Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Kusa-Kpaam

Di yinɛ Wikipiidia
Kusa-Kpaam
Ebo
Subclass ofvegetable fat Dɛmisim gbɛlima
Part ofBrazilian cuisine Dɛmisim gbɛlima
Made from materialsheanut Dɛmisim gbɛlima
Natural product of taxonButyrospermum parkii, Ta' Dɛmisim gbɛlima

Kusakpaam[1] anɛ kpaam ka ba siligidi yit taama biili ni.[2] Taama la yaa nam pʋbiigɛ li anɛ pɛɛligʋ, ba ɛnti laasidinɛ nɛ borututu nya bɛɛ abɛ kpaam. Kusakpaam tʋʋm bɛdigʋ anɛ banɛ mɔri sɔɔd la. Kusakpaam anɛ bʋn lini dit, ba mɔri maan diib tɛns bɛdʋgʋ ninsabilis tɛŋ sɔɔlimin wʋsa.[3] Saŋsiaba ba mɔri Kusakpaam laasid nɛ kpasiaba yɛ li diɛ cocoa butter tʋʋm amaa di nyʋʋg la na bɛɛ di kɔn[4]. Naasalin ba buonɛ yɛ shea ka li yinɛ “si” ka li anɛ tiis yʋda banɛ bɛ Bambara[5] ka Dagbam buon yɛ kpakahili, ka Wali dim buɔn yɛ taama, ka Kambʋʋs buɔn yɛ nkuto, ka Hausa dim buon yɛ kade bɛɛ kadanya, ka Igbo dim bʋɔn yɛ okwuma, ka Yoruba dim bʋɔn yɛ ori, ka Wolof banɛ bɛ Senegal la bʋɔn yɛ karite, ninsabilis tɛŋsiaba mɛ bʋɔn yɛ ori[6].

Bambara dim banɛ bɛ Mali la buonɛ li nɛ yɛ shisu. Wolof banɛ bɛ Senegal la buon taama tiig la nɛ yɛ ghariti, li yi nɛ ani ka French dim buonɛ li yɛ kariite la. Taama tiig nɔbigidnɛ mɔɔgin ʋʋn saŋa, din nɔkid savannah Senegal keŋ  paae Sudan nɛ kʋkʋn siaba Ethiopia. Taama tiis bɛ wɛnnɛ tɛns pisinɛyinni (21) ninsabilis tɛŋin, tɛns la yʋda anɛ: Benin, Burkina Faso, Cameroon, Central African Republic, Chad, Ethiopia, Eritrea, Ghana, Guinea Bissau, Ivory Coast, Mali, Niger, Nigeria, Senegal, Sierra Leone, South Sudan, Togo, Uganda, Democratic Republic of the Congo, Kenya nɛ Guinea.

Taama bʋl kanɛ bɛ kʋdʋmin Saouga tɛŋkpiŋin la paal yɛ Kusakpaam da pʋn dɛŋim bɛ yʋma kɔbʋspiinɛnaasi la ni (14th century). Kpaam la da ziitnɛ ken  Naasaateŋ (Britain) yʋma tʋsir nɛ kɔbʋsnii nɛ pisnaasinɛ ayʋɔbʋ(1846).

Ba mɔri kusakpaam maan niŋgbiŋ kpasɔɔndimzuobid, ka li anɛ nɔŋgbana ni kpaam,niŋgbiŋ bʋgʋsʋg kpaam, nɛ zuobid banɛ kpiim la ka ba yaa sʋne li lɛbi bʋg lɛm-lɛm. banɛ maan kiibʋnam la mɛ mɔri kusakpaam paasid lasieba maan kiibʋ la nɛ banɛ maan niŋgbina nɔnim kpaam  men, dinɛ kɛ la, kusakpaam mɔri saalim bɛdigʋ  ka pu mɔr dinad mɛnɛ dinzugɔ li kɛt ka niŋgbiŋ la bʋkkʋd ka mɛ nyɛligid kil-kil. Kusakpaam mɔr tʋʋma bɛdigʋ gat kpama banɛ wɛnnɛ abɛ kpaam bɛɛ olive kpaam ka li anɛ yɛ li anɛ kpasʋŋ buudi. Afirika tens wɛnnɛ Benin, Ghana  mɔri kusakpaam maan diib, zuobʋd maalʋg ka mɔri sʋned bilies ka ba nyaŋidi gbisid sʋŋa ka lɛn mɔri maan kandil daad nɛ niŋgbina zabidiŋ tiim.


  1. https://doi.org/10.1002%2F14356007.a10_173
  2. https://doi.org/10.1002%2F14356007.a10_173
  3. http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11763&page=303
  4. http://www.fao.org/docrep/008/y5918e/y5918e11.htm
  5. https://en.wikipedia.org/wiki/Shea_butter#cite_note-5
  6. https://en.wikipedia.org/wiki/Shea_butter#cite_note-6