Ghana Education Service

Ghana Gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr

education agency

Inception	1974
Country	Ghana
Located in the administrative territorial entity	Tema, Tema Metropolitan District
Location	Tema
Coordinate location	5°33′5″N 0°11′40″W
Parent organization or unit	Ministry of Education of Ghana
Partnership with	Green Advocacy Ghana, Inclusion Ghana
Official website	https://ges.gov.gh/

Ghana Education Service anɛ gbaʋŋ zamisug lʋgʋr kanɛ sakur bɛɛ gbauŋ zamisug yɛla. Li tʋʋma anɛ li sʋŋ ka gɔmena wada banɛ an ye li sʋŋ ka Ghana nidib banɛ paae sakur keŋ wusa, li baꞌ kae ye ban an buudsiꞌa bɛɛ ba anɛ biribis bɛɛ bipʋmisɛ, ba mɔr wintadimis bɛɛ ba bu mɔra, bɛɛ ban pʋꞌʋsid pʋꞌʋs-siꞌa Ghana sʋꞌʋlim wusaa, li nar ka ba paam gbauŋ zamisug sʋꞌʋŋa.

Ghana gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr la mɔr nidib piiga nɛ anuꞌ ka ba gɔsidi li tʋʋma, ka ti buon ban ye “Ghana gɔmena sakur lʋgʋr kpɛɛmnam”. Gbauŋ zamisʋg lʋgʋr nwaꞌ da pinꞌil tʋʋma nɛ yʋʋm tusir, kɔbis awai nɛ pisyɔpɔi nɛ anaasi la ni. Gɔmena naꞌadɔɔg kanɛ da pinꞌil nwaꞌ anɛ naꞌadɔɔg kanɛ ka ba da buon ye “Tɛŋgbauŋ la yɔlisim dim” la. Li laꞌasid nɛ gɔmena lʋg sieba tʋmmi li tʋʋma, ka len pʋdig nɛ mor luga bedego, ye ba nyaŋi tʋmi ba tʋʋma suꞌuŋa tis Ghana sʋꞌʋlim wʋsa.

Lin pinꞌil siem

Gbauŋ zamisʋg lʋgʋr nwaꞌ da pinꞌil tʋʋma ne Yʋma tusir nɛ Kɔbis awai nɛ pisyɔpɔi nɛ anaasi la niꞌ ka li da anɛ Ghana tʋmtʋmnib laꞌasa  lʋgʋr yinnɛ. Gɔmena naꞌadɔɔg kanɛ da pinꞌil nwaꞌ anɛ naꞌadɔɔg kanɛ ka ba da buon ye “Tɛŋgbauŋ la yɔlisim dim” la (wada kɔbis yiꞌ nɛ pisnaasi nɛ ayɔpɔi). Wada kɔbis yiꞌ nɛ pisnuꞌ nɛ ayiꞌ nɛ wada kɔbis tanꞌ nɛ pisnuꞌ nɛ ayɔpɔi da kɛna paas ka mɛ yis yɛlsieba Gbauŋ zamisʋg lʋgʋr wada la pʋʋgin. Naꞌadɔɔg kanɛ da diꞌ naꞌam ka ba buon ye “sɔgia kpɛɛmnam laꞌsig “la wada pisyʋobʋ nɛ atanꞌ da paas ka mɛ yis yɛlsiɛba Gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr wada la pʋʋgin. Ghana wada gbaʋŋ kanɛ da yiꞌ na ka li da anɛ naꞌadɔɔd banɛ da di naꞌam ka li kaꞌ ba zab nɛ diɛ naꞌam la banɛ da pɛɛs anaasi pʋʋgin la wada maanib mɛ da yis ka paas yɛlsiɛba Gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr wada la pʋʋgin; wada giŋ kɔbisnuꞌ nɛ  ayʋɔbʋ (yʋʋm tʋsir nɛ kɔbiswaiꞌ nɛ piswaiꞌ nɛ anaasi nii la) nɛ wada giŋ kɔbis yɔpɔi nɛ pisyɔpɔi nɛ anii (yʋʋŋ tʋsa ayiꞌ nɛ anii saŋa la)

Di tʋʋma an siem

Gbauŋ zamisʋg lʋgʋr la tʋʋma

Ye li sʋŋ ka biis, nɛ kpɛɛmnam nɛ banɛ zamisid nʋꞌʋg tʋʋma nɛ banɛ gbaʋŋ zamisigu bɛi li kɔnꞌ nɛ ba taaba ye ba nyaŋi zamis gbaʋŋ titʋaa.

Ye ba baŋ  sʋkʋr nam kɔnꞌkɔnꞌɔb sʋꞌʋlim wʋsa, nɛ ba tʋʋma an siem nɛ ban mor laꞌad sieba zamisid siem ye ba kɛ ka biis zamis gbaʋŋ ti paae sʋkʋr titada niꞌ.

Ye ba mor yaꞌam kanɛ na sʋŋ gbauŋ zamisʋg lʋgʋr nwaꞌ tʋʋma kɛŋ paae one ka gɔmena gaŋ ye o an gbauŋ zamisʋg lʋgʋr nwaꞌ kpɛɛm la saꞌan ka o paae gɔmena niꞌ ka o nyaŋi gbaꞌae gbaꞌasʋma banɛ na sʋŋ gbauŋ zamisʋg lʋgʋr nwaꞌ tʋʋma.

Ye li kɛ ka banɛ paasi li pʋʋgin la tʋm lin nar siem ka ba miꞌilim nɛ ba baŋir nɔbig.

Ye ba baŋ paꞌanpaꞌanib bɛn banɛ bɛ sʋꞌʋlim wʋsa saŋa wʋsa.

Ba tʋʋm sieba lɛm bɛ ka li anɛ ye li sʋŋ ka ba tʋʋma banɛ pun sɔba agɔl la nyaŋi nɔbig.

Ye li sʋŋ ka tʋmtʋmnib banɛ tʋm lugir kan ni wusa dɔlis tʋʋma wada ka tʋm lin nar siem ka li dɔl sʋɔr.

Ban tʋm nɛ lʋgsieba

Laꞌasa nɛ lʋga bama bɛꞌ ka sʋŋid Ghana gbauŋ zamisʋg lʋgʋr nwaꞌ tʋʋma ka li kɛn tʋɔn.

·        Tɛŋ-tɛŋ biis gɔsʋg yɛla ligidi-laꞌasʋg gbauŋ zamisʋg lʋgʋr sʋŋid Ghana gbauŋ zamisʋg lʋgʋr nwaꞌ tʋʋma.

·        Naꞌasaatɛŋ kanɛ bʋɔn ye “America tɛŋ bibisi laꞌasi an yinnɛ” lʋgʋr kanɛ gɔsid tɛnzʋŋ nɔbʋgir yela. kaba sʋŋid nɛ ye gbauŋ zamisʋg lʋgʋr nwaꞌ tʋʋma: nidib bɛlisim pʋʋgin ,nɛ zamisʋg yela nɛ yaꞌam paala banɛ na sʋŋ gbaʋŋ karɛŋ yela, ye li sʋŋ ka biis gbaʋŋ zamisʋg nyaŋi kɛŋ tʋɔn.

·        Naꞌasaatɛŋ kanɛ bʋɔn ye Bɛlgiʋm/tɛlɛvic. Ban tʋʋma anɛ ye ba sʋŋ ka mɛꞌ azamis gbaʋŋ naꞌasaasɔꞌɔgin dɔɔdi ntis kpɛɛmnam sakʋr nam ban kɔbʋsyiꞌ nɛ pisnaasiꞌ.

·        Naꞌasaatɛŋ lʋgʋr kanɛ bʋɔn ye “ti laꞌas taaba gɔs tɛŋzʋŋ teŋmaalig yela” mɛ paasi sʋŋid bibanꞌalig gbaʋŋ zamisig yela.

·        Lʋgʋr kanɛ ka ba bʋɔn ye “Kreditanstalt Wiederaufbau (KfW)” mɛ paasi sʋŋid kpɛɛmnam sʋkʋya banɛ zamisid nʋꞌʋg tʋʋma nam la.

·        Lʋgʋr kanɛ ka ba bʋɔn ye “dʋnia wʋsa banki” la mɛ paasi sʋŋid Ghana sʋkʋr kpɛɛmnam zamisʋg pʋʋgin.

·        Naꞌasaatɛŋ lʋgʋr kanɛ bʋɔn ye “Kuwait” mɛ paasi sʋŋ ka kpɛɛmnam sʋkʋyanam ban pisiꞌ nɛ ayʋɔbʋ gbauŋ zamisʋg kɛŋ tʋɔn.

Bam mɔr gbanꞌa sieba

Ghana gbauŋ zamisʋg lʋgʋr nwaꞌ tʋm tʋʋm siɛba ka mɔr gbaꞌa siɛba anɛ anwaꞌ:

·        Biis sakʋr kɛn sʋŋir yela

·        Kpɛɛmnam sakʋr kɛn nɔbigir yela

·        Banɛ gbaʋŋ zamisʋg bɛɛ li kɔnꞌ nɛ sɔꞌ wʋsa zamisʋg yela

·        Sʋkʋr banɛ wʋsa bɛꞌ ka nyaan tit kpɛɛmnam sʋkʋya la gɔsig nɛ li sʋŋir yela.

Ban pʋdʋgi ba mɛŋ siem

Saꞌalʋg nɛ sʋŋir lʋgʋr: nwaꞌ anɛ lʋgʋr kanɛ ka li yɛlkpan an ye li sʋŋ ka nidib wʋsa baŋi ba baŋir bɛn nɛ ban na nyaŋi tʋm sielnam ka li sʋŋi ba gbaʋŋ zamisʋg pʋʋgin nɛ ba nʋꞌʋg tʋʋma pʋʋgin nɛ ba pʋtɛnda wʋsa pʋʋgin ka li kɛ ka ba mor sʋmalisim ba nyɔvʋr pʋʋgin.

Sʋkʋr bibis laafi zamisʋg yela: nwaꞌ anɛ lʋgʋr kanɛ nar ye ba paꞌal sʋkʋr biis ka ba baŋi ba laafi yela, kati waꞌ ba diib nam pʋʋgin nɛ sʋŋir kanɛ wʋsa na sʋŋ sʋkʋr biis ka ba be nɛ laafi linɛ na kɛ ka ba vʋɛ yʋʋg dʋnia ka nyɛ ba gbaʋŋ zamisʋg nyɔɔd. Ka lin anɛ ye li sʋŋi ba ka ba kɛŋ sʋkʋr zamisi ba zamisʋg bɛnni naae ka nyɛ li nyɔɔd.

Banɛ gbaʋŋ zamisʋg bɛɛ li kɔnꞌ lʋgʋr: lʋgʋr nwaꞌ tʋʋma anɛ ye li kɛ ka sɔꞌ wʋsa nyaŋi zamis gbaʋŋ ka li kaskas anɛ biis banɛ mɔr wintadimis ka ba zamisʋg bɛɛ li kɔnꞌ la ye li maal suor ka sɔꞌ wʋsa zamis gbaʋŋ lin nar siem.

Bikpɛɛmnam gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr: nwaꞌ anɛ lʋgʋr kanɛ sʋŋid Ghana sukur nɛ gbaʋŋ zamisʋg yela lʋgʋr la ka li nyaŋidi dɔlisidi gɔsid yɛ Ghana gɔmena gbaꞌae gbaꞌa sieba gbaʋŋ zamisʋg yela la tʋm paae wala bɛnnɛ, ka mɛ mor saꞌalʋg kanɛ na nyaŋi kɛ ka sɔꞌ wʋsa kɛŋ sʋkʋr ka da yaaɛ sɔꞌ, ka kɛ ka sɔꞌ wʋsa zamis gbaʋŋ zamis sʋŋ ka mɛ kɛ ka naꞌasaasɔnꞌɔg paalʋg nɛ kal yela paꞌalʋg nɛ azaŋ laꞌadi tʋm tʋʋma ka li niŋ tɔꞌ gaad ninsaal mɛŋ paŋ tʋʋma paꞌala wʋsa bi--kpɛɛmnam gbaʋŋ zamisʋg pʋʋgin.

Bibibis gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr; nwaꞌ pʋdʋgnɛ mɔri li zinꞌis atanꞌ: bibanꞌalik gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr nɛ asuꞌummɛŋ sakʋrnam lʋgʋr nɛ poꞌasada gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr. Bibibis gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr nwaꞌ bɛnɛ yeli sʋŋ ka bibibis wʋsa gbaʋŋ zamisʋg nyaŋi an tituwaa nɛ lin nar siem.

Nʋꞌʋg tʋʋma dim nɛ banɛ mɔr laꞌadi tʋm ka lee kaꞌ ba mɛŋ paŋ kɔnbir tʋʋma gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr: nwaꞌ anɛ lʋgʋr kanɛ gɔsid Nʋꞌʋg tʋʋma dim nɛ banɛ mɔr laꞌadi tʋm ka lee kaꞌ ba mɛŋ paŋ kɔnbir tʋʋma gbaʋŋ zamisʋg yela bibibis nɛ bikpɛɛmnam sakʋya namin wʋsa ka li benɛ gbaʋŋ zamisʋg lʋgʋr la pʋʋgin.