Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Busaans

Di yinɛ Wikipiidia
Busaans
ethnic group
CountryBurnkina Faso, Ghana Dɛmisim gbɛlima

Busaans anɛ mande buudi yit ya-datiuŋ bɛ Burkina Faso, ka bɛ ya-dagɔbʋg Ghana, ka lɛm bɛ ya-gɔbʋg Togo.[1][2] [3][4]Ba pianad la (Busandir)[5] anɛ Mande pianad ka wɛn wʋʋ  kudumin Borgu naam teŋi bɛ ya-dagɔbug Benin teŋin ka mɛ bɛ ya-dagobug Nigeria teŋin laam nɛ Busa, Boko, nɛ Kyenga. Yuur kani lem bɛ tis Busans ka Mossi dim buon anɛ Busansi bɛɛ Busanga.

Daniel McFarland gbauŋ kani bɛ volta yɛt yɛ Busans anɛ “bugusim mande buudi banɛ ziin koldaʋg piel kani bɛ Tenkodogo teŋir (by 1300). Ba nidib bam kidik Ghana titɔdugu kɛŋi bɛ hali Togo sa. Ninsieba yɛt ye Rialle, Nakomse yaanam yinni onɛ da an Mossi tuɔngat mɛn, da anɛ Busaŋ”.[6]

Busans kuod nɛ suma gad siel wʋsa. Busaŋ daʋ yaa bɔɔd busaŋ pʋa, di nari yɛ o tʋm bipuŋ la ma sum pɔɔgin, ka mɛ nyaŋi tis bipuŋ la  mɛŋ sum pɔɔg o yaa ti dii o.[7][8]

Busans pʋdignɛ pianad bʋʋdi zinsa atan. Ba pianad bʋʋdi la anɛ Barka, Lebir nɛ Lere. Ba lem kɛŋ tuoni pʋdigi tuŋ kɔnɔb- kɔnɔb bɛdigʋ. Tʋŋ kɔnɔb kɔnɔb la zak wʋsa mɔri ba yʋʋr nɛ ba kɛliŋ ka Busans la bʋon din yɛ dedaa. Ba kɛliŋ la yʋn anɛ sɔ yʋur Burkina Faso. Busans anɛ nidiba ayi, anʋ pʋʋgin (2/5th) Burkina Faso nidib la wʋsa.

Bʋsans mɛ bɛ Ivory Coast

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Busa, Boko, Benin nɛ Nigeria

Busa nɛ Boko dim anɛ Busans zinis bʋʋdi ayi yit ya-gɔbʋg Nigeria nɛ ya-dagɔbʋg Benin kpiɛnɛ Borgu n bɛ Nigeria tensin Niger, Kebbi nɛ Kwara (Bokobaru dim) ka mɛ bɛ Beninese Alibori nɛ Borgou.

Ba piantnɛ Busa (mɛ an Busandir) nɛ Boko (ka mɛ lem bʋon yɛ Boo). Hausa dim buoni banɛ Bussawa.

Busans pʋdignɛ tʋmis bɛdigʋ. Ba piantla mɛ ani kɔɔb kɔɔb; ba pianad Barka, ka pianad Lere, ka mɛ pianad Lebir. Busans bɛdigʋ anɛ mɔɔm (muslims). Garango Busans an banɛ bɛ ya-dagɔbʋg. Garango teŋ anɛ Busans teuŋu nbɛɛ ba kɔ ya-dagɔbʋg, ka banɛ bɛ yatʋona sakpidir la wusa bɛ Tutelage (Mossi naamsɔɔlim) Ouagadougou dim nʋʋsin, banɛ mɛ bɛ yayaŋ sakpidir la wusa mɛ bɛ Tenkodogo (Mossi naamsɔɔlim). Accra, Ghana tɛŋ banɛ ka Busans bɛ anɛ Busanga line nbɛ Kaneshie dinni nbɛ Okai Koi sɔɔlim la. Tɛŋ banɛ lɛm pas anɛ Town Council line bɛɛ Lartebiokorshie nɛ shukura nbɛ Ablekuma tɛŋpʋʋgin nɛ Nima, Ayawaso tɛŋsʋʋgin. Busandirrin Lingani dimi mɔr naam paŋ ka lɛm mɔr tima paŋ. Bani mɔr naam paŋ la kai banɛ zanl naam zupibʋg laa amaa banɛ tisid naam zʋpibʋg la. Sɔ kai mɔr paŋ kanɛ ka ʋ na nyaŋi pit zʋpibʋg kanɛ ka Lingan banɛ bɛ Tangaré tɛŋkpiŋin Garango yit Boulgou (Burkina Faso) dim mal nɛ tiim laa. Lingani anɛ tɔnɔs dim ka ba malʋŋ kanɛ ain kikaŋ nɛ ba yaanam tɔnɔs kpan la nan kpɛm bɛ zina Tangaré zuɔrini kpa nɛ Lingani yin. Busans mʋmidi ba nidibnɛ ba ya saman ani ka din paan naasi. Busans tʋúdi ba yaadnɛ wʋʋ dɔgbilignɛ ka lɛɛ mɔr vɔɔr fiinf kani ka sɔ na nyaŋ tak kʋm la. Ba na nyaŋi mʋm nidib bɛdigʋ saman yinni. Yaad ka ba nɔkidi pibin yaʋg la nɔɔr. Barso onɛ an Busans yaanam yinni la da anɛ tɔnɔs.

busaans buudi sieba nɛ ba pɔɔr

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]
The Clan Appellations
Pagou Nombre/Ziginni
Gassuogou Yaalah
Tangari Lengani
Tangaré Lingani
Garango Bambara
Tunugu Saare
Bussim Guerm/Guerne
Sandugu Zeba
Lergu Jinko
Ziglah Bandau
Pakala Billa
Tuuro Dabre
Woono Zaare
Saawunno Nyenni
Chenno Yabre
Bura Zuure
Saarugu Saare
Muungo Gamine
Kayo Gampine
Bugula Darga
Gulagun Nombone
Yiringu Galbane
Lengi Monnie
Kadpugu Yankini
Ganni Samandulugu
Jangani Guengane
Bedega Wandaago
Leda Zampaligidi
Woono Wango
longa Welgu/Keera
Sasima Daboni
Zangila Kidibari
Kuu Lenkoni
Zaka Boibani
Hunzaawu Zombra
Bergu Baara
Nyaawu Campaore
Gulanda Bayere
leere Zampoo
Dansanga Genni
Somma Zakaani
Sominne Senre/Sebene
Gudu Sewonner
Sonno Lembani
Wargu Bansi
Tollah Bansi
Wanda Gulla
Dansanga Genni
Zhetta Zesonni
Koonteega Yourda
Bangu Sambare
Youngou Gambo
Gerrimah Nyenni
Kerimah Ziigani
Yakungu Gengani
Gangila Nunkansi
Kele Gansani
Tinga Bidiga
Bann Zanni
  1. https://web.archive.org/web/20160304025729/http://worldmap.org/getpeople.php?ROP_ROG3=101551BN%20
  2. https://web.archive.org/web/20140728013130/http://worldmap.org/getpeople.php?ROP_ROG3=101486GH
  3. https://web.archive.org/web/20160304033849/http://worldmap.org/getpeople.php?ROP_ROG3=101486UV%20
  4. https://web.archive.org/web/20140728010541/http://worldmap.org/getpeople.php?ROP_ROG3=101486TO
  5. Lewis, 2009
  6. McFarland, 1978
  7. An actual member of the Bissa tribe - which is probably a better source than any book written by Western scholars. There is not much information on the Bissa tribe at all in the literature.
  8. https://www.modernghana.com/news/661782/busanga-community-unveils-devt-plan.html