Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Kusaal Nɛ Kusaas

Di yinɛ Wikipiidia

Kusaal Nɛ Kusaas: Ghana mɔr buudi nɛ pianad bɛdigʋ. Kusaas anɛ buudi kanɛ paas buudbanɛ bɛ Ghana nwa ni la yinne. Ba yinɛ Ghana ya-nyaaŋ na. Ba sʋʋlʋm zinig la yʋʋr buon ye Kusaug ka ba pianad la an Kusaal. Kusaug teŋgbaʋŋ la yalʋŋ labisnɛ hali. Li tɔndnɛ nɛ Togo lɛbis ya-nyaaŋ nɛ Burikina Faso lɛbis ya-datiʋŋ. Kusaug mɛ tɔnd nɛ Nabirug Mɔar la lɛbis ya-tuon baba, ka ya-dagɔbʋg ka li tɔnd Gamba zuor la.  

Kusaug mɔre sʋʋlʋmnam ayuobʋ (6 District Capitals). Ba anɛ; Bɔk sʋ'ʋlim dinɛ an Bawku Municipal Assembly, Garu sʋʋlʋm dinɛ an Garu District Assembly, Bundɔɔr sʋʋlʋm dinɛ an Bunduri District Assembly, Pusug sʋʋlʋm dinɛ an Pusiga District Assembly, Timpaan sʋʋlʋm dinɛ an Tempane District Assembly nɛ Sabil sʋʋlʋm dinɛ an Zebilla District Assembly.  Kusaal pianad la pʋnɛ zinisa ayi. Ba anɛ Atuon dim Kusaal, ka li yʋʋr buon ye Atuonɛd. Nɛ Agɔl dim Kusaal, ka li yʋʋr buon ye Agɔlir. Amaa, ba bayi la wʋsa anɛ pianauk yinne, ka ba kɔnɔb-kɔnɔb kae. Tuon dim yaa pianad, Agɔl dim wʋm ka Atuon dim mɛ wʋmmi Agɔl dim pianad. Sieli wɛligi ba biela anɛ pianad vuud la bɛɛ kukɔr la maaa.  

Tuon dim Kusaal la pianad bɛnɛ Sabil sɔɔlʋm nɛ Bʋndɔɔr sɔɔlʋm lʋgʋsieba. Agɔl dim Kusaal la mɛ pianad bɛ Bɔk sɔɔlʋm, Bʋndʋʋr sɔɔlʋm, Pʋsʋg sɔɔlʋm, Garʋ sɔɔlʋm nɛ Timpaal sɔɔlʋm. Li sum ka ti ba ye ba mɛ pianad Tuon dim Kusaal la bɛ Burikina Faso, Togo nɛ Nageria babsieba. Gbana paalya ye Kusabanɛ bɛ Burikina Faso, Togo nɛ Nigeria la kal kae fiini (Niggli 2017).  

Kusaas kal Ghana nwa mɛ kae biela. Nidib nɛ ya kaalʋg kanɛ da gaar yʋʋm tusa ayi nɛ piiga ni la da paal ye Kusaas kal da anɛ tusa kɔbistan nɛ pisnii nɛ anii nɛ kɔbisnu nɛ pisi nɛ atan (388,523) (2010 Population Census). Lina da anɛ Kusabanɛ da zini Kusati maaa ka banɛ da bɛ Kumaasi nɛ Ankara nɛ ba tɛkpɛmis da pʋ paasɛ.  

Nimbanɛ tʋnɔm pianad bɛɛ wʋm Kusaal Ghana nwa mɛ kae fiini. Kusaal sɔbʋg wada gbaʋ kanɛ ka ba buon ye “Orthograpy” la paal ye, yʋʋm tʋsi ayi nɛ piiga nɛ ayi saa la, nimbanɛ da tʋne pianad bɛɛ wʋm Kusaal da paae nidib tʋsa kɔbisnaasi nɛ pisnu (450,000), (Kusaal Orthography, 2012).  

Kusaas bɛdɛgʋ anɛ kpaarib ka sieba mɛ an karikinam tʋm nasaatʋʋma. Kusaas tʋʋmkpɛʋ anɛ kuab nɛ gʋʋl. Ba bɛdɛgʋ kuadi ki, kawɛnna, mui, suma, nɛ diib buudi kɔnɔb kɔnɔb. Ba mɛ gʋʋn niigi, bʋmis, pɛɛs, bʋʋs, nɔɔs, kpinini nɛ yaan bʋnkɔnbid bɛdɛgʋ. Naanam nɛ banɛ an kpanas bɛɛ bʋndaanam la mɛ gʋʋn widi nɛ naadawana.

Kusaas mɔr naanam nɛ tɛindaanam ka ba gʋri ba tɛmis la. Te wusa mɔr li naab nɛ teindaan. Kusaas naanam la kpɛɛm anɛ Bɔk naab. Onɛ gaansid ka lɛn diisid naabanɛ kpɛlim la ka ba gudi ba temis la.

Kusaas ni yadda ye Winaam bɛ, ka nɛ ba pʋʋsidi O. Ba mɔr suoya bɛdɛgʋ dɔlisid pʋʋsid Winaam. Kusaas bɛdɛgʋ anɛ bada dim ka sieba mɛ an mɔɔm nɛ Ayisa pʋʋsʋm biis. Bada dim la dɔlisidi ba wina bɛɛ bada la ni pʋʋsid Winaam. Ba mɔri tiis, kuga, kɔlis, bʋga nɛ tigbana ka ba an sieli gʋri ba, ka maani ba bɔɔrʋm tisidi ba. Ba mɔr ninsɔ ka ba buoni o ye, tiŋgbandaan. Onɛ ɛnti kaanbi ba tigban la, ka maal on bɔɔd siel wusa tisi o ka o die kɛ paae Winaam sanan ka nɛ O maal bam bɔɔd siel la tisi ba.

Kusaaug mɔr sakuya nɛ sibitinam bɛdigʋ. Li mɔr sakutitada banɛ ka ba buon ye kologinam la ayi nɛ sakurbaanlʋg bɛdɛgu. Sakutitada ayi la anɛ “Gbewaa College of Education” linɛ bɛ Punsug sɔɔlʋm la nɛ Bawku Presbytarian Nurses Training College” linɛ bɛ Bɔk la. Li mɛ mɔr gɔmma sɛkondari sakuya bɛdigʋ nɛ asuoe-m-mɛŋ sakuya bɛdɛgʋ. Nuus tʋʋma zamisʋg sakuya nɛ bibaanlʋg sakuya la kal mɛ kae fiin Kusaaʋgɔ. Sʋʋlʋm nam la wusa mɛ mɔri ba sibiti titaara nɛ sibiti bibis bɛ sʋʋlʋm nam la wusa ni.  

Kusaal nɛ li nidib la yɛla nɛ an siem nwa biela. Saa nɛ yaa pɔɔrim zugo, m na bas Kusaas nɛ yi zinisa na nɛ ba pinilʋg siem labaya la ka nyaa. M bɔɔdnɛ ye ti keŋ tuon gɔs Kusaal pianad la zamisʋg nɛ di miilim nyɔɔd bɛɛ sɔŋir nɛ an siem tis Kusaas nɛ Ghana nidib wusa.