Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Nwam

Di yinɛ Wikipiidia
Nwam
taxon
Taxon nameCrescentia Dɛmisim gbɛlima
Taxon rankgenus Dɛmisim gbɛlima
Parent taxonBignoniaceae Dɛmisim gbɛlima
Taxon common namecrescentia, 葫芦树属, 葫芦树属 Dɛmisim gbɛlima
Taxonomic typeCrescentia cujete Dɛmisim gbɛlima
GRIN URLhttps://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomygenus.aspx?id=3069 Dɛmisim gbɛlima

Nwam[1] anɛ tiig bɛɛ gɛndir wal. Nwam sieba yit tiigin (Nwama tiig) ka sieba mɛ yit gɛndirin (tuŋ). Di yaa nan an maasir, di wal la anɛ dɛnɛmnɛ.

Nwam wala mɔr ziesim kɔnɔb-kɔnɔb.[2][3][4][5] Ba tune an nwam titaar bɛɛ nwam bil, nwam gbilʋg bɛɛ nwɛnɛ kɔlibir. Ba sieba mɛ tune an baanlif, ba mɛ tune tɛɛn lalig hali. Banɛ an gbila la mɛ tune an ganar. Ganar anɛ dinɛ ka ba bʋti niŋid laadi di pʋʋgʋn. Ganar da naannɛ Asia ken ninsabilis teŋin, Europe, nɛ America nidibi da lɔmisid tɛɛns la zug nɛ di biili la da ɛɛnti dɔl kuom lɔɔŋ. Vɛɛnsʋg paal ye nwam anɛ yin laʋkʋ tis dunia wʋsa.[6]

Ba da baŋ ganar yɛla ka di yʋma zulum hali China nɛ Japan yʋma 8,000 nɛ 9,000 sʋʋgʋn,[7] amaa laannɛ ban da maal vɛɛnsʋg bɛdigʋ Afirika la, yʋʋm tusir, kɔbisnii nɛ pisnii nɛ anaasi ka ba da nyɛ Ganar 12th Dynasty yaagin, Thebes yʋma 4,000 B.P.[7]

Nwam anɛ dinɛ ka ba bʋt zinis bɛdigʋ gilig dunia la wʋsa. Nananna, Nwama yʋʋn kpiemnɛ hali ka yuugidi gat kʋdʋmin nwama la ka di yinɛ din yʋʋn an yin bʋn la yɛla.[8]

Ba da bʋt nwama nɛ Afirika, Asia nɛ America yʋma tusa-tusa ka Columbus naan paae America.[9] Di nan kpɛn an nidib nɛ pakir nɛ nwami niŋ siem paae America.

Ba ɛɛnti bʋtnɛ biili bɛɛ vuoen zinisia tɔɔm sɛ, di yaa ti an nwɛnɛ dabpii nɛ anu waae dabpisi la. O bɔɔdi zinikanɛ an an maasim ka mɔr kʋʋlim sʋʋŋa, di pʋ bɔɔd zinikanɛ ka sisiem bɛɛ. Ba ɛɛnti bʋdi linɛ kpiel dɔɔg ka di yaa ti wal, daʋŋ kʋ mɔr wala la. hali sieba ɛɛnti bʋd nwamnɛ dʋkin pʋ lal nɛ dɔɔgɔ. Ba nɔbʋgidnɛ tɔɔ ka mɛ waam hali, dinzug la ba bɔɔdi siel ye ba dɛllim ka nyaŋi nɔbigi paae ba bɛn. Ba tune nɔbʋgʋ dʋ tiig zug. Kpaadib ɛɛnti fiigi di zug lanɛ ka di tɔn wilpaala ka nyaŋi wal bɛdigʋ.

Ba yaa bʋt nwam, Nwadisa ayi la ka o biignɛ siak punor. Ba yaa bʋt di, dabpisnaasi nɛ anu la ka di puud. Kʋʋlim yaa bɛ, ba na nyaŋi wal wala bɛdigʋ. Ban ti ye nwaisa atan la ka di wali naae ka kʋdʋg.

Nwama mɔr buudi kɔnɔb-kɔnɔb ka di dɔl ban an siem nɛ ba tʋʋma. Ba sieba anɛ

Nwam mɛŋir.[10]

Ganar.

Gɔŋ.

Afirika

Nwam mɔr tʋʋma bɛdigʋ tis ninsabilis di kas-kas anɛ Kusaas. Ba tʋʋma sieba anɛ

1.      Ba mɔri ziid laad/ kuom

2.      Ba mɔri kabisid kuom daam nuud

3.      Ba mɔri niŋid diib

4.      Ba mɔri sɛɛnd bʋnnwɛɛda (googi, binna, siyaar, ginganya nbk).[11]

5.      Ba nyuusid saab

6.      Zinisieba, ba mɔr nwama maan zupibig.[12]

Zinisieba

Nwɛnɛ nwami mɔr tʋʋma bɛdigʋ siem tis Afirika dim la, di mɛ mɔr tʋʋma bɛdigʋ tis zinibanɛ ka Afirika tɛɛnsɛ; nwɛnɛ, China, Jew, Philppi dim nɛ banɛ kpɛlim. Nwam tʋʋma sieba anɛ;

1.      China dim mɔri ziid tiim.[13][14][15]

2.      Ba mɔr nwam kpiema niŋid laad nwɛnɛ kuom, daam, binisim nbk.

3.      Ba mɛ lɛm mɔri maan bʋnnwɛɛda.[16]

4.      Jew dim mɔr dinɛ bɛ nwam pʋʋg la tiebid banas bɛdigʋ

5.      Sieba mɛ mɔr nwam muma zamisid kuom lubug

  1. https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/calabash
  2. https://en.wikipedia.org/wiki/Natural_Resources_Conservation_Service
  3. https://en.wikipedia.org/wiki/Botanical_Society_of_Britain_and_Ireland
  4. https://www.finegardening.com/article/grow-birdhouse-gourds
  5. http://www.thekitchn.com/ingredient-spotlight-cucuzza-s-94464
  6. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1311910
  7. 1 2 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1311910
  8. https://doi.org/10.1093%2Fmolbev%2Fmsj092
  9. https://academic.oup.com/mbe/article/23/5/893/1058370
  10. http://www.google.com/ is not available
  11. https://web.archive.org/web/20080518031713/http://www.yale.edu/glc/gullah/04.htm
  12. http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7813418.stm
  13. https://doi.org/10.2307%2F1497969
  14. https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780452010703
  15. http://search.eb.com/eb/article-9048083
  16. https://www.jstor.org/stable/842168