Kusaal Nɛ Kusaas
Kusaal Nɛ Kusaas: Ghana mɔr buudi nɛ pianꞌad bɛdigʋ. Kusaas anɛ buudi kanɛ paas buudbanɛ bɛ Ghana nwaꞌ ni la yinne. Ba yinɛ Ghana ya-nyaꞌaŋ na. Ba sʋꞌʋlʋm zinꞌig la yʋꞌʋr buon ye Kusaug ka ba pianꞌad la an Kusaal. Kusaug teŋgbaʋŋ la yalʋŋ labisnɛ hali. Li tɔndnɛ nɛ Togo lɛbis ya-nyaꞌaŋ nɛ Burikina Faso lɛbis ya-datiʋŋ. Kusaug mɛ tɔnd nɛ Nabirug Mɔꞌar la lɛbis ya-tuon baba, ka ya-dagɔbʋg ka li tɔnd Gamba zuor la.
Sʋ'ʋlʋmnam
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Kusaug mɔre sʋꞌʋlʋmnam ayuobʋ (6 District Capitals). Ba anɛ; Bɔk sʋ'ʋlim dinɛ an Bawku Municipal Assembly, Garu sʋꞌʋlʋm dinɛ an Garu District Assembly, Bundɔɔr sʋꞌʋlʋm dinɛ an Bunduri District Assembly, Pusug sʋꞌʋlʋm dinɛ an Pusiga District Assembly, Timpaan sʋꞌʋlʋm dinɛ an Tempane District Assembly nɛ Sabil sʋꞌʋlʋm dinɛ an Zebilla District Assembly. Kusaal pianꞌad la pʋnɛ zinꞌisa ayi. Ba anɛ Atuon dim Kusaal, ka li yʋꞌʋr buon ye Atuonɛd. Nɛ Agɔl dim Kusaal, ka li yʋꞌʋr buon ye Agɔlir. Amaa, ba bayi la wʋsa anɛ pianꞌauk yinne, ka ba kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb kae. Tuon dim yaꞌa pianꞌad, Agɔl dim wʋm ka Atuon dim mɛ wʋmmi Agɔl dim pianꞌad. Siꞌeli wɛligi ba biꞌela anɛ pianꞌad vuud la bɛɛ kukɔr la maꞌaa.
Tuon dim Kusaal la pianꞌad bɛnɛ Sabil sɔꞌɔlʋm nɛ Bʋndɔɔr sɔꞌɔlʋm lʋgʋsiꞌeba. Agɔl dim Kusaal la mɛ pianꞌad bɛ Bɔk sɔꞌɔlʋm, Bʋndʋʋr sɔꞌɔlʋm, Pʋsʋg sɔꞌɔlʋm, Garʋ sɔꞌɔlʋm nɛ Timpaal sɔꞌɔlʋm. Li sum ka ti baꞌ ye ba mɛ pianꞌad Tuon dim Kusaal la bɛ Burikina Faso, Togo nɛ Nageria babsiꞌeba. Gbana paꞌalya ye Kusabanɛ bɛ Burikina Faso, Togo nɛ Nigeria la kal kae fiini (Niggli 2017).
Nidib Kal'
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Kusaas kal Ghana nwa mɛ kae biꞌela. Nidib nɛ ya kaalʋg kanɛ da gaar yʋʋm tusa ayi nɛ piiga ni la da paꞌal ye Kusaas kal da anɛ tusa kɔbistanꞌ nɛ pisnii nɛ anii nɛ kɔbisnu nɛ pisi nɛ atanꞌ (388,523) (2010 Population Census). Lina da anɛ Kusabanɛ da zinꞌi Kusatiꞌ maꞌaa ka banɛ da bɛ Kumaasi nɛ Ankara nɛ ba tɛꞌkpɛmis da pʋ paasɛ.
Nimbanɛ tʋnꞌɔm pianꞌad bɛɛ wʋm Kusaal Ghana nwa mɛ kae fiini. Kusaal sɔbʋg wada gbaʋꞌ kanɛ ka ba buon ye “Orthograpy” la paꞌal ye, yʋʋm tʋsi ayi nɛ piiga nɛ ayi saꞌa la, nimbanɛ da tʋnꞌe pianꞌad bɛɛ wʋm Kusaal da paae nidib tʋsa kɔbisnaasi nɛ pisnu (450,000), (Kusaal Orthography, 2012).
Kusaas bɛdɛgʋ anɛ kpaarib ka sieba mɛ an karikinam tʋm nasaatʋʋma. Kusaas tʋʋmkpɛʋꞌ anɛ kuab nɛ gʋꞌʋl. Ba bɛdɛgʋ kuadi ki, kawɛnna, mui, suma, nɛ diib buudi kɔnꞌɔb kɔnꞌɔb. Ba mɛ gʋꞌʋn niigi, bʋmis, pɛꞌɛs, bʋʋs, nɔɔs, kpinꞌini nɛ yaan bʋnkɔnbid bɛdɛgʋ. Naꞌanam nɛ banɛ an kpanꞌas bɛɛ bʋndaanam la mɛ gʋꞌʋn widi nɛ naꞌadawana.
Kusaas mɔr naꞌanam nɛ tɛꞌindaanam ka ba gʋri ba tɛmis la. Teꞌ wusa mɔr li naꞌab nɛ teꞌindaan. Kusaas naꞌanam la kpɛɛm anɛ Bɔk naꞌab. Onɛ gaansid ka lɛn diisid naꞌabanɛ kpɛlim la ka ba gudi ba temis la.
Kusaas niꞌ yadda ye Winaꞌam bɛ, ka nɛ ba pʋꞌʋsidi O. Ba mɔr suoya bɛdɛgʋ dɔlisid pʋꞌʋsid Winaꞌam. Kusaas bɛdɛgʋ anɛ bada dim ka sieba mɛ an mɔɔm nɛ Ayisa pʋꞌʋsʋm biis. Bada dim la dɔlisidi ba wina bɛɛ bada la ni pʋꞌʋsid Winaꞌam. Ba mɔri tiis, kuga, kɔlis, bʋga nɛ tiꞌgbana ka ba an siꞌeli gʋri ba, ka maani ba bɔɔrʋm tisidi ba. Ba mɔr ninsɔꞌ ka ba buoni o ye, tiŋgbandaan. Onɛ ɛnti kaanbi ba tiꞌgban la, ka maal on bɔɔd siꞌel wusa tisi o ka o diꞌe kɛꞌ paae Winaꞌam sanꞌan ka nɛ O maal bam bɔɔd siꞌel la tisi ba.
Kusaaug mɔr sakuya nɛ sibitinam bɛdigʋ. Li mɔr sakutitada banɛ ka ba buon ye kologinam la ayiꞌ nɛ sakurbaanlʋg bɛdɛgu. Sakutitada ayi la anɛ “Gbewaa College of Education” linɛ bɛ Punsug sɔꞌɔlʋm la nɛ Bawku Presbytarian Nurses Training College” linɛ bɛ Bɔk la. Li mɛ mɔr gɔmma sɛkondari sakuya bɛdigʋ nɛ asuꞌoe-m-mɛŋ sakuya bɛdɛgʋ. Nuꞌus tʋʋma zamisʋg sakuya nɛ bibaanlʋg sakuya la kal mɛ kae fiin Kusaaʋgɔ. Sʋꞌʋlʋm nam la wusa mɛ mɔri ba sibiti titaꞌara nɛ sibiti bibis bɛ sʋꞌʋlʋm nam la wusa ni.
Kusaal nɛ li nidib la yɛla nɛ an siꞌem nwa biꞌela. Saꞌa nɛ yaꞌa pɔɔrim zugo, m na bas Kusaas nɛ yi zinꞌisa na nɛ ba pinꞌilʋg siꞌem labaya la ka nyaꞌaꞌ. M bɔɔdnɛ ye ti keŋ tuon gɔs Kusaal pianꞌad la zamisʋg nɛ di miꞌilim nyɔɔd bɛɛ sɔŋir nɛ an siꞌem tis Kusaas nɛ Ghana nidib wusa.