American Hippotherapy Association. Archived from the original (PDF) on September 19, 2007. Retrieved July 8, 2008.
- ↑ "Equine Facilitated Psychotherapy (EFP) Fact Sheet". Equine Facilitated Mental Health Association. Archived from the original on April 30, 2008. Retrieved July 8, 2008.
- ↑ Wise, Mike (August 10, 2003). "Partners, Horse and Man, in Prison Pasture". New York Times. Retrieved July 8, 2008.
- ↑ Ballard, Pepper (August 19, 2001). "A Good Life for Horses at the Duchess Sanctuary". The Humane Society of the United States. Archived from the original on January 28, 2013. Retrieved June 1, 2011.
- ↑ McCutcheon, Marc (2000). Descriptionary: A Thematic Dictionary (Second ed.). New York: Checkmark Books (Facts On File imprint). p. 285. ISBN 0-8160-4105-9.
- ↑ "FAOSTAT". Food and Agriculture Organization of the United Nations. Archived from the original on May 24, 2019. Retrieved October 25, 2019.
- ↑ "U.S.D.A. Promotes Horse & Goat Meat". I.G.H.A./HorseAid's U.S.D.A. Report. U.S. Department of Agriculture. Archived from the original on October 10, 2017. Retrieved April 3, 2008.
- ↑ Coile, Zachary (September 8, 2006). "House votes to outlaw slaughter of horses for human consumption". SF Gate. San Francisco Chronicle. Archived from the original on November 23, 2012. Retrieved April 3, 2008.
- ↑ Ockerman, Herbert W.; Hansen, Conly L. (2000). Animal By-product Processing & Utilization. Lancaster, PA: CRC Press. p. 129. ISBN 1-56676-777-6. OCLC 43685745.
- ↑ "Inside a Modern Baseball". Baseball Fever. Baseball Almanac. August 30, 2002. Archived from the original on August 12, 2013. Retrieved April 3, 2008.
- ↑ Bartlett, Virginia K. (1994). Keeping House: Women's Lives in Western Pennsylvania, 1790–1850. University of Pittsburgh Press. pp. 34–35. ISBN 0-8229-5538-5. OCLC 30978921. OL 1098280M. Retrieved September 28, 2020.
- ↑ MacGregor, Arthur (1985). Bone, Antler, Ivory and Horn: Technology of Skeletal Materials Since the Roman Period. Totowa, NJ: Barnes & Noble. p. 31. ISBN 0-389-20531-1. OCLC 11090630.
- ↑ Fort, Matthew (2005). Eating Up Italy: Voyages on a Vespa. London: Centro Books. p. 171. ISBN 0-00-721481-2. OCLC 60419304.
- ↑ Diseases of the Stomach and Intestines. Translated by Hurd, Edward Payson. New York: W. Wood & Company. 1886. p. 29.
- ↑ Ensminger, p. 367
- ↑ Giffin, p. 304
- ↑ Giffin, p. 457
- ↑ Fuess, Theresa A. "Yes, The Shin Bone Is Connected to the Ankle Bone". Pet Column. University of Illinois. Archived from the original on September 9, 2006. Retrieved April 5, 2008.
- ↑ Giffin, pp. 310–312
- ↑ Kellon, Eleanor (2008). "Focus on Feed Costs". Horse Journal. 16 (6): 11–12.
- ↑ Hall, Marvin H.; Patricia M. Comerford (1992). "Pasture and Hay for Horses – Agronomy Facts 32" (PDF). Cooperative Extension Service. University of Pennsylvania. Archived from the original (PDF) on December 24, 2012. Retrieved February 14, 2007.
- ↑ Giffin, pp. 476–477
- ↑ "Feeding Factors". Horse Nutrition. Ohio State University. Archived from the original on July 8, 2009. Retrieved February 9, 2007.
- ↑ Giffin, p. 455
- ↑ Giffin, p. 482
- ↑ Giffin, pp. 62, 168, 310
- ↑ Harris, Susan E. (1994). The United States Pony Club Manual of Horsemanship: Basics for Beginners – D Level. New York: Howell Book House. pp. 160–161. ISBN 0-87605-952-3.
- ↑ Wheeler, Eileen (2006). "Fence Planning". Horse Stable And Riding Arena Design. Armes, IA: Blackwell Publishing. p. 215. ISBN 978-0-8138-2859-6. OCLC 224324847. Archived from the original on March 20, 2023. Retrieved September 28, 2020.
- ↑ Giffin, p. 90