Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Asʋꞌʋ-m-mɛŋ dabisir (Ghana)

Di yinɛ Wikipiidia
(Maligin lɛbisi yina Asʋ’ʋ-m-mԑŋ dabisir (Ghana))
Asʋ’ʋ-m-mԑŋ dabisir (Ghana)
public holiday
CountryGhana Dɛmisim gbɛlima
Day in year for periodic occurrenceMarch 6 Dɛmisim gbɛlima

Asʋʋ-m-mɛŋ dabisir anɛ dabiskanɛ an diema nɛ vʋʋsʋm daari tis Ghana wʋsa yʋʋm wʋsa. Daakan anɛ vʋʋsʋm daar tis Ghana nid wʋsa banɛ bɛ Ghana nɛ banɛ ka Ghana ye ba naas tuongatib banɛ da kɛ ka Ghana paam yɔlisim la. Asʋʋ-m-mɛŋ dabisir la anɛ dabiskanɛ ka ba di'emidi li nwadisa atan la ni daba ayuobʋ daar yʋʋm wʋsa.[1] Li mɛ anɛ tienr nɛ zanbin kanɛ bigis ye, dabis kaŋa daari la ka Ghana da paam yɔlisim yii Biritis gɔmena la nuusin.[2] Onɛ da an yiiga Piram minista da anɛ Kwame Nkrumah, onɛ da an Ghaana gɔmma kpɛɛm din yi yʋʋm tusa piine awai n paa yʋʋm tusir kɔbiswai nɛ pisnu nɛ ayɔpɔi la ni.[3]

Nwadis atan' la ni li daba ayuobʋ daar la, Kwame Nkrumah da yɛl nyain tis Ghana dim ye, ba paam yɔlisim ka lɛn ye, Afirikadim na nyaŋi mɔri ba mɛŋ tituaa. Dinzugɔ Ghana yʋʋn paam yɔlisim sankanɛ pʋ mɔr naarɛ.[4] Ghana da an tɛŋkanɛ da bɛ Sub-Sahara Afirica paami o yɔlisim yiiga yi Naasaanam nuusin.[5] Ghana kpɛɛm banɛ   da an Pirɛsidɛnnam la da maal dabisir kaŋa ka li anɛ vʋ'ʋsim daar n tis Ghana ni wʋsa ye ba diemi li daar.[6] Ban sadigim bas suor ye li an vʋʋsim dabisir la, ba kpansidinɛ sʋʋŋa, ka li an ye, nwadisa atan' la li daba ayuobʋ daar yaa pun tʋne ka lu bakɔi la naari nɛɛ,[7] daakanɛ dɔli an Atini daar ka an tʋʋma dabisir la na nyɔdigi an vʋʋsim daari tis Ghaana wʋsa.[8]

Pirɛsidɛnnam bɛdigʋ banɛ bɛ Afirika tɛɛns ne Europe tɛɛns la, Ghana ɛɛnti kaanbi buoliba ye ba kena ka ba laasi diem ka li malis. Nɛ pinilnɛ Pirɛsidɛn Kwame Nkrumah saŋa sa, hali ti paae zina.[9]

Ba da buon Ghana nɛ ye Gold Coast, bɔzugɔ, Ghana da mɔri laad bɛdigʋ nwɛnɛ tiis, sanlima, anzurifa, nɛ' da' kɛ ka Europe dim la da mɔr yaamlɛog.[10] Diib nɛ zʋkuosa da bɛ la zug ,[11] dinzug  Europe dim la da zabid nɛ taaba onɛ na gaad tuoni gɔs Gold Coast laabanɛ ka ba da mɔr la,[12][13] ka yʋʋm 1874 la, Biritish dim la da paam ikku bɛ Gold Coast dim laad la bam ni,[14] la,anɛ Portugal dim la da laam dɛŋi ba ka zinin Elmina teŋ kanɛ bɛ Gold Coast[15] yʋʋm 1482 la ni,[16] British dim la da mɔr ikku la zugɔɔ, ba yʋ'ʋn da pʋd Gold Coast nɛ ye British Gold Coast.[17][18] Dunia ni zaba kanɛ da pass ayi' la da gaad la, British dim la siegi ba ikku la n tis ba kpies banɛ bɛ Afirica ne Gold Coast dim mɛn. United Gold Coast Convention dim da buol laasʋg ka ye ba bɔɔdnɛ Asʋʋ-m-mɛŋ saŋkanɛ da an biela n da kpɛlim bɛ Gold Coast sʋʋgʋn ban da vootʋ gaŋ ba kpɛɛm la. Faangir sɔb onɛ ka ba da buon ye, Dr. Kwame Nkrumah la da di, dinzugɔɔ onɛ da an Gold Coast dim tuongat yʋʋm 1952 la ni, o da pʋn dɛŋim dinɛ wadmaanib kpɛɛm yʋʋm 1951 sa,[19] ka nimbɛda ayuobʋ sieba da sʋŋ o. Gold Coast dim da paamɛ asʋʋ-m-mɛŋ paŋ la nɛ yi British dim sannɛ yʋʋm 1957 nwadisa atan la li daba ayuobʋ daar,[20] ka ba yʋ'ʋn tiaki buon Gold Coast ye Ghana.[21]

  1. https://doi.org/10.1037%2Fe506162006-011
  2. https://doi.org/10.4324%2F9781351293921-5
  3. https://doi.org/10.2307%2Fj.ctvk3gm60.17
  4. https://web.archive.org/web/20180710225301/https://www.africa.com/5-things-know-ghana-independence-day/
  5. https://www.officeholidays.com/countries/ghana/independence-day.php
  6. https://doi.org/10.1136%2Fbmj.320.7242.s3-7242
  7. https://doi.org/10.1093%2Facprof%3Aoso%2F9780199658817.003.0005
  8. http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/6/newsid_2515000/2515459.stm
  9. https://en.wikipedia.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography#Oxford_Dictionary_of_National_Biography
  10. https://doi.org/10.1163%2F2213-2996_flg_com_081121
  11. https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-230-51663-2
  12. https://doi.org/10.1017%2Fcbo9780511559877.005
  13. https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-19-932238-1
  14. https://doi.org/10.1063%2Fpt.5.020837
  15. http://www.google.com/logos/doodles/2020/ghana-independence-day-2020-6753651837108309-2xa.gif
  16. https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/history/
  17. https://doi.org/10.2307%2Fj.ctt2005s3h.13
  18. https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-252-07116-6
  19. https://doi.org/10.1093%2Fww%2F9780199540884.013.u212467
  20. https://doi.org/10.1093%2Fww%2F9780199540884.013.u197662
  21. https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Celebrating-independence-day-in-Ghana-886729