Busaans
| Country | Burnkina Faso, Ghana |
|---|
Busaans anɛ mande buudi yit ya-datiuŋ bɛ Burkina Faso, ka bɛ ya-dagɔbʋg Ghana, ka lɛm bɛ ya-gɔbʋg Togo.[1][2] [3][4]Ba pianꞌad la (Busandir)[5] anɛ Mande pianꞌad ka wɛn wʋʋ kudumin Borgu naꞌam teŋi bɛ ya-dagɔbug Benin teŋin ka mɛ bɛ ya-dagobug Nigeria teŋin laꞌam nɛ Busa, Boko, nɛ Kyenga. Yuꞌur kani lem bɛ tis Busans ka Mossi dim buon anɛ Busansi bɛɛ Busanga.
Daniel McFarland gbauŋ kani bɛ volta yɛt yɛ Busans anɛ “bugusim mande buudi banɛ ziꞌin koldaʋg piꞌel kani bɛ Tenkodogo teŋir (by 1300). Ba nidib bam kidik Ghana titɔdugu kɛŋi bɛ hali Togo sa. Ninsiꞌeba yɛt ye Rialle, Nakomse yaꞌanam yinni onɛ da an Mossi tuɔngat mɛn, da anɛ Busaŋ”.[6]
Busans kuꞌod nɛ suma gad siꞌel wʋsa. Busaŋ daʋ yaꞌa bɔɔd busaŋ pʋꞌa, di nari yɛ o tʋm bipuŋ la ma sum pɔɔgin, ka mɛ nyaŋi tis bipuŋ la mɛŋ sum pɔɔg o yaꞌa ti dii o.[7][8]
Busans pʋdignɛ pianꞌad bʋʋdi zinꞌsa atanꞌ. Ba pianꞌad bʋʋdi la anɛ Barka, Lebir nɛ Lere. Ba lem kɛŋ tuoni pʋdigi tuŋ kɔnꞌɔb- kɔnꞌɔb bɛdigʋ. Tʋŋ kɔnꞌɔb kɔnꞌɔb la zak wʋsa mɔri ba yʋꞌʋr nɛ ba kɛliŋ ka Busans la bʋon din yɛ dedaa. Ba kɛliŋ la yʋn anɛ sɔ yʋꞌur Burkina Faso. Busans anɛ nidiba ayi, anʋ pʋʋgin (2/5th) Burkina Faso nidib la wʋsa.
Bʋsans mɛ bɛ Ivory Coast
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Busa, Boko, Benin nɛ Nigeria
Busa nɛ Boko dim anɛ Busans zinꞌis bʋꞌʋdi ayi yit ya-gɔbʋg Nigeria nɛ ya-dagɔbʋg Benin kpiꞌɛnɛ Borgu n bɛ Nigeria tensin Niger, Kebbi nɛ Kwara (Bokobaru dim) ka mɛ bɛ Beninese Alibori nɛ Borgou.
Ba piantnɛ Busa (mɛ an Busandir) nɛ Boko (ka mɛ lem bʋon yɛ Boo). Hausa dim buoni banɛ Bussawa.
Busans pʋdignɛ tʋmis bɛdigʋ. Ba piantla mɛ ani kɔꞌɔb kɔꞌɔb; ba pianꞌad Barka, ka pianꞌad Lere, ka mɛ pianꞌad Lebir. Busans bɛdigʋ anɛ mɔɔm (muslims). Garango Busans an banɛ bɛ ya-dagɔbʋg. Garango teŋ anɛ Busans teuŋu nbɛɛ ba kɔ ya-dagɔbʋg, ka banɛ bɛ yaꞌtʋona sakpidir la wusa bɛ Tutelage (Mossi naꞌamsɔɔlim) Ouagadougou dim nʋꞌʋsin, banɛ mɛ bɛ yaꞌyaŋ sakpidir la wusa mɛ bɛ Tenkodogo (Mossi naꞌamsɔɔlim). Accra, Ghana tɛŋ banɛ ka Busans bɛ anɛ Busanga line nbɛ Kaneshie dinꞌni nbɛ Okai Koi sɔꞌɔlim la. Tɛŋ banɛ lɛm pas anɛ Town Council line bɛɛ Lartebiokorshie nɛ shukura nbɛ Ablekuma tɛŋpʋʋgin nɛ Nima, Ayawaso tɛŋsʋꞌʋgin. Busandirꞌrin Lingani dimi mɔr naꞌam paŋ ka lɛm mɔr tima paŋ. Bani mɔr naꞌam paŋ la kai banɛ zanl naꞌam zupibʋg laa amaa banɛ tisid naꞌam zʋpibʋg la. Sɔ kai mɔr paŋ kanɛ ka ʋ na nyaŋi pit zʋpibʋg kanɛ ka Lingan banɛ bɛ Tangaré tɛŋkpiŋin Garango yit Boulgou (Burkina Faso) dim mal nɛ tiꞌim laa. Lingani anɛ tɔnꞌɔs dim ka ba malʋŋ kanɛ ain kikaŋ nɛ ba yaanam tɔnꞌɔs kpan la nan kpɛm bɛ zina Tangaré zuɔrini kpa nɛ Lingani yin. Busans mʋmidi ba nidibnɛ ba ya saman ani ka din paꞌan naꞌasi. Busans tʋúdi ba yaadnɛ wʋʋ dɔgbilignɛ ka lɛɛ mɔr vɔɔr fiinf kani ka sɔ na nyaŋ tak kʋm la. Ba na nyaŋi mʋm nidib bɛdigʋ saman yinni. Yaꞌad ka ba nɔkidi pibin yaʋg la nɔɔr. Barso onɛ an Busans yaanam yinni la da anɛ tɔnꞌɔs.
busaans buudi sieba nɛ ba pɔɔr
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]| The Clan | Appellations |
|---|---|
| Pagou | Nombre/Ziginni |
| Gassuogou | Yaalah |
| Tangari | Lengani |
| Tangaré | Lingani |
| Garango | Bambara |
| Tunugu | Saare |
| Bussim | Guerm/Guerne |
| Sandugu | Zeba |
| Lergu | Jinko |
| Ziglah | Bandau |
| Pakala | Billa |
| Tuuro | Dabre |
| Woono | Zaare |
| Saawunno | Nyenni |
| Chenno | Yabre |
| Bura | Zuure |
| Saarugu | Saare |
| Muungo | Gamine |
| Kayo | Gampine |
| Bugula | Darga |
| Gulagun | Nombone |
| Yiringu | Galbane |
| Lengi | Monnie |
| Kadpugu | Yankini |
| Ganni | Samandulugu |
| Jangani | Guengane |
| Bedega | Wandaago |
| Leda | Zampaligidi |
| Woono | Wango |
| longa | Welgu/Keera |
| Sasima | Daboni |
| Zangila | Kidibari |
| Kuu | Lenkoni |
| Zaka | Boibani |
| Hunzaawu | Zombra |
| Bergu | Baara |
| Nyaawu | Campaore |
| Gulanda | Bayere |
| leere | Zampoo |
| Dansanga | Genni |
| Somma | Zakaani |
| Sominne | Senre/Sebene |
| Gudu | Sewonner |
| Sonno | Lembani |
| Wargu | Bansi |
| Tollah | Bansi |
| Wanda | Gulla |
| Dansanga | Genni |
| Zhetta | Zesonni |
| Koonteega | Yourda |
| Bangu | Sambare |
| Youngou | Gambo |
| Gerrimah | Nyenni |
| Kerimah | Ziigani |
| Yakungu | Gengani |
| Gangila | Nunkansi |
| Kele | Gansani |
| Tinga | Bidiga |
| Bann | Zanni |
Gbanvɛɛnsa
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]- ↑ https://web.archive.org/web/20160304025729/http://worldmap.org/getpeople.php?ROP_ROG3=101551BN%20
- ↑ https://web.archive.org/web/20140728013130/http://worldmap.org/getpeople.php?ROP_ROG3=101486GH
- ↑ https://web.archive.org/web/20160304033849/http://worldmap.org/getpeople.php?ROP_ROG3=101486UV%20
- ↑ https://web.archive.org/web/20140728010541/http://worldmap.org/getpeople.php?ROP_ROG3=101486TO
- ↑ Lewis, 2009
- ↑ McFarland, 1978
- ↑ An actual member of the Bissa tribe - which is probably a better source than any book written by Western scholars. There is not much information on the Bissa tribe at all in the literature.
- ↑ https://www.modernghana.com/news/661782/busanga-community-unveils-devt-plan.html