Founders' Day (Ghana)
| Inception | 4 Mɔtul/Nwadisawai 2019 |
|---|---|
| Country | Ghana |
| Located in the administrative territorial entity | Ghana |
| Location | Ghana |
| Commemorates | The Big Six |
| Day in year for periodic occurrence | August 4 |
Founders' day anɛ teŋla wusa vʋꞌʋsʋm daar ka li maal ye li tiɛn nimbɛda ayuobʋ banɛ da zabi faaen Ghana la. Ba da buoni li nɛ ye “Founder's Day” ka ba da maani li maluŋ paꞌan Osagyefo Dr. Kwame Nkrumah da nyaŋe maal siꞌelnam la. Kwame Nkrumah da an Ghana yiiga President ka da len paas nimbɛda ayuobʋ la. Ba da duꞌa o nɛ dabis pisinɛ yinnɛ nwadisa awai daar, dinzug ka maluŋ kani an Founder's Day me be dabis pisinɛ yinne nwadisa awai daar yʋʋm wusa ni ye ba naꞌas on da paas ka ba nyaŋe faanꞌe Ghana yi naasaanam la nuusin la. Ninbani da paas ninbɛda ayuobʋ la da anɛ Edward Akufo-Addo, Joseph Boakye Danquah, Emmanuel Obetsebi-Lamptey, William Ofori Atta, nɛ Ebenezer Ako-Adjei. Putenda bedegu nɛ bɔɔdimnam ka nannana President Akufo Addo tuoŋatib bɔɔd ye ninbeda ayuobo la ninsieba ban da zabi faae Ghana la me paam naasi maluŋ la ni.
Dini len paas anɛ piantbani ka speaker of parliament Aaron Mike Oquaye yet, maluŋ kani gaad la o da yel ye li anɛ ziri titaꞌar. Ba da tiak yuur la nɛ “Founder's Day” ka li yun an ”Founders' Day ” ka li paal ye ninbeda ayuobo la wusa paas maluŋ la ni ka mor naasi men.
Labakʋda
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Founder's Day be nɛ Ghana ka an yuum wusa dabis pisinɛ yinne nwadisa awai daar dini ann Ghana yiiga president duam dabisir, Osagyefo Dr. Kwame Nkrumah ka me tendig ninbeda ayuobo (“Big Six”) la genlis nɛ ban muki faae Ghana nwenni di yuur la pun yel la. Zugdaan Nana Addo Danquah Akufo-Addo da die kuk la nɛ ban da bɔɔd ye maluŋ la kpamp ninbeda ayuobo la da ke ya ka o yel parliament ye ba tiakim dabisir la lebis daba anaasi daar nwadisa anii la ni ka li nyaŋe yalik maluŋ la ka kpamp bani da suŋe faae teŋ la wusa.
Nwadisa anii daba anaasi daar ka ba da gaŋ ye li yun an founders' day, di len zabilnɛ dabis suma ayi Ghana kudumin yela. Yiiga, nwadisa anii daba anaasi daar yum tusir, kobosnii nɛ piswai nɛ ayopoi ka John Mensah Sarbah da an kpeem Gold Coast Aborigines' Rights Protection Society la. Dini len paas la, United Gold Coast Convention (UGCC) da sinꞌiŋ nɛ nwadisa anii daba anaasi daar, yuma tusir, koboswai nɛ pisnaasi nɛ ayopoi ka J.B Danquah nɛ George Alfred Paa Grant da gaad tuon.
Kukdaan Nana Addo Danquah Akufo-Addo da len yel ye dabis pisine yinne nwadisa awai daar na an Kwame Nkrumah tendigir daar ye ba naꞌasi o duam daar. O gbaꞌar la pudig “Founder's Day” ka di naasid ninbeda ayuobo la ”Big Six” ka Osagyefo Dr. Kwame Nkrumah tendigir daar me be li ko o duam daar on da maal sieli tis Ghana ka len an Ghana President kudug la.
Nwadisa atan yuma tusa ayi nɛ piinɛ awai la, Ghana gomena da yis vuꞌusim daar la ka nwadisa anii daba anaasi daar la yun an “Founders' Day” dabis kani sial nɛ paati dim sinꞌiŋir – United Gold Coast Convention (UGCC) nwadisa anii daba anaasi yum tusir koboswai nɛ pisnaasi nɛ ayopoi. Founder's Day la be nɛ ye li naꞌas ninbeda ayuobo la “The Big Six”, bani da faae Ghana yi naasaanam la nuꞌusim la, ka ke ka Kwame Nkrumah Memorial Day ann Osagyefo Dr. Kwame Nkrumah duam dabisir, onɛ da gaad tuon ka ba faae ti teŋ la.
Dabisir la nyɔɔd
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]“Founder's Day” anɛ dabis kani ka Ghana dim tensidi ti yaanam la da zabi ti laꞌam kpi ye ba faae Ghana ka li be li ko la. Ghana dim len maan “Founder's Day” ka paasid tuum bani na kpemis Ghana dim teŋ nwa ni nɛ ban be zinꞌisia wusa ye ba gos ka Ghana ann ba teŋ.
Kae “Founders' Day” la kpemisidnɛ Ghana dim la maa nɛ amaa di ket ka ba gosid ka tuoŋatib la da kpi siem la, ba me pesigi ba meŋi tis teŋ la ban be zin'sia wusa.
Paꞌalʋg
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Dabisa anaasi nwadisa anii yuma tusa ayi nɛ piinɛ awai
Founders' Day da sinꞌiŋ yiiga nɛ dabisa anaasi nwadisa anii yuma tusa ayi nɛ piinɛ awai ka da li bakwai naar ka interior Minister, Ambrose Dery da yel ye dabisir la li Alasid daar la, President Nana Addo Danquah Akufo-Addo dolisidnɛ Executive Instrument (EI) ke ya ka Atini daar daba anu nwadisa anii la an vuꞌusim dabisir zinꞌig wusa. O da laasnɛ Luncheon Accra International Conference Centre ye o girim nintitada.
Dabisa anaasi nwadisa anii yuma tusa ayi nɛ pisi
Public lecuture la,Dagbon dim zugdan Yaa Naa Abubakari Mahama II da an kuk daan, paas nɛ Dagbon kpeem sieba. Speaker of Parliament, Prof. Aaron Mike Oquaye da tis public lecture la. Onɛ da piandi tisid Yaa Naa, Zamgbali Naa, Dr. Jacob Mahama, da girim nidib wusa bani da paas zaba ye ba faae Ghana la, ka len pian din naar ye ba girimi ba wusa ka kae Kwame Nkrumah maa nɛ.
Ninkir sieba wennɛ Chief of Staff, Mrs Akosua Frema Opare; Majority Leader nɛ Minister for Parliamentary Affairs, Mr Osei Kyei-Mensah-Bonsu; Minister of Food and Agriculture, Dr Owusu Afriyie Akoto; Minister of Information, Mr Kojo Oppong Nkrumah; kpeem kani be Ghana Journalists Association (GJA), Mr Roland Affail Monney da laam be laꞌasigin la.
Open Foundation West Africa da sinꞌiŋi ba Founders' Day Ghana ye ba gos onɛ yaŋe sobi gaadi o tiran ye ba suŋ Ghana nidib ba zamisug ni dolisidnɛ Wikipedia ni. Asobi gaadi fu tiran la da sinꞌiŋnɛ yiiga dabisir keŋ paae dab pistan nɛ yinnɛ nwadisa anii yuma tusa ayi nɛ pisi la ye ba ke ka so wusa baŋ Founder's Day la suum an siem ke me kpemis nidib ka ba mi Ghana sinꞌiŋiri da an siem.
Dabisa anaasi nwadisa anii yuma tusa ayi nɛ pisi nɛ ayi
Alemis daar dini an daba anaasi nwadisa anii yuma tusa ayi nɛ pisi nɛ ayi la an Ghana yaanam tendigir, Danquah Institute da laꞌasnɛ zamisug sia ka li piazug an “The Independence Struggle: Our Heroes and Fight for Democracy”.
Daamʋgnam
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Nwaꞌasig enti be National Democratic Congress (NDC) nɛ Convention People's Party (CPP) ni an ye ba yisimi li bas ka li anɛ ye vuꞌusim daar kan pu taꞌal nɛ yelsia kudumin nɛ ka li kudun anɛ Akufo-Addo gomena meŋ bɔɔdim ye o tiak kudimin yela.
NDC dim ye Akufo-Addo bɔɔdnɛ ye o uki o saambil JB Danquah yuur on da an United Gold Coast Convention (UGCC) tuoŋat la. Party kan ka Kwame Nkrumah da bas ka keŋ maal CPP ka da di vɔɔt ka da kilim gomena tolim tolim tuoŋat nɛ Prime Minister ka da ti kina kilim Ghana yiiga president.
Dr. Samuel Adu-Gyamfi, paꞌan paꞌan kpeem onɛ paꞌan kudumin nɛ politis zamisug be Kwame Nkrumah University of Science and Technology (KNUST) yel ye president la maannɛ suor ye o yalig United Gold Coast Convention (UGCC) dini ka J.B Danquah nɛ George Alfred “Paa Grant” da sinꞌiŋ yum tusir, koboswai nɛ pisnaasi nɛ ayopoi la. President la suoya la na pudig Ghana dim bozugo maluŋ la pu dolisnɛ bunsia kudumin Ghana nii, ka me ku suŋ ka teŋ la laꞌasi an gumm nɛ.