Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Nanzʋ'ʋs

Di yinɛ Wikipiidia
Nanzʋ'ʋs
taxon
Subclass ofcultigen, useful plant Dɛmisim gbɛlima
Has usemedicinal plant, vegetable, spice Dɛmisim gbɛlima
Short nameC. annuum Dɛmisim gbɛlima
Taxon nameCapsicum annuum Dɛmisim gbɛlima
Taxon rankspecies Dɛmisim gbɛlima
Parent taxonCapsicum Dɛmisim gbɛlima
Has fruit typeberry Dɛmisim gbɛlima
This taxon is source ofbell pepper, chili pepper, paprika oleoresin Dɛmisim gbɛlima
IUCN conservation statusLC Dɛmisim gbɛlima
NatureServe conservation statussecure Dɛmisim gbɛlima
Described at URLhttps://yerbateca.org/plantas/capsicum-annuum/ Dɛmisim gbɛlima
External data available at URLhttps://www.gbif.org/dataset/93725bf2-6ada-47f9-bd5e-0e679e3d245e, https://www.gbif.org/dataset/31dc1507-a6e1-4233-a8df-c7a78596a7e4 Dɛmisim gbɛlima
Subject has roleseasoning Dɛmisim gbɛlima
Hardiness of plant4 Dɛmisim gbɛlima
Taxon author citationL. Dɛmisim gbɛlima
GRIN URLhttps://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=8904 Dɛmisim gbɛlima
Sequenced genome URLhttps://plants.ensembl.org/Capsicum_annuum Dɛmisim gbɛlima
Unicode character🌶 Dɛmisim gbɛlima

Nanzʋ'ʋs anɛ wala banɛ mɔr biili ka ba an fiin-fiin. Nanzʋ'ʋwiid bɛ ka sieba an dɔnbʋʋlʋg.[1] Kusaas duoe nɛ nazʋ'ʋsieba la tɔinɛ hali. Nanzʋ'ʋs la anɛ dinɛ da bɛ ti yaanam saŋa ka ba mɔri li kɔɔd ka di pa'as ba bʋnbʋʋda zug. Li mɛ lɛn anɛ dinɛ ka ba da nɔki yi yʋma 6,000 bɛ Mexico sʋ'ʋlʋm.[2] Nanzʋ'ʋs mɔr buudi bɛdigʋ hali wʋʋ 30 an buudkanɛ pa'as bɛ ba ni, ka ba kɔɔdi li zi'ɛns bɛdigʋ ka nidib mɔr dit saŋa wusa, ka di bɛ zi'iŋ wusa dunia nwa.. aazʋ'ʋ buud kaŋa mɔr tʋʋma bɛdigʋ bɛ dʋk pʋʋgin, Tiima ni, ti mɛŋ gu'ʋb ni ,hali ka mɛ tʋon nɔki di maal si'el li vɛnn.[2]

Ba da nye wala bama buudi yʋ'ʋr Capsicum yit na'asaanam pian'ʋk kanɛ buon Greek bɛ Latin sɔbʋg capto dinɛ pa'an "to grasp,seize "nɛ li pa'an li wala la tɔi siem ,la mɛ lɛn pa'al ye yʋ'ʋr la yitnɛ Latin sɔbʋg capsa "box" pa'an wala la an siem ba buudi la ni[3]. Nɛ wɛla Nanzʋ'ʋs kɔn'ɔb-kɔn'ɔb yʋ'ʋr annuum gbin anɛ "annual" (bɛ Latin annus , "yʋʋm"), tiig la ka'a nɛ lin bɛ saŋa si'a amaa ma'asuŋ zin'ig ni[4]. Wak ya'a ti kat di tuon vɔ' saŋa bɛdigʋ, ka maligim tʋ' wila nɛ vaad suma.yʋ'ʋr banɛ ka ba lɛn mɔr ka di yit nɛ apʋ gba'ar m gbin bɛ Europeans banɛ da la'as bɛ Columbian exchange. Ba da fasigi tɛ'ɛns ye spicy fruits anɛ buudi yine nɛ black pepper plant , kanɛ mɛ mɔr spicy fruit. Amaa tiig wala pʋ mɔr kpɛnim biɛla.Yʋ'ʋr banɛ ka ti mɔr buon Capsicum annuum wala bɛ na'asaalin bɛnɛ kɔ'ɔnb-kɔn'ɔnb dɔlisid yit zi'isi'a nɛ li buudi. Ba bɛdim, masim kɔ'ɔb -kɔ'ɔb bɛ Australia nɛ New Zealand.[5] Great Britain nɛ Ireland, tiwala ba ma kuodib la'asid sɔnsid bɛ la'aŋ nam ni ye ba baŋ wala la "malisim " bɛɛ "tɔi/chilli" peppers, li pʋ taa tisid ba yʋ'ʋr kim nɛ.Canada nɛ United States an zi'ig kanɛ ka ba kuodi ba buudi buudi wɛn wuu "bell", "jalapeño", "cayenne", or "bird's eye" peppers, ka li mɔr giŋgaŋ bɛ fʋ ya'a lɛm di bʋn malisima nɛ dinɛ tɔi.[6]

Capsicum annuum cultivars anɛ bʋnbil nwɛn wuu tituudnam ka mɔr wiila bɛdigʋ ka o tiil la an baanlig, ka tun'e dʋ, ba sieba tʋ'ɔn zɔ'ɔ paai makit ayi wa'alim (6.56 feet) dɔlisid sieba ni dɔt.[7] Ka tikaŋa an bʋnbil bɛɛ bʋnsia'ɛsin ka ba vaad la an mʋʋli wʋʋ gɛl la ka yɛɛn kil-kil, ka saŋa sieba ba tʋoe nɔbig paa 7.5 cm (3 inches) ba yalʋg ni , bɛdigʋ tita'am anɛ dɛn'ɛn dɔlisid kuob la ni ba vaad tʋoe lɛbig sabil yɔɔsid bɛɛ lɛbig sabil tii la ya'a ti yʋʋg.capsicum annuum anɛ wala banɛ dɔlisid suaya anaasi yit na (zɛɛd biid , zɛvaad, pʋʋm, nɛ di wala.)[8] onɛ an puum tii la mɔr zɛ'ɛsim bɛ ba pʋʋm nɛ ba wala ni ka ba sieba nwɛn wʋʋ wadig bill nɛ bɛɛ sieba nwɛn wʋʋ lʋmid an siem ba pʋʋm ni an siem nwɛnim pʋʋgin dɛn'ɛn, pɛɛlig nyɔɔlʋg. nwɛn wɛn pʋʋm, ka wala bɛ kɔ'ɔb-kɔ'ɔb ba zɛ'ɛsim (di nwɛn lʋmid bɛ nazʋ'ʋs wiil ni), nɛ di wɛnim sieba nwa, zɛn'ʋg, dɔnbʋʋlʋm, dɛn'ɛn nɛ sabilik.

Nanzʋ'ʋs buudi/kɔn'ɔb-kɔn'ɔb

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Di mɔr buudi bɛdigʋ, ka buudi wʋsa mɔri di yʋʋg nɛ bɛlim gʋn-gʋn. Nanzʋ'ʋs buudi sieba biela banɛ ka sɔ' wʋsa mi' nwa[9]:

Nanzʋ'ʋsabila: Nɛ' an dinɛ ka sɔ' wʋsa mɔri di tʋm, ka di yitnɛ Paipa nigurun diwɛl kani nam pʋ bin'ig ni. Nanzʋ'ʋsabil mɔri yʋʋg kanɛ kpɛ'ɛd nyɔnya hali ka ba mɔri maan diib buudi bɛdigʋ.

Nanzʋ'ʋpiela: Nanzʋ'ʋpiela yitnɛ zin'ig yinne nwɛnɛ nanzʋ'ʋsabil nɛ, amaa nɛ'ɛŋa yitnɛ Paipa nigurun diwɛl kani bi'ig ka di pak la fulug. Nanzʋ'ʋpiela mɔri yʋʋg kanɛ pʋ kpi'ema, ka ba ɛɛnti nɔknɛ gɛnrig nɛ dikanɛ ka nanzʋ'ʋsabil la nɔɔr kpi'em ye di bʋkki di.

Nanzʋ'ʋbɛda/ nanzʋ'ʋdɛ'ɛm: Nɛ' yitnɛ  Paipa nigurun diwɛl kani nam pʋ bi'ig ni. Di mɔri yʋbʋgʋsʋg kani pʋ tɔiya ka ba mɔri maan dikanɛ ka ba ya'am bɔɔd ye ba nɔki gɛndig.

Nanzʋ'ʋwiid: Nɛ' mɛn yitnɛ Kapsikum anuum tiwɛl kanɛ mam pʋ bin'ig ni. Di mɔri yʋʋg malisʋg ka pʋ tɔiya bɛdigʋ saa, ba mɔri maan dikanɛ ka pʋ bɔɔd yi namzʋ'ʋs la tɔiya.

Nanzʋ'ʋzɛn'ɛg: Nanzʋ'ʋs bama buudi yitnɛ Sinus molle tiwɛl kani kʋdʋg ni. Di mɔri yumalisʋg, ka an bʋnwɛnna kani mɔri nyuug ka ba mɔri maan dikanɛ  ka ba pʋ bɔɔd yi di an tɔɔgɔ.

Sikuan nanzʋ'ʋs: Sikuan nanzʋ'ʋs yitnɛ Zanthoxylum simulans tiwɛl kanɛ kʋdʋg ni. Chinadimi taa mɔri maanɛ ba diib.

Nanzʋ'ʋs buudi wʋsa mɔri yʋʋg o kɔn'ɔ ka na tɔn'ɔn mɔri maan diib bɛdigʋ ka di paasid ninwaansim kanɛ mɔr kʋkɔr.[9]

Nananna, nanzʋʋs mɔr buudi bɛdegʋ ka ba wan wala, vɛɛnsʋg paal ye nanzʋʋs da yinɛ Mesoamerica nwɛnɛ yʋma tusa ayuobʋ (6000) banɛ gaad la saŋa nɛ buudi biela ye ba mɔr nanzʋʋs banɛ bɛ mɔɔgʋn la kul yinna. Banɛ vɛɛnsid la da paam nanzʋʋs banɛ da bɛ mɔɔgʋn la buudi bɛdegʋ ka ba yinɛ Capsicum annum ni. Nanzʋʋbama bɛ zinis kɔnɔb-kɔnɔb nɛ vɔnt pʋʋgʋn nwɛnɛ Oaxaca bɔnɔgʋn, dinɛ bɛ Mexico la. Ban paam labakaŋa la kɛya ka vɛɛnsidib la niŋ yadda ye ba da dit nanzʋʋs ka ba bɛnɛ mɔɔgʋn, ka naan mɔri ba kul yin hali yʋma tusa anii (8000) banɛ gaad la saŋa.[10]

Fʋ yaa tiak zʋʋd ziesim ka di yinɛ fʋn na mi bɛɛ fʋ pʋ baŋɛ, di kɛtnɛ ka zʋkan pʋ mɔr paŋ kanɛ na nyaŋɛ zabi tisi di mɛŋa. Amaa, nanzʋʋs ka wala saŋa wʋsa, ba mɔr buudsieba ka ba maligim paamid paŋ ba yaa tiaki ba zinig yi mɔɔgʋn lɛbis yinna, ka nɛ kɛt ka ba nyaŋidi wan hali gaad ban ɛɛnti wan siem la.[11] Nanzʋʋs nyɛ daamʋg bɛdegʋ ka di yinɛ ban tiaki ba zinig la. Tiakir la sieba anɛ ban wala, ba biili lɛn ka ban daa ɛɛnti an siem la yaasa. Ba walib saŋa mɛ tiakya. Ba tiis la daa an siem la mɛ tiakya mɛn. Ba sieba mɛ anɛ banɛ ka nidib yaa mɔri ba kul yinna ba kʋ siaki nɔbʋgɛ bɔzugɔ zinig la ka sʋm tisi baa, bɛɛ ba pʋ tune gɔsidi ba din nar siem.[12]

Nanzʋʋs puum ɛɛnti mɔr petalsepal nam ayuobʋ bɛɛ ayɔpɔi, Stamen nam ayɔpɔi, ka mɔr ovary kanɛ yaae style yinne zugin, ka di mɔr. Ba tune lɔmisi ba mɛŋ maal puum amaa nanzʋʋpɔɔg la yaa zuoe, ba tune iana lɔmis taaba ni dɔlisid siins, tangbɛɛnlnam, nɛ sinsaas. Amaa ba yaa bʋt bɛdegʋ ye ba kuos nidib la mɛŋ tune nɔɔs puum nam la laas taaba ka nanzʋʋs la nyaŋi dʋa gɛndig nɛ buudsaam. Ba yaa maal wala ba na laas biilbana ka yʋʋm yaa kaae, ka ba nɔki bʋt ka lɛn nyɛ buudsaaŋ yaas, dinɛ paan ban da niŋ siem mɔr nanzʋʋsi kul yin.[13] Pʋʋm la nii, luos bɛdegʋ bɛ gɔsid wiakir (duam) yɛla, ka dɔl pollination nɛ fertilization, banɛ kpin taaba ayi la anɛ anther nam nɛ ovary. Anther nam anɛ daʋ luakanɛ yisid microgametes dinɛ na laas nɛ megagamete dinɛ bɛ pʋa la ovary ni la, ka ba yaa laas taaba di na kilim propagule (wal).[14]

Ba yaa laas taaba naae, wal kanɛ naam la yʋʋn na pinili nɔbʋgʋd, ka din na yinɛ buudkanɛ ka fʋ bʋd ni. Wal la na nɔbʋgʋ paae o bɛn ka yʋʋn tiebi gur ye pak la pik ka biili la yina widig.

Nanzʋʋsieba biili bɛnɛ paad ayi bɛɛ gaadʋg pʋʋgʋn. Nɛ da anɛ suokanɛ ka ba dɔlli guudi ba mɛŋ yi mɔɔgʋn laabanɛ zabid nɛ ba, ka ba naam mɔri ba kul yin nwɛnɛ yʋma tusa ayuobʋ banɛ gaad la saŋa. Niimis ba kae nɛ paad banɛ lus bielim la, ba nyaŋidi dit bielim la nɛ wala la wʋsa. Niimis la yaa di bielim la keŋ nyɛ bas zinisia, ba na bul, yina, nɔbʋg lɛn kilim nanzʋʋtiis yaas.[15]

Niimisi widigid nanzʋʋbiili la mɔr nyɔɔdi tis nanzʋʋs la pamm bɔzugʋ niimis na nyaŋi ianki keŋ lalli, ka nanzʋʋs la nyaŋi widigi paae zinis kɔnɔb-kɔnɔb. Tituunli yinne anɛ mɔɔgʋn chiltepin, dinɛ pɛɛl Northern Peru hali ka widigi paae Southwestern United States.

Ba kuod nanzʋʋs zinis bɛdegʋ ka mɛ tiaas sieba bɛllim da an siem, ka di kɛ ka ba tune tʋm tʋʋma kɔnɔb-kɔnɔb bɛdegʋ. Tʋʋmbama anɛ diib, tiim, duorʋm laʋk, zaba laʋk (yaa pɛbisi niŋ sɔ).[16]

Suoya bɛdegʋ bɛ ka ba na nyaŋi nɔk nanzʋʋsi dʋk diib. Suobama anɛ; ba tune an maasa, kpiema, zɔm bɛɛ nanzʋʋkuom. Ba mɔr nanzʋʋsi maan diib bɛdegʋ; Mexico dim mɔri maan diib nwɛnɛ Oaxacan black mole. Kusaalin, ti mɔr nanzʋʋsi dʋgʋt diib nwɛnɛ zɛɛnd, mui, bɛŋa, walisa nɛ diib buudi bɛdegʋ.

Ba mɔri di paasid diib bɛdegʋ ye di tiak diib la nyuug nɛ di lɛmʋg, di mɛ anɛ bʋnkanɛ ka ba mɔri paasid zinig vɛnlim. Vɛɛnsʋg paal ye nanzʋʋs anɛ bʋnkanɛ paasid diibin ka di pʋ pasigid kʋʋlʋm, paas nɛ ba nyuug, nɛ ninkuom la ba mɛ lɛm mɔr kʋʋlʋm sieba paasid ninsaal niŋgbiŋin; Vitamins A, B, B3, C, nɛ P.[17]

Fʋ yaa gɔs kʋdʋmin la nwɛnɛ MayanAztec saŋa, ba da mɔrnɛ nanzʋʋsi tiebid banas nwɛnɛ kɔnsʋŋ, sɔ nyina uaa zabid, fɛnɛd nɛ susunya banas. Zina nwa bʋmbama nam bɛ tensieba ni, ka ba mɔr nanzʋʋsi piesid fɛnɛd, kad bʋnvʋya, nɛ banasieba. Zamisʋg sieba mɛ paal ye nanzʋʋs diib nyaŋidi ka susunya banasieba nɛ dindiig bana ka ba pʋ gbanad nidiba.

Vɛnlim tʋʋma

Tensieba nii, ba bʋd nanzʋʋsnɛ zinig la vɛnlim zug. Nanzʋʋbanɛ ka ba bʋd zinig la vɛnlim zug sieba anɛ U.S. National Arboretum's "Black Pearl" nɛ "Bolivian Rainbow". Vɛnlim la ɛɛnti bɔɔdi wala nɛ mɔɔd banɛ mɔr ninkuomnam kɔnɔb-kɔnɔb nwɛnɛ sabil,[18] piel, dɛnɛn, nɛ sieba. Ba wʋsa anɛ banɛ ka bad it ka an nanzʋʋbanɛ tʋl. Ba ɛɛnti yadig New Mexico chile la sieba nɛ vɛnlim ka buoni di ye ristras.

Laanɛ nanzʋʋsi mɔr suobanɛ ka di na nyaŋi zabi tisi di mɛŋ la, bʋn-ianada laan daamidi ba saŋa pamm.[19] Bʋn-ianada bama tune gbane nanzʋʋs la hali ti kʋʋ di. Ba sieba anɛ Whitefliesaphids. Bʋn-ianad kanɛ mɛ mɔr laasanaŋ bɛdegʋ anɛ weevil, di bʋmbibis ɛɛnti daam nanzʋʋs la sankanɛ ka ba maan puum bɛɛ ba pinin wala maalʋg, ka na nyaŋi kɛ ka di sie din naan dʋan siem la yi kɔbiga pʋʋgʋn lɛbis piswai (90%).[20] Bʋn-ianad banɛ daamid nanzʋʋs tiig la sieba anɛ tobacco budworms nɛ thrips.[21] Banas banɛ gbanad nanzʋʋs anɛ bama biela phytophthora blight, anthracnose, phytophthora root nɛ gbin la na punod.[22]          

  1. Zhigila, Daniel Andrawus; AbdulRahaman, Abdullahi Alanamu; Kolawole, Opeyemi Saheed; Oladele, Felix A. (2014-02-17). "Fruit Morphology as Taxonomic Features in Five Varieties of Capsicum annuum L. Solanaceae". Journal of Botany. 2014: e540868. doi:10.1155/2014/540868. ISSN 2090-0120.
  2. 1 2 https://doi.org/10.1155%2F2017%2F5641680
  3. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1155/2014/540868
  4. https://www.rhs.org.uk/vegetables/chilli-pepper/grow-your-own
  5. https://www.news.com.au/lifestyle/food/eat/expat-baffled-by-common-aussie-supermarket-item/news-story/df29d531d18b23261b77a5d424951d46
  6. "Bell and Chili Peppers". Agricultural Marketing Resource Center, US Department of Agriculture. 22 May 2023. Retrieved 1 October 2021.
  7. Hayano-Kanashiro, Corina; Gámez-Meza, Nohemí; Medina-Juárez, Luis Ángel (January 2016). "Wild Pepper Capsicum annuum L. var. glabriusculum : Taxonomy, Plant Morphology, Distribution, Genetic Diversity, Genome Sequencing, and Phytochemical Compounds". Crop Science. 56 (1): 1–11. doi:10.2135/cropsci2014.11.0789. ISSN 0011-183X.
  8. Nadeem, Muhammad (2011). "Antioxidant Potential of Bell Pepper (Capsicum annum L.)-A Review". Pakistan Journal of Food Sciences. 21 (1–4): 45–51 – via Academia.edu.
  9. 1 2 https://www.linkedin.com/pulse/pepper-benefits-side-effects-mogana-flomo
  10. https://doi.org/10.1155%2F2017%2F5641680
  11. https://www.researchgate.net/publication/273097096
  12. https://doi.org/10.3389%2Ffevo.2018.00048
  13. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0304423817303059
  14. https://doi.org/10.1007/s11103-020-00987-z
  15. https://www.researchgate.net/publication/273097096
  16. https://doi.org/10.1155%2F2017%2F5641680
  17. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6261225
  18. https://www.usna.usda.gov/assets/images/as_standard_image/Capsicum_annuum_Black_Pearl.pdf
  19. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9504177
  20. https://doi.org/10.1155%2F2017%2F5641680
  21. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9504177
  22. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0031942221002338