Bugum
| Subclass of | physical phenomenon, combustion |
|---|---|
| Has use | roasting, cooking |
| Has cause | combustion |
| Has effect | thermal energy |
| Immediate cause of | burned area, heat, ash |
| Has characteristic | hot |
| Unicode character | 🔥 |
Bugum anɛ dinɛ yiti naamid fʋ yaꞌa nɔk kutnam bɛɛ kuga nwɛꞌ taaba, di anɛ bʋnsienam dammʋg ka bugum la'aŋid[1]. Di naamʋg anɛ pɛbisim dinɛ bɛ agɔla nɛ tʋʋlʋg kanɛ naamid bʋntʋguda ni.
Buntʋgʋda la yiti tʋlʋgnɛ ka bugum naam laꞌaŋ[2]. Yʋʋm pʋkʋdʋgin la, ba da yiti nɔknɛ kugpiel nɛ kɛbir ka gungum taba di ni nwɛꞌ taaba ka bugum laꞌaŋ ka ba nɔki nyuꞌoe naan maal diib bɛɛ sɛnꞌ niꞌim bɛɛ bʋnsɛn'ɛda.
ka bugum an si'em la zug, li tʋn'e nyaŋi la'aŋ bɛdegʋ ka nidib nɛ bʋnkɔnbid kɔ'ɔŋi ba nyɔɔr, ka li ya'a la'aŋi dit li tʋn'e ta'as ka la'ad bɛdegʋ san'am saŋa wʋsa. Bugum anɛ nimmua bʋn linɛ mɔr yɛla bɛdegʋ ken bʋnvʋlnam vʋm bɛllim dunia ni na. Yɛlsʋm linɛ ka bugum mɔr anɛ ye, li sʋŋid ka bʋnkɔnbid nɔbigid ka wɛkidi ba buudi sʋ'ʋŋa. Li yɛlbɛ'ɛd mɛ anɛ ye, li mɔr daʋŋ kennɛ ti vʋmin nɛ la'ad ni na, ka miligid pɛbisim, ka dian'ad Ku'om.[3] Bugum ya'a la'aŋ kanb tiis, satita'ar tʋn'e ni ka ka ku'om di'e ka teŋ la kɔn ka gbɛsim-gbɛsim.[4] Linɛ lɛn paas anɛ ye, tiis ya'a la'aŋ kanbid li mɔri nitrogen ken pɛbisʋgʋn na, amaa ka ka' wʋʋ potassium nɛ phosphorus banɛ nwɔdigi kpɛlim tampɛgilim ni ka kilim titan tɔ'ɔtɔ laa.[5][6] Nitrogen linɛ ka bugum naamid pɛbisʋgʋn la, sied titan pɔn'ɔsʋm bɛɛ kʋ'ʋlʋm ka li yuugid, ka teŋ la pɔn'ɔsʋm na nyaŋi lɛb na nitrogen ya'a bɛɛ li zin'igin ka bʋn linɛ nwɛn wʋʋ satansʋg nɛɛsim bɛɛ tiis banɛ wan biili wʋʋ clover nɛ peas bɛŋa banɛ an kansa kɛ ka li lieb ammonia.
Bugum anɛ yɛlkpan bʋnam anaasi la yinnɛ ka ninsaalib mɔri li tʋm ba'ar kaanbʋg tʋʋma, ka mɔr nyu'od mɔɔd kuob yɛla, ka mɔr dʋgʋt, ka mɔr maan tʋʋlʋg nɛ nɛɛsim, ka mɔr zanbin si'elnam, ka li mɛ tisid paŋ, ka mɔri nyɛɛn si'elnam, ka mɔr maan la'ad, ka mɔr nyu'od la'ayɔɔd, ka mɛ mɔr nyu'od bʋnkpiilʋŋ ka mɛ lɛn an zaba laʋk.
Di Pin'ilʋg
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Linɛ ka ti buon ye, "Bugum" la yinɛ kʋdʋmin na'asaal pian'ʋk kanɛ buon Fyr la ni na, ka ba na tʋn'e nyaŋi tuunli di nya'ar yi German dim pian'ʋk kanɛ ka ba buon ye fur ka li mɛ yi proto-indo-European pian'ʋk kanɛ buon perjos ka li nya'ar an paewr la ni na. Ban sɔbid bugum si'em nannana la da anɛ ala hali yʋma tusir nɛ kɔbisyi (1200) sa, amaa ba da pʋ sɔbidi li alaa ka li paae yʋma tusir nɛ kɔbisyuobu (1600) saŋa sa ka ba yʋ'ʋn sɔbidi li ye fier wʋʋ na'asaal kanɛ da ken sʋʋgin saŋa na la ( li nam kpɛlim bɛ ka sɔb ye fiery).[7]
Kʋdʋmin labaar
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]yɛlkʋda banɛ naam
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Bugum yɛlkʋda banɛ naam gaad la da naam nɛ, ka tiis buudi bɛdegʋ yi Middle Ordovician saŋa linɛ an yʋma 470 million banɛ gaad la ni,[8] ka li kɛt ka ninsaal vʋm pɛbisim yʋ'ʋn naam agɔl wʋʋ li buudi nan zi' naam la, ka tiis banɛ yi teŋ paala ni la lieb bʋn bɛ'ɛdnam. Ka tʋʋm kaŋa ya'a duoe tʋʋg piinɛ atan' kɔbiga pʋʋgin (13%), li tʋn'e ta'as ka bugum tita'ar la'aŋ mɔɔd nɛ tiis.[9] Mɔɔgin bugum pin'il yiiga nɛ Late Silurian yɛlkʋda banɛ naam ni yʋma milliyɔnnam kɔbisnaasi nɛ pisi (420) banɛ gaad sa, ka li da anɛ saana tiis.[10] [11]Nɔgbannwa'asim linɛ da naam Late Devonian ya'a yi, bugum saana da pʋn dɛŋim bɛ nɛ.[12] Ninsaal vʋm pɛbisim linɛ laan giligid la, saŋa pamm linɛ sʋŋid ka bugum saana naam: ninsaal vʋm pɛbisim an yɛlkpan mɔɔgin bugum la'aŋir ni.[13] Saŋkanɛ ka mɔɔd ti tʋlʋg ka an bʋn linɛ tʋn'e bʋnkɔnbid bɛdegʋ la, bugum yʋ'ʋn da lieb bɛdegʋ yʋma ayuobʋ (6) ti paae yuma ayɔpɔi (7) million banɛ gaad sa;[14] nɛ'ɛŋa buudi kɛnɛ ka bugum yʋ'ʋn yadigid zin'is bɛdegʋ ni tɔ'ɔtɔ.[15] Bugum nɛ yʋ'ʋn tiing zin'is nwa, li tʋn'ʋn naamid suosʋma banɛ kɛt ka zin'ig kʋdigid, ka tʋʋlʋg bɛ ka li an sʋm tis bugum.[16]
Ninsaali nyaŋid mɔr bugum si'em
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Yiiga nidib mɔrim
Ya'ag kanɛ na nyaŋi zanl bɛɛ mɔr bugum da anɛ bʋn linɛ ka kʋdʋmin nidib da mɔri li di'em ka li tiak.[17] Bugum ya'a mɔr tʋʋlʋg nɛ nɛɛsim, li sʋŋid nɛ ka nidib nyaŋid dʋgʋdi ba diib, ala mɛn nɔɔ ka li sʋŋid ka kɛt ka diib sʋŋid niŋgbiŋ ka kʋʋd bʋnvʋl bɛ'ɛdnam banɛ bɛ diib ni ka ban'as sied.[18] Ka bugum walim bɛɛ tʋʋlʋg kanɛ bɛ la na sʋŋ ka nidib uos waad saŋa, ka li sʋŋidi ba ka ba nyaŋid bɛ zin'ibanɛ ma'ae bɛɛ ka waad bɛ. Bugum mɛ lɛn sʋŋid ka bʋnvʋlnam nyaŋidi bɛ ku'om zin'ig baba. Vɛɛnsʋg kasɛt linɛ kɛ ka ba baŋ ban mɔr bugum dʋgʋt diib la da anɛ yʋma 1 million linɛ gaad sa. Ka kasɛta kaŋa pa'al ye ba da mɔr bugum maal si'elnam hali yʋma 1 million linɛ gaad sa la.[19][20] Ka vɛɛnsʋg zin'isieba mɛ pa'al ye ba da mɔr tʋm nɛ yʋma tusa kɔbisnaasi banɛ gaad la sa (400,000).[21] Ka kasɛta linɛ tiing paae zin'is bɛdegʋ yʋma pisnu ti paae yʋma tusir kɔbʋg la (50 ti paae 100,000) pa'al ye, ba da pʋn mɔri li tʋm nɛ saŋkan la sa; ka linɛ an bʋn sʋŋ la anɛ ye pɛbisim da pu san'am nidibi bɛ zin'isi'a wʋsa saŋkan laa.[22] Ka bugum tʋʋma kpɛn ken tuon yim hali ka an sʋm, ka ba mɔri li maan bugum saana, ka mɔr tɔn'ɔsid mɔɔgin kɔnbid din yi yʋma tusir kɔbis banɛ gaad la sa.[23] Teŋ sieba ni ba da mɔr bugum ka li an bʋn linɛ ka ba mɔri tɛɛgid nidib tʋbir ka namisdi ba, ba tʋʋmbɛ'ɛd zug, ka li kasɛt linɛ pa'an sida anɛ ye ba tʋn'e nɔki li kʋ, ba mɛ lɛn tʋn'e zaŋ tʋbtɛɛgir la'ad wʋʋ kut sa'alaas ka kabig ku'om niŋi li pʋʋgin, ka kpa'ae kpaam niŋi li ni, ka nɔki li zuol bugumin ka li dʋg tʋlʋg hali ka zaŋ tʋbzian'asim sɔb la lɔs sa'alaa la pʋʋgin ka li wʋm o ka o namis o tʋʋmbɛ'ɛd la yɛla.
Ninsaalib nya'aŋ mɔrim yɛla
Bugum tʋʋm zuoe zina nwaꞌ. Ti yaꞌa ye ti gɔs titʋꞌa ninsaal kanɛ bɛ duniya wʋsa mɔr bugum maan siel daar wʋsa, ka nyaŋi tɔnꞌɔe li. Banɛ banꞌad lɔɔm banɛ tʋlʋgit la mɔr nɛ bʋgʋm tʋm saŋa wʋsaa la, ban mɔri ba lɔɔm la kɛn la. Thermal power stations mɔr bugum ka li kilimit naꞌasaa bugum tis nɛ ninsaalib bɛdigʋ ka li yinɛ ban na laꞌaŋ bugum saana bɛɛ pɛbis mɛŋir bɛɛ kpaam, ka li tʋʋlik la na nyaŋi dʋk kuom ka li lɛꞌɛgi kilim walim ka dɔlis laꞌa sieba nii na nyaŋi tʋm tʋʋma bɛdigʋ.
Bugum tʋʋma zaba ni
Ban mɔr bʋgʋm zaba zinꞌisin la da pinꞌil ka li yʋʋg hali. Bugum da kɛ ka ba nyaŋi maal kunt zaba laꞌad la wʋsa. Byzantine kuomin pʋlʋs la da mɔr bugum zabid nɛ ba taaba nɛ anriŋ titada.
Malifʋ zɔꞌɔm da pinꞌili bɛ China la da ka ba maal zaba laꞌad banɛ yit bugum pielim yʋʋm tusir (1000 CE) saŋa ka li kɛ ka ba maal zaba laꞌad banɛ yinɛ malifʋ zɔꞌɔm la ni na.
Kʋdʋmin banɛ da lɔbid bugum pielim la da paas soogia namin zab First World War, German zabzabidib la da nɔkili tʋm yiiga zabi gɛɛs nɛ French zabzabidib bɛ Verdun baba yʋʋm tusir, kɔbʋswai nɛ piinɛ anu, nwadis ayiꞌ (February 1915) la ni.[24] li yaꞌaŋ ka ba nyaŋi nɔkili tabil zaba lɔnamin duniya zab kanɛ da paas ayiꞌ la ni.
Nʋꞌʋgin bombs linɛ laꞌaŋid da kɛna die gilaas kɔliba, ka li nyaꞌaŋ ka ba da buon ye Molotov cocktails, ka li da anɛ Spanish Civil War saŋa yʋʋm tusir, kɔbʋswai nɛ pistanꞌ (1930s) la ni. Zaba kan la ni ba da yiya nɛ nʋꞌʋgin bombs la zab nɛ Guernica by Fascist Italian nɛ Nazi German pɛbisimin sɔɔgia banɛ kɛna ye ba sʋŋ nɛ Franco's tɛŋ nidib.
Axis nɛ Allies da lɔb bomb gbila nwaꞌ dunia wʋsa zab kanɛ da paas ayiꞌ la (Second World War), ba da lɔb nɛ Coventry, Tokyo, Rotterdam, London, Hamburg nɛ Dresden; tɛnꞌɛs ayiꞌ banɛ bɛ gbinnin la, ba da nyʋɔe nɛ bʋgʋm gilig tɛŋ ban gbiligʋ tɛnsʋk ka nyaŋ teŋ bama, ban da mɔr bugum la zug.[25] United States pɛbisimin sɔɔgianam la mɛ da kɔk bomb la zab nɛ Japanese zabzabidib, nwadis biela zab titaꞌar la nyaꞌaŋ, ka da saꞌam tɛnpʋʋg la wʋsa, ka ba da nɔk daad nɛ paper mɛɛ ba Yanam la. Bomb kanɛ an kuom ka ba bʋon napalm ka ba da noki zab zaba yʋʋm tusir, kɔbʋswai, nɛ pisnaasi nɛ anaasi, nwadis ayɔpɔi ni (July 1944), Second World War nyaꞌaŋ la, ka li lɛɛ nan pʋ yi paalʋ na nɛ Vietnam zaba la ni da kɛna ka ba nyaꞌan baŋi li.[26]
Bugum zanllim
Tinamɛ na nɔk bugum maal ka li an biela, tinamɛ bɔɔd ye li zɛm siem bɛn ka pʋ dit nɛ bugum pielimm amaa, sieba nan mɔr bugum pielim tʋmmi ba tʋʋma. Ban anɛ banɛ nyɛligid kʋnt nam la nɛ. Sieba miꞌi bugum dʋgʋb titʋꞌa, ka mɔr baŋir kanɛ ka ba na nyaŋi baŋ ban na nyʋꞌʋeli siem, nyaŋi sie tʋʋlig la , bugum pielim la nɛ nyɔnꞌɔs linɛ dɔl bugum la; ba miꞌ ban na niŋ siem lʋs bugum la ka pɛbisim da kpiisi li, ka li bɛi paae ban ti bɔɔdi li saŋa sia wʋsa; ba gaŋid ban na dɔlis siem lus bugum la, ka mɛꞌ zanguom gbiligi lus bugum la tɛnsʋk ka di an bugum la dɔɔg, ka maan dɔɔd la sɛnꞌɛd diib, bɛɛ ban maan laꞌad zinꞌis sieba kuosid la ka ba mɔr bugum tʋʋlig la nyɛligid laꞌadi maan. Yɛlbama vɛnligi paꞌal gbana bɛdigʋ banɛ ka ba sɔbi kati waꞌae banɛ kunt kuntnam tʋʋma yela la ni, ka li paꞌan ban mɔri li gbɛɛd mɔɔgin tʋm siem, bɛɛ soogianam mɔri li ba sʋak zinꞌis nɛ ba yaꞌan bugun tʋʋma.
Li paŋ la nyaŋidi tʋm tʋʋm banɛ mɔr nyɔɔd
Ba yaꞌa nyʋꞌɔ bugum bɛɛ bʋntʋʋlig, li zaŋid lak kanɛ nyʋꞌɔ la tiaki li ka li kilim tʋʋligi mɔr paŋ; ba da pinꞌili mɔr daadi laꞌaŋid bugum hali ka gbana da nan kae na sɔb yɛlkʋda digilɛ.[27] International Energy Agency paꞌal ye dunia laꞌad banɛ mɔr paŋ la, kɔbiga pʋʋgin, pisnii (80%) yinɛ laꞌad banɛ na nyaŋi nɔki nyʋꞌɔ bugum ni ka ba sieba an petroleum, winaꞌam pɛbisim nɛ bugum saana, yʋʋma bɛdigʋ pʋʋgin.[28] bugum tʋʋligi laꞌas ka ba buon power station la, ba mɔri li tʋligit kuom, ka li walim la kɛŋ kpɛꞌɛ kʋnt sia ni. Li na kɛ ka kʋnt ka giligi dɔlis bugum wiing ni, ka li tis nidib naꞌasaa bugum.[29] ba mɛ mɔr bugum tɔmisid kʋnt nam, li tʋʋlig la zug, ka mɛ lɛn mɔri li ka li tʋm tʋʋma bɛ kʋnt banɛ siꞌisid taaba ni pʋʋgin bɛɛ yiŋ, ka li kɛt ka ba tʋligid.
Kʋnt nam yaꞌa nɛɛm taaba, nɛ tʋʋlig pʋʋgin, li na pigis. Ka ba buon dinɛ pigis la ye clinker, di yaꞌa nan pʋ nyɛligɛ, amaa di yaꞌa nyɛlig di kilimid nɛ tampɛligim.
La'abanɛ la'asi an bugum
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Dinɛ laꞌas
Bugum naamid siem anɛ bʋn dinɛ laꞌaŋid yaꞌa laꞌas nɛ bʋnlinɛ na nyaŋi bʋaꞌsi-bʋaꞌs li, ka ba laꞌas taaba tiaki ba mɛŋi tʋlig, ka pɛbisim (carbon dioxide) nɛ kuom yina.[30] ba buon tiakir kaŋa ye combustion reaction, ka di kaꞌ nɛ bʋn yinne kɛt ka bugum laꞌaŋida, ka lɛɛ anɛ laꞌa sia ɛɛnti gɛndig o tiraan.[30] baa bʋn linɛ bʋaꞌsid dinɛ laꞌaŋid la ka li nyaan laꞌaŋid la an pɛbis kanɛ ka ti vʋꞌʋsid (oxygen) la, bʋnsieba mɛ bɛ na nyaŋi tʋm tʋʋm kan mɛn. Ba yinne anɛ chlorine trifluoride dinɛ na nyaŋi laꞌas titan ka bugum laꞌaŋ.[31]
Bugum na laꞌaŋ, fʋ yaꞌa nɔk lak kanɛ laꞌaŋid bugum laꞌas nɛ dinɛ na nyaŋi bʋaꞌsi li, wʋʋ pɛbis kanɛ ka ti vʋꞌʋsid la bɛɛ o taaba, yaꞌa laꞌas ka tʋʋlig biela bɛi anina, ka tʋʋlig la mɔr paŋ biela gat pɛbisim la bɛɛ laꞌaŋir lauk la, ka tiakir nyaŋi naam ba pʋʋgin. Ba buoni nwaꞌ ye bugum laꞌaŋir suor bɛɛ fire tetrahedron. Bugum ku nyaŋi laꞌaŋɛ, yɛlbama yaꞌa pʋ laꞌas taaba ka li zɛnmisɛ. Bugum na laꞌaŋ, fʋ yaꞌa laꞌas kuokanɛ laꞌaŋid bugum wʋʋ petrol la nɛ pɛbisim kanɛ kati vʋꞌʋsid la (oxygen) ka ba zɛm taaba, ba yaꞌa pʋ zɛm taaba, bugum la kʋ laꞌaŋɛ. Laꞌad banɛ laŋid bugum nɛ pɛbis kanɛ vʋʋsid la yaꞌa laꞌas taaba, saŋa sieba, bɔɔd yɛ fʋ paas dinɛ na kɛ ka bugum la laꞌaŋ tɔꞌɔtɔꞌɔ ka ba buon catalyst, din pʋ dit bugumin la, ka lɛɛ paasid nɛ laꞌad banɛ kɛt ka bugum laꞌaŋid la ni, ka di kɛt ka bugum la laꞌaŋ tɔꞌɔtɔꞌɔ.
Bugum yaꞌa laꞌaŋ, bugum la laꞌasid taaba ka nyaŋidi mɔri di mɛŋ tʋʋlig, dɔlisid nɛ din na kpɛn kɛn tuoni yisid tʋʋlig la. Bugum la tɔnꞌɛ nobig, pɛbisim yaꞌa b anina ka dinɛ laꞌaŋid la mɛ bɛꞌ.
Dinɛ laꞌasid nɛ bugum laꞌad ka li laꞌaŋid la yaꞌa an pɛbis kanɛ ka ti vʋꞌʋsid la, ka o pɛbis taaba mɛ gilig, ka mɔr tɛbisim paŋ bɛɛ paŋ kan paŋ bɛɛ paŋ kanɛ giligid la buudi bɛi li pʋʋgin, li na maal pɛbis tʋʋlig, ka yis bun linɛ laꞌaŋid nam, ka vɛꞌɛg pɛbisim kɛnꞌ bugum la ni na. Paŋ kanɛ vɛꞌɛgid laꞌad tɛbisa sigisid tɛŋin la yaꞌa kae, bugum la mɛŋ na yis laꞌa sieba banɛ laꞌaŋid nɛ pɛbisim banɛ pʋ laꞌaŋid bugum li pʋʋgin na, ka pɛbis kanɛ ka ti vʋꞌʋsid la pʋ paasɛ, linzug, bugum la na kpiꞌis. Nwaꞌ yela, li tɔi nɛ bugum na nyaŋi laꞌaŋ naꞌasaa silig kanɛ kɛn biel-biel.[32][33]Amaa, pɛbisim la yaꞌa dɔl nɛ suor sia kpɛꞌɛ ka kaꞌa li yinɛ naꞌasaa silig la mɛŋ tʋʋlig nii, li tɔnꞌe laꞌaŋ.
Ti tɔnꞌe kpiis bugus ka li yinɛ tinamɛ na widig bɛɛ yis bugum laꞌad la ka ba da siꞌis taaba. Ti yaꞌa gɔs bugum pielim dinɛ yit gas dug la nina, dinɛ ka ba tɔꞌɔŋ stove-top burner. Ti na dɔlis nɛ suor bama kpiis bugum nwaꞌ:
· Yɔɔg gas dʋg la ka di da yis bʋn dinɛ laŋid la naa;
· Lusim bugum pielim la nyain, li na widig pɛbisim banɛ laꞌaŋid bugum la;
· buom inert gas wʋʋ carbon dioxide, ka li na widig pɛbis kanɛ mɔr bugum la;
· Niŋim kuom, ka li na maꞌae ka tʋʋlig linɛ kɛt ka bugum la dit la gaad (fʋ tɔnꞌe limis bɛɛ fʋʋs pɛbisim bɛdigʋ kpaꞌ bugum pielim la, ka tʋʋlig kanɛ laꞌas nɛ gas la laꞌaŋ la na widig); bɛɛ
· Fʋ yaꞌa niŋ tiim ka bugum la kʋ zɛɛlim yaꞌasa ka na kpiŋ wʋʋ Halon (tɛŋ sieba kadi li kuosug yʋʋm tusayiꞌ, nɛ pisi nɛ atanꞌ, 2023). Fʋ yaꞌa niŋ bugum la tiim nwaꞌ di sied bugum la diib nɛ ka li kpiŋid.
Fʋ yaꞌa bɔɔd ye fʋ paas bugum paŋ, fʋ on paasi li tʋʋlig la. Fʋ na dɔl suor sia maal nwaꞌ anɛ fʋ na nɔk dinɛ laꞌaŋid bugum, nɛ dinɛ gɛndigid ka di laꞌaŋid la laꞌas taaba ka ba zɛm taaba. Fʋ yaꞌa paasid nɛ dinɛ laꞌaŋid bugum la, fʋ on kɛ ka ba zɛm ka mɛ paas bugum la tʋʋlig ka bugum la mɛŋ tʋʋlig zalli li ka li dit bɛɛ fʋ na paas bʋn linɛ na kɛ ka dinɛ laꞌaŋid bugum la nɛ dinɛ gɛndigid ka bugun nyaan laꞌaŋid la ka ba laꞌas taaba laꞌaŋ tɔꞌɔtɔꞌɔ.
Bugum pielim
Gbanvɛɛnsa
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]- ↑ https://www.sciencelearn.org.nz/resources/747-what-is-fire
- ↑ https://www.britannica.com/science/fire-combustion
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Fire#cite_ref-5
- ↑ https://search.worldcat.org/issn/0004-5608
- ↑ https://www.nytimes.com/1990/08/14/science/science-watch-burning-plants-adding-to-nitrogen.htmlhttps://search.worldcat.org/issn/0362-4331https://web.archive.org/web/20240527111406/https://www.nytimes.com/1990/08/14/science/science-watch-burning-plants-adding-to-nitrogen.html
- ↑ https://aessoil.com/how-do-wildfires-affect-soil/https://web.archive.org/web/20240527111411/https://aessoil.com/how-do-wildfires-affect-soil/
- ↑ "Fire". Online Etymology Dictionary. Archived from the original on 2024-05-27. Retrieved 2023-03-24.
- ↑ Wellman, C. H.; Gray, J. (2000). "The microfossil record of early land plants". Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci. 355 (1398): 717–31, discussion 731–2. doi:10.1098/rstb.2000.0612. PMC 1692785. PMID 10905606.
- ↑ Jones, Timothy P.; Chaloner, William G. (1991). "Fossil charcoal, its recognition and palaeoatmospheric significance". Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology. 97 (1–2): 39–50. Bibcode:1991PPP....97...39J. doi:10.1016/0031-0182(91)90180-Y.
- ↑ Glasspool, I.J.; Edwards, D.; Axe, L. (2004). "Charcoal in the Silurian as evidence for the earliest wildfire". Geology. 32 (5): 381–383. Bibcode:2004Geo....32..381G. doi:10.1130/G20363.1.
- ↑ Scott, AC; Glasspool, IJ (2006). "The diversification of Paleozoic fire systems and fluctuations in atmospheric oxygen concentration". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 103 (29): 10861–5. Bibcode:2006PNAS..10310861S. doi:10.1073/pnas.0604090103. PMC 1544139. PMID 16832054.
- ↑ Scott, AC; Glasspool, IJ (2006). "The diversification of Paleozoic fire systems and fluctuations in atmospheric oxygen concentration". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 103 (29): 10861–5. Bibcode:2006PNAS..10310861S. doi:10.1073/pnas.0604090103. PMC 1544139. PMID 16832054.
- ↑ Bowman, D. M. J. S.; Balch, J. K.; Artaxo, P.; Bond, W. J.; Carlson, J. M.; Cochrane, M. A.; d'Antonio, C. M.; Defries, R. S.; Doyle, J. C.; Harrison, S. P.; Johnston, F. H.; Keeley, J. E.; Krawchuk, M. A.; Kull, C. A.; Marston, J. B.; Moritz, M. A.; Prentice, I. C.; Roos, C. I.; Scott, A. C.; Swetnam, T. W.; Van Der Werf, G. R.; Pyne, S. J. (2009). "Fire in the Earth system". Science. 324 (5926): 481–4. Bibcode:2009Sci...324..481B. doi:10.1126/science.1163886. PMID 19390038. S2CID 22389421. Archived from the original on 2024-05-27. Retrieved 2024-01-26.
- ↑ Retallack, Gregory J. (1997). "Neogene expansion of the North American prairie". PALAIOS. 12 (4): 380–90. Bibcode:1997Palai..12..380R. doi:10.2307/3515337. JSTOR 3515337.
- ↑ Bowman, D. M. J. S.; Balch, J. K.; Artaxo, P.; Bond, W. J.; Carlson, J. M.; Cochrane, M. A.; d'Antonio, C. M.; Defries, R. S.; Doyle, J. C.; Harrison, S. P.; Johnston, F. H.; Keeley, J. E.; Krawchuk, M. A.; Kull, C. A.; Marston, J. B.; Moritz, M. A.; Prentice, I. C.; Roos, C. I.; Scott, A. C.; Swetnam, T. W.; Van Der Werf, G. R.; Pyne, S. J. (2009). "Fire in the Earth system". Science. 324 (5926): 481–4. Bibcode:2009Sci...324..481B. doi:10.1126/science.1163886. PMID 19390038. S2CID 22389421. Archived from the original on 2024-05-27. Retrieved 2024-01-26.
- ↑ Bowman, D. M. J. S.; Balch, J. K.; Artaxo, P.; Bond, W. J.; Carlson, J. M.; Cochrane, M. A.; d'Antonio, C. M.; Defries, R. S.; Doyle, J. C.; Harrison, S. P.; Johnston, F. H.; Keeley, J. E.; Krawchuk, M. A.; Kull, C. A.; Marston, J. B.; Moritz, M. A.; Prentice, I. C.; Roos, C. I.; Scott, A. C.; Swetnam, T. W.; Van Der Werf, G. R.; Pyne, S. J. (2009). "Fire in the Earth system". Science. 324 (5926): 481–4. Bibcode:2009Sci...324..481B. doi:10.1126/science.1163886. PMID 19390038. S2CID 22389421. Archived from the original on 2024-05-27. Retrieved 2024-01-26.
- ↑ Gowlett, J. A. J. (2016). "The discovery of fire by humans: a long and convoluted process". Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences. 371 (1696): 20150164. doi:10.1098/rstb.2015.0164. PMC 4874402. PMID 27216521.
- ↑ Gowlett, J. A. J.; Wrangham, R. W. (2013). "Earliest fire in Africa: towards the convergence of archaeological evidence and the cooking hypothesis". Azania: Archaeological Research in Africa. 48 (1): 5–30. doi:10.1080/0067270X.2012.756754. S2CID 163033909.
- ↑ O'Carroll, Eoin (5 April 2012). "Were Early Humans Cooking Their Food a Million Years Ago?". ABC News. Archived from the original on 4 February 2020. Retrieved 10 January 2020.
Early humans harnessed fire as early as a million years ago, much earlier than previously thought, suggests evidence unearthed in a cave in South Africa.
- ↑ Francesco Berna; et al. (May 15, 2012). "Microstratigraphic evidence of in situ fire in the Acheulean strata of Wonderwerk Cave, Northern Cape province, South Africa". PNAS. 109 (20): E1215–E1220. doi:10.1073/pnas.1117620109. PMC 3356665. PMID 22474385.
- ↑ Bowman, D. M. J. S.; et al. (2009). "Fire in the Earth system". Science. 324 (5926): 481–84. Bibcode:2009Sci...324..481B. doi:10.1126/science.1163886. PMID 19390038. S2CID 22389421. Archived from the original on 2024-05-27. Retrieved 2024-01-26.
- ↑ Bowman, D. M. J. S.; et al. (2009). "Fire in the Earth system". Science. 324 (5926): 481–84. Bibcode:2009Sci...324..481B. doi:10.1126/science.1163886. PMID 19390038. S2CID 22389421. Archived from the original on 2024-05-27. Retrieved 2024-01-26
- ↑ Bowman, D. M. J. S.; et al. (2009). "Fire in the Earth system". Science. 324 (5926): 481–84. Bibcode:2009Sci...324..481B. doi:10.1126/science.1163886. PMID 19390038. S2CID 22389421. Archived from the original on 2024-05-27. Retrieved 2024-01-26
- ↑ "Flamethrower in action". nzhistory.govt.nz. Archived from the original on 2024-05-27. Retrieved 2023-11-02.
- ↑ David P. Barash; Charles P. Webel (10 July 2008). Peace and Conflict Studies. SAGE. p. 365. ISBN 978-1-4129-6120-2. Archived from the original on 27 May 2024. Retrieved 2 September 2022.
- ↑ Guillaume, Marine (2016-12-01). "Napalm in US Bombing Doctrine and Practice, 1942-1975" (PDF). The Asia-Pacific Journal. 14 (23). Archived (PDF) from the original on 2020-09-04.
- ↑ Sterrett, Frances S., ed. (1995). Alternative fuels and the environment. Boca Raton: Lewis. ISBN 978-0-87371-978-0.
- ↑ (October 2022), "World Energy Outlook 2022 Archived 2022-10-27 at the Wayback Machine", IEA.
- ↑ "How electricity is generated". U.S. Energy Information Administration. Retrieved 2023-11-02.
- 1 2 "What is fire?". New Scientist. Archived from the original on February 2, 2023. Retrieved November 5, 2022.
- ↑ Lowe, Derek (February 26, 2008). "Sand Won't Save You This Time". Science. Archived from the original on February 19, 2023. Retrieved November 5, 2022.
- ↑ NASA Johnson (29 August 2008). "Ask Astronaut Greg Chamitoff: Light a Match!". Archived from the original on 2021-12-11. Retrieved 30 December 2016 – via YouTube.
- ↑ Inglis-Arkell, Esther (8 March 2011). "How does fire behave in zero gravity?". Archived from the original on 13 November 2015. Retrieved 30 December 2016.
Labaya la yi zin'isieba
- Haung, Kai (2009). Population and Building Factors That Impact Residential Fire Rates in Large U.S. Cities. Applied Research Project Archived 2012-03-08 at the Wayback Machine. Texas State University.
- Karki, Sameer (2002). Community Involvement in and Management of Forest Fires in South East Asia Project FireFight South East Asia. Archived from the original (PDF) on February 25, 2009. Retrieved 2009-02-13.
- Kosman, Admiel (January 13, 2011). "Sacred fire". Haaretz.
- Lentile, Leigh B.; Holden, Zachary A.; Smith, Alistair M. S.; Falkowski, Michael J.; Hudak, Andrew T.; Morgan, Penelope; Lewis, Sarah A.; Gessler, Paul E.; Benson, Nate C (2006). "Remote sensing techniques to assess active fire characteristics and post-fire effects". International Journal of Wildland Fire. 3 (15): 319–345. doi:10.1071/WF05097. S2CID 724358. Archived from the original on 2014-08-12. Retrieved 2010-02-04.
Tuon kariŋ
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]- Pyne, Stephen J. Fire : a brief history (University of Washington Press, 2001).
- Pyne, Stephen J. World fire : the culture of fire on earth (1995) online
- Pyne, Stephen J. Tending fire : coping with America's wildland fires (2004) online
- Pyne, Stephen J. Awful splendour : a fire history of Canada (2007) online
- Pyne, Stephen J. Burning bush : a fire history of Australia (1991) online
- Pyne, Stephen J. Between Two Fires: A Fire History of Contemporary America (2015)
- Pyne, Stephen J. California: A Fire Survey (2016)
- Safford, Hugh D., et al. "Fire ecology of the North American Mediterranean-climate zone." in Fire ecology and management: Past, present, and future of US forested ecosystems (2021): 337–392. re California and its neighbors online