Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Government of Ghana

Di yinɛ Wikipiidia
Ghana gɔmena
government
Inception1960 Dɛmisim gbɛlima
CountryGhana Dɛmisim gbɛlima
Applies to jurisdictionGhana Dɛmisim gbɛlima
Child organization or unitGhana Airways, Ghana International Airlines Dɛmisim gbɛlima
Partnership withWorld Vision Ghana, Inclusion Ghana Dɛmisim gbɛlima
Headquarters locationAccra Dɛmisim gbɛlima
Official websitehttps://www.ghana.gov.gh/ Dɛmisim gbɛlima

Government of Ghana da dɔlisnɛ parliamentary democracy, dinɛ da dɔl nɛ military nɛ civilian gɔmenanam Ghana la. yʋʋm tusir yinne, kɔbiswai nɛ piswai nɛ atan yʋʋmpaal nwadig la ni (January 1993), military gɔmena da bas suori tis Fourth Republic la ban da maal Wadmaannib nɛ zuraan vɔɔtʋg la nyaaŋ yʋʋm tʋsir, kɔbiswai nɛ piswai nɛ ayi (1992) naarin. Yʋʋm tʋsir, kɔbiswai nɛ piswai nɛ ayi (1992) wada gbaʋŋ la pʋ paŋ la nɛ tis, zuraan, wadmaannib yir la, cabinet council of state, nɛ asʋo-m-mɛŋ banɛ gɔsid wada maalʋg yɛla (Independent Judiciary). Nidib wʋsa laasi vɔɔtid gɔmena la.

Pɔlitis naadɔɔd la da nie paalʋ nɛ yʋʋm yʋʋm tʋsir, kɔbiswai nɛ piswai nɛ ayi (1992) tensʋg din da gu yʋʋm piiga la nyaaŋ. Naadɔɔd banɛ bɛ Fourth Republic la gaad pisi.[1] Naadɔɔda ayi banɛ ka sɔ wʋsa mi anɛ Maasim Tiig Naadɔɔg, National Democratic Congress nɛ Wabʋg Naadɔɔg, New Patriotic Party. National Democratic Congress yinɛ Jerry John Rawlings' naadɔkanɛ yʋʋri an Provisional National Defence Council ka da bɛ kʋk la zug yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisnii nɛ yinne (1981) paae yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ piswai nɛ ayi la (1992).[2][3]

Wabʋg Naadɔɔg, New Patriotic Party, da siniŋnɛ yʋʋm tusir kɔbiswai nɛ piswai nɛ yi la ni (1992), da dienɛ Gold Coast nɔba zug, The Big Six asʋo-m-mɛŋ Naadɔɔg, United Gold Coast Convention (UGCC); People's National Convention, nɛ Convention People's Party, dinɛ die Kwame Nkrumah Naadɔɔg la yʋʋri la mɛn, dinɛ da zini kʋk la zug yʋʋma piiga (10 years) din yi asʋo-m-mɛŋ saŋa yʋʋm tusir, kɔbis wai nɛ pisnu nɛ ayɔpɔi (1957) paae yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisyuobʋ nɛ ayuobʋ (1966), ka da di vɔɔt la yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisnu nɛ ayuobʋ (1956), yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisyuobʋ (1960), nɛ yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisyuobʋ nɛ anu (1965).[2]

National Democratic Congress da di zuraan nɛ wadmaannib vɔɔt la yʋʋmbama ni 1992, 1996, 2008 and 2012. New Patriotic Party da di zuraan nɛ wadmaannib vɔɔt la yʋʋmbama ni 2000, 2004, and 2016.[4]

Ghana diplomat Kofi Annan da anɛ Secretary-General of the United Nations yʋma awai (nine years) hali ti paae yʋʋm tusa ayi nɛ ayuobʋ (2006).

Din yi asʋpo-m-mɛŋ saŋa, Ghana pɛsigi o mɛŋi gɔsid ideals of nonalignment yɛla ka paas nimbanɛ pinil non-aligned movement. Ghana anɛ tenkanɛ zie kippi United NationsAfrican Union ni.[5]

Ghana diplomats nɛ pɔlitis nwɛɛdib bɛdigʋ mɔr kpɛŋ tɛɛns nɛ laasʋgnam kɔnɔb kɔnɔb. Bama anɛ Ghana diplomat Secretary-General of the United Nations kʋdʋg Kofi Annan, International Criminal Court Judge Akua Kuenyehia, Zuraan kʋdʋg Jerry John Rawlings nɛ Zuraan kʋdʋg John Agyekum Kuffour banɛ tʋm diplomats tʋʋma tis United Nations.[2]

Yʋʋm tusa ayi nɛ piiga nwadisa awai la ni, (September 2010), Ghana Zuraan kʋdʋg John Atta Mills da zien Ghana nɔba zugʋ kaae China. Mills nɛ China Zuraan kʋdʋg Hu Jintao, da tien yʋʋm pisnu tienr malʋŋ (50th anniversary) tis diplomatic naalʋg kanɛ bɛ tɛɛnsa ayi la sʋʋgin la, bɛ Great Hall of the People yʋʋm tusa ayi nɛ piiga nwadisa awai la dabpisi daar (20 September 2010).[6][7] China da yɔ sam ka yʋʋm tusa ayi nɛ piinɛ yinne nwadis piinɛ yinne la ni (November 2011), ka ba kʋkdaan nyaadɔl tis Standing Committee of the National People's Congress of China, Zhou Tienong da kaae Ghana ka sial Ghana Zuraan John Dramani Mahama.[8]

Wada tʋʋma la dɔlnɛ yʋʋmtusir kɔbiswai nɛ piswai nɛ ayi wada gbaʋŋ la (1992 constitution), buudi malima wada, nɛ British common law. Kɔɔtʋ dɔlisid siem anɛ Supreme Court of Ghana (highest court), courts of appeal, nɛ high courts of justice. Banɛ pʋ paae bama anɛ circuit, magisterial, and traditional courts. Banɛ lɛm paas anɛ public tribunals.[2] Din yi asʋo-m-mɛŋ saŋa, kɔɔtʋnam anɛ asʋo-m-mɛŋ; asʋo-m-mɛŋ kaŋa nan kpɛm bɛ Republic saŋa nwa. Ba maligim tiasid kɔɔtʋ bibis lanɛ Republic nwa ni.[2]

Republic of Ghana mɔrnɛ  regionnam piinɛ yuobʋ (sixteen administrative regions) dinɛ pʋdigi an 6 metropolitan assemblies; 55 Municipal assemblies; nɛ 216 districts,[9] ka ba wʋsa yinne-yinne mɔri ba district assembly nam.[9]


  1. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ghana/
  2. 1 2 3 4 5 http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/ghtoc.html
  3. https://en.wikipedia.org/wiki/Library_of_Congress
  4. https://web.archive.org/web/20191106173202/https://www.ec.gov.gh/resources/downloads/election-results.html
  5. http://www.un.int/ghana/
  6. http://www.fmprc.gov.cn/eng/wjb/zzjg/fzs/gjlb/2999/3001/t755583.htm
  7. https://en.wikipedia.org/wiki/Ministry_of_Foreign_Affairs_of_the_People%27s_Republic_of_China
  8. https://web.archive.org/web/20130909155705/http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-11/12/c_122269189.htm
  9. 1 2 https://web.archive.org/web/20130507152131/http://www.ghana.gov.gh/index.php/about-ghana/ghana-at-a-glance