Kui
| Subclass of | Turkic-Mongolic music, Kazakh folk music |
|---|---|
| Country of origin | Kazakhstan |
| Intangible cultural heritage status | Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity |
| Described at URL | https://ich.unesco.org/en/RL/00996, https://ich.unesco.org/fr/RL/00996, https://ich.unesco.org/es/RL/00996 |
Kui anɛ Kipchak instrumental musical, ka ba zaŋ teŋ la zug yʋꞌʋma laꞌadi maal, tiraag nɛ laꞌabanɛ dɔlisid pɛpsigin woo dombyra, qobys, syrnai, ka ba bɛdigʋ an pluked dombyra n an Kazakhs nɛ Komuz la, Kyrgyzs dim, 20th century yʋʋma la ni. Kazakh Soviet yʋm-yʋmnib da zaŋ kus yʋʋma la mak malima nii gɔs.
Kui in Kazakh culture performed with dombyra
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Kazakh buudi malima nii, ba da zamis kui yʋʋma la nɛ baŋ i li sʋꞌʋŋa n kɛ ka li dɔlisi paae nyaꞌaŋ dim, ka li pʋ sɔb nɛ bɛ gbaʋŋin nɛ ka ba zamisɛ. Woo Kazakh folk kui “aqsaq gulan” (lame onager) da siꞌiŋ nɛ 13th century la ni. Kazakh kuis yʋm-yʋmnib la bɛdigʋ da bɛnɛ Middle Ages la saŋa. Amaa malima la da bɔɔdim da pinꞌil nɛ 19th nɛ 20th centuries la saŋa. Kui malʋŋ laꞌam da paas nɛ nɔɔr pianꞌad n paꞌan nyain lin naam siꞌem, nimbanɛ paasi li ni, linɛ kɛ ka li naam nɛ banɛ kɛ ka li ziꞌen. Ba yaꞌa ye ba diꞌem kui la, onɛ yi ye o diꞌem la da ye tis nɛ sɔlʋŋi paꞌali li naamʋgi an siꞌem, ka li kɛ ka nidib la wʋmi li malisim sʋŋa. Amaa saŋkanɛ ka ba na ti wɛlig kui malʋŋ la nɔɔrin pianꞌad nɛ bʋn-nwɛnꞌɛda la nɛ banɛ diꞌemid kuishi la biꞌela (performer of kui) nan kpɛn bɛnɛ malʋŋ kaŋa ni.
Banɛ da pinꞌil kui yʋʋma la yʋʋm kʋdʋgin la
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Dombyra kuis naamʋg da anɛ kʋdʋmin sa, centuries-old folk yʋʋma laꞌad diꞌema malʋŋ, yʋʋm-yʋmnib hali, banɛ da nam mɔr paŋ, ba bɛdigʋ bɛ Kazakh gbana ni.
- ·Sypyra-Zhyrau (14th century)
- ·Asanqaigy (14th-15th century)
- ·Baizhigit 15th-16th century)
Amaa malima la nɔbigir saŋa da ti naam nɛ 19th century la teŋsʋk saŋa. Saŋkan composers, yʋʋm-yʋmnib da bɛ bɛdigʋ hali, ka maal kui yʋʋma.
- ·Kurmangazy Sagyrbai (1823-1889)
- ·Mahambet, Otemisuly (Utemisov, 1803-1846)
- ·Dauletkerel Shygauly (Shygaev, 1821-1875)
- ·Tattimbet Qarangapuly (Qarangapon, 1817-1862)
- ·Abyl Taraquly, (Taragov, 1820-1892)
- ·Esbai (1810-1901)
- ·Qazangap (1854-1921)
- ·Toqa Shonmannuly (Shonmanov, 1830-1904) nɛ sieba
Yʋʋm-yʋm puak Dina Nurpeisyzy, bɛɛ Dina Nurpisova (1861-1955) mɛ da pinꞌili o yʋʋma tʋʋma.
Kui nam buudi
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Ti mɔr nɛ folk kuis an buudi la din nɛ linɛ ka yʋʋm-yʋmnib maal la. Ba yɛl ye folks kuis la tunꞌoe da siꞌiŋ nɛ ritual worship acts of Nomad buudi pʋꞌʋsim malima namin. Kuishi diꞌema nid wʋsa (performer of kui) da mɔrɛ o mɛŋ yam nɛ o mɛŋ vɛllim.
Kuis yɛlzut la bɛɛ li gʋʋlim hali nɛ yam dim tɛnꞌɛsig zaŋi kɛn ban da nam pʋ zaŋi lii lieb diꞌema. Woo Dauletkerei's kui, “Zhiger” ka li gbin an “vʋm paŋ” bɛɛ Qazangap's kui “kolil” ka li gbin an “m siig yʋʋma”, Osen Tore's kui, “Ottin Dunie, Kettin Dunie” ka li gbin an “ m saŋa gaad ya”. Kui sieba paꞌannɛ saalibi tɛnꞌɛsid siꞌem (Qurmangazy's kui “Toremurat” –dau yʋꞌʋr; Mamen's kui “Aqsholpan” puꞌa yʋꞌʋr; Dina's “Asem Qonyr”). Kui sieba yɛt nɛ teŋ duadig yɛla-vast fields of steppe: Qurmangazy's kui “sary arqa” ka li gbin anɛ Golden Steppe” ; Tittimbet's kui “sarzhailau” –Golden Plateau”; Bogda's kui “Zhem Suynyn Tasyny” ka lin an “Flood of the Zhem River”.
Ba maal kuis sieba zaŋi tis nɛ saŋa kuishis yʋʋm-yʋmnib vʋm pʋʋgin yɛla. (Qumangazy's Kui “Aman Bol Sheshem, Aman Bol “ gbin anɛ “ Guꞌusim, Mma, Guꞌusim”, Tittimbet's Kui “Kokei kesti” bɛɛ pʋʋgin daamʋg; Dina's “Qaraqasqa At” li gbin an ye, wied sabil kanɛ kꞌo zugin las pielim.
Ba maal kuis sieba zaŋi tis nɛ, bʋn-inꞌada nɛ bʋn-kɔnbid yɛla: folks' “Bozingen” anɛ yʋgʋm-nyaꞌan piel, Telkqonyr- ka lin gbin an, wife yʋꞌʋr: Ashimtai's “Qonyr Qaz” anɛ gumpʋzɛr buudi onɛ siꞌim an woo am nɛ. Sugir's Kui “Aqqu” an Wwan piel la. Nomads dɔlsid nɛ kuis n paꞌan nɛ ba daar woo bɛllim teŋgbaʋŋ la ni an siem.
Kui malʋŋ
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Kui yʋʋma anɛ buudi ayi; tokpe kuis, lin bɛnɛ Kazakhstan ya-tuon (prevail in Western Kazakhstan) nɛ Shertpe kuis, lin bɛnɛ Kazakhstan ya-nyaꞌaŋ, ya-dagɔbʋg nɛ teŋsʋk la, (Eastern Southern and Central Kazakhstan). Shertpe kui bɛɛ li kɔn nɛ tokpe kui anɛ ye yɛlzug la, lin an siꞌem la, nɛ diꞌema la. Ya-tuon tokpe kuis paꞌan nɛ ba diꞌema, paꞌan nɛ ba kpinnim mɔr paŋ siꞌem. Ba maan yʋʋm bama ka li dɔlsid nɛ li wada- yɛlsieba makid nɛ Dombyra la.
Shertpe kuis yʋʋma pʋ mɔr wada bamaa yʋʋma la maaligi nɛ. ba malis nɛ hali, ka vuud la an woo yʋʋm kanɛ pʋn bɛ din nɛ. yʋʋma nam la anɛ sʋꞌʋŋa.
Nimbanɛ maan tokpe kuis anɛ Qumangazy, Dauletkerey, Qazangap, Abyl, Esir, Esbay, Dina nɛ Sheitek. Onɛ yʋꞌʋri yi paalʋ hali kui malʋŋ ni anɛ Kumangazy yi ya-tuon kui malʋŋ sakurin la. O maal nɛ yʋʋma kanɛ di yaꞌan kui yʋʋm-yʋmnib la wʋsa sʋʋgin. Banɛ maan Shertpe malʋŋ la anɛ Baizhigit, Tattimbet, Toqa, Dairabai, Sugur, Rizdyq, Abiken, Telogen nɛ sieba.
Gbamvɛɛnsa
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Li yinɛ Republic of Kazakhstan gbana zamisig yin, National Library of the Republic of Kazakhstan. Books in Russian.
1.Akishev K.A. "Kurgan of Issyk"- Moscow, 1978.
2. Alekseeva L. A., Nazhmedenov Zh. "Uniqueness of the kazakh dombyra sound and tuning/kazakh Culture researches.Scientific articles brochure, Almaty, 2000.
3. Alekseeva L.A., Nazhmedenov Zh. Featuers of Kazakh Dombyra my // i vselennaya journal. 2001. No.1 (16), p52-54.
4. Amanov B. Terms of compositions fordombyra kui. Alma-Ata, 1982.
5.Aravin P.V. Steppe's stars. - Alma-ata, 1979
6. Aravin P.V. Great Kuishi Dauletkerei.- Alma-ata 1964.
7. Asafjes B.V. About Kazakh folks music/ // My Musical culture of Kazakhstan.-Alma-Ata 1955.
.8. Baramankulov M Turkic space .Almaty, 1996
9. Vyzgo T Musical instruments of the Central Asia.,- Moscow, 1980.
10. Gizatov B. Social and esthetic basics of Kazakh folk instrumental music,- Alma -Ata,1989.
11. Zhubanov A. K. Dombyra-Kazakh national instrument.// Muzykoznanie journal,-Alma-Ata 1976.p.8-10.
12. Stakhov V. Arts od violin master.- Leningrad, 1988.
13. Nazhmedenov Zh. Acoustic features of Kazakh Dombyra. Aktobe, 2003.
14 Utegalieva S.I. Dombyra tradition in Mangystau Almaty 1997.