Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Kui

Di yinɛ Wikipiidia
Kui
music genre
Subclass ofTurkic-Mongolic music, Kazakh folk music Dɛmisim gbɛlima
Country of originKazakhstan Dɛmisim gbɛlima
Intangible cultural heritage statusRepresentative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity Dɛmisim gbɛlima
Described at URLhttps://ich.unesco.org/en/RL/00996, https://ich.unesco.org/fr/RL/00996, https://ich.unesco.org/es/RL/00996 Dɛmisim gbɛlima

Kui anɛ Kipchak instrumental musical, ka ba zaŋ teŋ la zug  yʋʋma laadi maal, tiraag nɛ laabanɛ dɔlisid pɛpsigin woo dombyra, qobys, syrnai, ka ba bɛdigʋ an pluked dombyra n an Kazakhs nɛ Komuz la, Kyrgyzs dim, 20th century yʋʋma la ni. Kazakh Soviet yʋm-yʋmnib da zaŋ kus yʋʋma la mak malima nii gɔs.

Kui in Kazakh culture performed with dombyra

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Kazakh buudi malima nii, ba da zamis kui yʋʋma la nɛ baŋ i li sʋʋŋa n kɛ ka li dɔlisi paae nyaaŋ dim, ka li pʋ sɔb nɛ bɛ gbaʋŋin nɛ ka ba zamisɛ. Woo Kazakh folk kui “aqsaq gulan” (lame onager) da siiŋ nɛ 13th century la ni. Kazakh kuis yʋm-yʋmnib la bɛdigʋ da bɛnɛ Middle Ages la saŋa. Amaa malima la da bɔɔdim da pinil nɛ 19th nɛ 20th centuries la saŋa. Kui malʋŋ laam da paas nɛ nɔɔr pianad n paan nyain  lin naam siem, nimbanɛ paasi li ni, linɛ kɛ ka li naam nɛ banɛ kɛ ka li zien. Ba yaa ye ba diem kui la, onɛ yi ye o diem la da ye tis nɛ sɔlʋŋi paali li naamʋgi an siem, ka li kɛ ka nidib la wʋmi li malisim sʋŋa. Amaa saŋkanɛ ka ba na ti wɛlig kui malʋŋ la nɔɔrin pianad nɛ bʋn-nwɛnɛda la nɛ banɛ diemid kuishi la biela (performer of kui) nan kpɛn bɛnɛ malʋŋ kaŋa ni.

Banɛ da pinil kui yʋʋma la yʋʋm kʋdʋgin la

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Dombyra kuis  naamʋg da anɛ kʋdʋmin sa, centuries-old folk yʋʋma laad diema malʋŋ, yʋʋm-yʋmnib hali, banɛ da nam mɔr paŋ, ba bɛdigʋ bɛ Kazakh gbana ni.

Amaa malima la nɔbigir saŋa da ti naam nɛ 19th century la teŋsʋk saŋa.  Saŋkan composers, yʋʋm-yʋmnib da bɛ bɛdigʋ hali, ka maal kui yʋʋma.

Yʋʋm-yʋm puak Dina Nurpeisyzy, bɛɛ Dina Nurpisova (1861-1955) mɛ da pinili o yʋʋma tʋʋma.

Ti mɔr nɛ folk kuis an buudi la din nɛ linɛ ka yʋʋm-yʋmnib maal la. Ba yɛl ye folks kuis la tunoe da siiŋ nɛ ritual worship acts of Nomad buudi pʋʋsim malima namin. Kuishi diema nid wʋsa (performer of kui) da mɔrɛ o mɛŋ yam nɛ o mɛŋ vɛllim.

Kuis yɛlzut la bɛɛ li  gʋʋlim hali nɛ yam dim tɛnɛsig zaŋi kɛn ban da nam pʋ zaŋi lii lieb  diema. Woo Dauletkerei's kui, “Zhiger” ka li gbin an “vʋm paŋ” bɛɛ Qazangap's kui “kolil” ka li gbin an “m siig yʋʋma”, Osen Tore's kui, “Ottin Dunie, Kettin Dunie” ka li gbin an “ m saŋa gaad ya”. Kui sieba paannɛ saalibi tɛnɛsid siem (Qurmangazy's kui “Toremurat” –dau yʋʋr; Mamen's kui “Aqsholpan” pua yʋʋr; Dina's “Asem Qonyr”). Kui sieba  yɛt nɛ teŋ duadig yɛla-vast fields of steppe: Qurmangazy's kui “sary arqa” ka li gbin anɛ Golden Steppe” ; Tittimbet's kui “sarzhailau” –Golden Plateau”; Bogda's kui “Zhem Suynyn Tasyny” ka lin an “Flood of the Zhem River”.

Ba maal kuis sieba zaŋi tis nɛ saŋa kuishis yʋʋm-yʋmnib vʋm pʋʋgin yɛla. (Qumangazy's Kui “Aman Bol Sheshem, Aman Bol “ gbin anɛ “ Guusim, Mma, Guusim”, Tittimbet's Kui “Kokei kesti” bɛɛ pʋʋgin daamʋg; Dina's “Qaraqasqa At” li gbin an ye, wied sabil kanɛ ko zugin las pielim.

Ba maal kuis sieba zaŋi tis nɛ, bʋn-inada nɛ bʋn-kɔnbid yɛla: folks' “Bozingen” anɛ yʋgʋm-nyaan piel, Telkqonyr- ka lin gbin an,  wife yʋʋr: Ashimtai's “Qonyr Qaz” anɛ gumpʋzɛr buudi onɛ siim an woo am nɛ. Sugir's Kui “Aqqu” an Wwan piel la. Nomads  dɔlsid nɛ kuis n paan nɛ  ba daar woo bɛllim teŋgbaʋŋ la ni an siem.

Kui yʋʋma anɛ buudi ayi; tokpe kuis, lin bɛnɛ Kazakhstan ya-tuon (prevail in Western Kazakhstan) nɛ Shertpe kuis, lin bɛnɛ Kazakhstan ya-nyaaŋ, ya-dagɔbʋg nɛ teŋsʋk la, (Eastern Southern and Central Kazakhstan). Shertpe kui bɛɛ li kɔn nɛ tokpe kui anɛ ye yɛlzug la, lin an siem la, nɛ diema la. Ya-tuon tokpe kuis paan nɛ ba diema, paan nɛ ba kpinnim mɔr paŋ siem. Ba maan yʋʋm bama ka li dɔlsid nɛ li wada- yɛlsieba makid nɛ Dombyra la.

Shertpe kuis yʋʋma pʋ mɔr wada bamaa yʋʋma la maaligi nɛ. ba malis nɛ hali, ka vuud la an woo yʋʋm kanɛ pʋn bɛ din nɛ. yʋʋma nam la anɛ sʋʋŋa.

Nimbanɛ maan tokpe kuis anɛ Qumangazy, Dauletkerey, Qazangap, Abyl, Esir, Esbay, Dina nɛ Sheitek. Onɛ yʋʋri yi paalʋ hali kui malʋŋ ni anɛ Kumangazy yi ya-tuon kui malʋŋ sakurin la. O maal nɛ yʋʋma kanɛ di yaan kui yʋʋm-yʋmnib la wʋsa sʋʋgin. Banɛ maan Shertpe malʋŋ la anɛ Baizhigit, Tattimbet, Toqa, Dairabai, Sugur, Rizdyq, Abiken, Telogen nɛ sieba.

Li yinɛ Republic of Kazakhstan gbana zamisig yin, National Library of the Republic of Kazakhstan. Books in Russian.

1.Akishev K.A. "Kurgan of Issyk"- Moscow, 1978.

2. Alekseeva L. A., Nazhmedenov Zh. "Uniqueness of the kazakh dombyra sound and tuning/kazakh Culture researches.Scientific articles brochure, Almaty, 2000.

3. Alekseeva L.A., Nazhmedenov Zh. Featuers of Kazakh Dombyra my // i vselennaya journal. 2001. No.1 (16), p52-54.

4. Amanov B. Terms of compositions fordombyra kui. Alma-Ata, 1982.

5.Aravin P.V. Steppe's stars. - Alma-ata, 1979

6. Aravin P.V. Great Kuishi Dauletkerei.- Alma-ata 1964.

7. Asafjes B.V. About Kazakh folks music/ // My Musical culture of Kazakhstan.-Alma-Ata 1955.

.8. Baramankulov M Turkic space .Almaty, 1996

9. Vyzgo T Musical instruments of the Central Asia.,- Moscow, 1980.

10. Gizatov B. Social and esthetic basics of Kazakh folk instrumental music,- Alma -Ata,1989.

11. Zhubanov A. K. Dombyra-Kazakh national instrument.// Muzykoznanie journal,-Alma-Ata 1976.p.8-10.

12. Stakhov V. Arts od violin master.- Leningrad, 1988.

13. Nazhmedenov Zh. Acoustic features of Kazakh Dombyra. Aktobe, 2003.

14 Utegalieva S.I. Dombyra tradition in Mangystau Almaty 1997.

  • National library of the Republic of Kazakhstan[1]
  • Assyl Mura ethnic heritage project[2]
  1. http://www.nlrk.kz/page.php?lang=3/
  2. http://www.asylmura.kz/english/index.php@p=history/