Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Zɔꞌɔm

Di yinɛ Wikipiidia
zɔ’ɔm
food ingredient
Subclass ofpowder, staple food, shelf-stable food, food ingredient Dɛmisim gbɛlima
Inception14. millennium BCE Dɛmisim gbɛlima
Named afterQ4309034 Dɛmisim gbɛlima
Made from materialgrain Dɛmisim gbɛlima
Fabrication methodQ37914042 Dɛmisim gbɛlima
Has characteristichygroscopy Dɛmisim gbɛlima

ɔm anɛ ban na nɛɛm bielim banɛ an kpiema, nyaa, bɛŋa, bɛɛ biili ka di lieb bʋʋlʋg. Ba mɔr zɔɔm maan diib bɛdigʋ. Bielim zɔɔm, di kas-kas anɛ ki-zian' zɔɔm, anɛ bun yinne dinɛ ka ba mɔri maan bodobodo, ka di an dikpɛŋi tis buudi bɛdigʋ. Kawɛnnaɔm an dinɛ yɛla pak hali tis Mesoamerican cuisine hali kʋdʋmin sa, ka nan kpɛn an dikpɛŋi tis banɛ bɛ America sʋʋlim. Rye zɔɔm anɛ zɔɔm kanɛ ka ba mɔri paasidi maan bodobodo bɛ Central Europe nɛ Northern Europe.

Bielim zɔɔm mɔr buudi bɛdigʋ, ba sieba anɛ; endosperm, germ, nɛ bran ka ba laas taaba (an biel mʋma zɔɔm) bɛɛ di bʋʋlim la maa (zɔɔm kanɛ ka ba fʋk). Zɔɔm nam bɛ kɔnɔb-kɔnɔb, sieba pʋ nɛɛm ka di biigi bʋlʋg alasaa. Zɔɔm sieba bɛ ka ba nɛɛmi di ka di biig ka sieba mɛ lɛɛ pʋ biigida, amaa, ba wʋsa laasi anɛ zɔɔm.

Banɛ gɔsid banas guub yɛla la yina saal nidib ye ba da di zɔɔm kanɛ ka ba buu di ka pʋ dʋgɛ. Zɔɔm tɔnɔe mɔr bʋnvʋl banɛ ziid banas wan wʋʋ E. coli ka di nar ye ba dʋgʋ di ka nyaan di wʋʋ disieba ka ba maan siem la.[1]

ʋr la yi siel na

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Naasaalin ka ba buon zɔɔm ye flour la da yina pʋʋm ka ba buon ye flower la ni na, ka yʋda ayi la wʋsa yinɛ Old French fleur bɛɛ flour ni, ka di gbin da paal ye din na "vɛnlim", ka mɛ lɛn paal ye "bʋnbʋʋlʋg". Ba pianak kanɛ an fleur de farine la gbin paal ye "zɔɔm la ɛɛnti bʋlʋgi vɛn la", bɔzʋgɔ, ba da nyɛt zɔɔm yitnɛ ban na bʋar bielim nɛ kuga, ka kpɛɛsi yis bʋʋlʋm la.[2]

Kawɛnna zɔɔm da anɛ nimmua bʋn Mesoamerican cuisine saŋa sa ka nan kpɛn an ba dikpɛŋi bɛ America sʋʋlim. Rye zɔɔm anɛ zɔɔm kanɛ ka ba mɔri maan bodobodo bɛ central nɛ northern Europe. Zanbina bɛ paal ye ba da nɛm zɔɔm (wheat bielim ka ba nyɛ ka di bɛ zinig sia ka ba nɛɛmi di nɛ kuga) ka ba gɔs ka di yʋʋgi tʋʋg yʋʋma 6000 BC. Yʋʋm tusayi, nɛ piinɛ nii (2018), banɛ zamisid kʋdʋmin yela da yɛl ye ba nyɛ[3] zinig kanɛ ka ba da maan bodobodo ka di bɛ Shubayqa 1, lin bɛnɛ Natufian tɔnɔsnam laasig zinig ka di na bɛɛ tʋʋg yʋʋma tusa piinɛ anaasi (14,000) ka di bɛ northwest Jordan tɛŋin. Romans tɛŋ dimi da an yiiga dimi pinili mɔr laafʋoma nɛɛm bielim ka di kilim zɔɔm. Yʋʋm tusir, kɔbisyɔpɔi nɛ pisnii nɛ ayuobʋ (1786) ni, sankan ka nifnɛɛlim da kɛna la, zɔɔm banɛka kanɛ ka ba mɔr tʋʋlig paŋi nɛɛmid, ka ba buon Albion Mills, Southwark, da yina bɛ London tɛŋin.[4] Yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pistan la saŋa (1930s), ka ba pinili gɛndigid zɔɔm nɛ laasieba wan wʋʋ iron, niacin, thiamine nɛ riboflavin.

Ban nɛɛmid zɔɔm siem anɛ ban na nɔk kuga bɛɛ kʋnt banɛ giligidi nɛɛm bielim.[5] Fu yaa gɔs zina nwa, "kuga nɛɛr" paal ye bielim la nwaas nɛ nɛɛm ka di anɛ kugur bɛɛ kʋnt ziedigi gbanae kugur bɛɛ kʋnt kanɛ giligid ka ba kpaasid bielim la niŋid tɛnsʋk ka di nɛɛmid.

Banɛka banɛ mɔr kʋnt ka di giligidi nɛm zɔɔm kɛna die kuga nɛɛr nɔbir, bɔzugɔ, naasaasɔɔng kɛna kɛ ka zɔɔm nɛɛmig kɛŋ tuon hali, bɛ yʋʋn maal banɛkanam ka ba nɛɛmid tɔɔtɔ ka mɛ pʋ lɛn bɔɔd nidib bɛdigʋ ye ba nɛɛm, ka ba yʋʋn mɔr nɛ kuom paŋ[6] nɛ sisiem paŋi nɛɛmid banɛkanam la. Pʋtɛnɛr bama kɛ ka ba yʋʋn mɔr kuom nɛ sisiem paŋi maan sielnam bɛdigʋ ka ka banɛka maa nɛɛ.[7] Di pʋ yʋʋgɛ, banɛka sieba yʋʋn bɛ nɛɛmid sʋʋŋa, ka ba mɔri di kɛn 20th century tɛnsʋk saŋa na.

ɔm baanla banɛ ka sisiem tɔnɔe daadi di na nyaŋi laaŋ bugum—di yaa kɛŋ laas nɛ laad banɛ laaŋid bugum pɛbisim ni agɔl[8] . Yɛla bɛdigʋ naam ya, zinis banɛ ka ba nɛɛmid zɔɔm, di yinne anɛ bugum kanɛ da laaŋ yʋʋm tusir, kɔbisnii nɛ pisyɔpɔi nɛ anii (1878) da bɛnɛ Washburn "A" Mill, Minneapolis sʋʋlim ka da ku nidib pisi nɛ ayi (22).[9][10]

Banɛ gɔsid banas guub yela la yina saal nidib ye ba da di zɔɔm kanɛ ka ba bʋʋ di ka pʋ dʋgɛ. Zɔɔm tɔnɔe mɔr bʋnvʋl banɛ ziid banas wan wʋʋ E. coli ka di nar ye ba dʋgʋ di ka nyaan di wʋʋ disieba ka ba maan siem la.[1]

Bread, pasta, crackers, cakes, nɛ diib buudi bɛdigʋ ka ba mɔr zɔɔm maan. Ba mɛ mɔr Wheat zɔɔm liid dʋgʋd gbina ni ye ba nyaŋi kpiem. Ba len mɔri paasidi maan titabid kanɛ ka ba buon papier-mâché glue la.[11]

  1. 1 2 "Raw Dough Can Contain Germs That Make You Sick". CDC. 28 July 2021. Archived from the original on 17 December 2021. Retrieved 21 October 2021.
  2. Palmatier, Robert Allen (2000). Food: a dictionary of literal and nonliteral terms. Westport, CT: Greenwood. p. 136. ISBN 978-0-313-31436-0.
  3. Arranz-Otaegui, Amaia (31 July 2018). "Archaeobotanical evidence reveals the origins of bread 14,400 years ago in northeastern Jordan". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 115 (31): 7925–7930. Bibcode:2018PNAS..115.7925A. doi:10.1073/pnas.1801071115. PMC 6077754. PMID 30012614.
  4. "The history of flour – The FlourWorld Museum Wittenburg – Flour Sacks of the World". www.flour-art-museum.de. Archived from the original on 2011-04-04. Retrieved 2017-10-18.
  5. Eben Norton Horsford (1875). "Chapter II: The Art of Milling". Report on Vienna bread. Washington: Government Printing Office. Archived from the original on 2023-01-13. Retrieved 2015-11-22.
  6. "Grist Mills". Flickr. 8 June 2006. Archived from the original on 2020-08-02. Retrieved 2017-10-18.
  7. "How the Roller Mills Changed the Milling Industry". Angelfire. Archived from the original on 2018-03-04. Retrieved 2017-10-18.
  8. Williamson, George (2002). "Introduction to Dust Explosions". Archived from the original on 2004-12-23. Retrieved 2006-10-29.
  9. "Washburn 'A' Mill Explosion". Minnesota Historical Society Library History Topics. Archived from the original on 2013-07-31. Retrieved 2006-10-29.
  10. Scientific American, "The Explosiveness of Flour". Munn & Company. 1878-08-10. p. 87.
  11. "Make Paper Mache Glue". Kidspot. Archived from the original on 10 July 2017. Retrieved 8 July 2017.