Nwam
| Taxon name | Crescentia |
|---|---|
| Taxon rank | genus |
| Parent taxon | Bignoniaceae |
| Taxon common name | crescentia, 葫芦树属, 葫芦树属 |
| Taxonomic type | Crescentia cujete |
| GRIN URL | https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomygenus.aspx?id=3069 |
Nwam[1] anɛ tiig bɛɛ gɛndir wal. Nwam sieba yit tiigin (Nwama tiig) ka sieba mɛ yit gɛndirin (tuŋ). Di yaꞌa nan an maꞌasir, di wal la anɛ dɛnꞌɛmnɛ.
Nwam wala mɔr ziꞌesim kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb.[2][3][4][5] Ba tunꞌe an nwam titaꞌar bɛɛ nwam bil, nwam gbilʋg bɛɛ nwɛnɛ kɔlibir. Ba sieba mɛ tunꞌe an baanlif, ba mɛ tunꞌe tɛɛn lalig hali. Banɛ an gbila la mɛ tunꞌe an ganꞌar. Ganꞌar anɛ dinɛ ka ba bʋti niŋid laꞌadi di pʋʋgʋn. Ganꞌar da naannɛ Asia kenꞌ ninsabilis teŋin, Europe, nɛ America nidibi da lɔmisid tɛɛns la zug nɛ di biili la da ɛɛnti dɔl kuꞌom lɔꞌɔŋ. Vɛɛnsʋg paꞌal ye nwam anɛ yin laʋkʋ tis dunia wʋsa.[6]
Labakʋda
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Ba da baŋ ganꞌar yɛla ka di yʋma zulum hali China nɛ Japan yʋma 8,000 nɛ 9,000 sʋʋgʋn,[7] amaa laꞌannɛ ban da maal vɛɛnsʋg bɛdigʋ Afirika la, yʋʋm tusir, kɔbisnii nɛ pisnii nɛ anaasi ka ba da nyɛ Ganꞌar 12th Dynasty yaagin, Thebes yʋma 4,000 B.P.[7]
Nwam anɛ dinɛ ka ba bʋt zinꞌis bɛdigʋ gilig dunia la wʋsa. Nananna, Nwama yʋꞌʋn kpiꞌemnɛ hali ka yuugidi gat kʋdʋmin nwama la ka di yinɛ din yʋꞌʋn an yin bʋn la yɛla.[8]
Ba da bʋt nwama nɛ Afirika, Asia nɛ America yʋma tusa-tusa ka Columbus naan paae America.[9] Di nan kpɛn an nidib nɛ pakir nɛ nwami niŋ siꞌem paae America.
Ba ɛɛnti bʋtnɛ biili bɛɛ vuoen zinꞌisia tɔɔm sɛ, di yaꞌa ti an nwɛnɛ dabpii nɛ anu waꞌae dabpisi la. O bɔɔdi zinꞌikanɛ an an maꞌasim ka mɔr kʋꞌʋlim sʋꞌʋŋa, di pʋ bɔɔd zinꞌikanɛ ka sisiꞌem bɛɛ. Ba ɛɛnti bʋdi linɛ kpiꞌel dɔɔg ka di yaꞌa ti wal, daʋŋ kʋ mɔr wala la. hali sieba ɛɛnti bʋd nwamnɛ dʋkin pʋ lal nɛ dɔɔgɔ. Ba nɔbʋgidnɛ tɔꞌɔ ka mɛ waꞌam hali, dinzug la ba bɔɔdi siꞌel ye ba dɛllim ka nyaŋi nɔbigi paae ba bɛn. Ba tunꞌe nɔbʋgʋ dʋ tiig zug. Kpaadib ɛɛnti fiꞌigi di zug lanɛ ka di tɔnꞌ wilpaala ka nyaŋi wal bɛdigʋ.
Ba yaꞌa bʋt nwam, Nwadisa ayi la ka o biꞌignɛ siak punꞌor. Ba yaꞌa bʋt di, dabpisnaasi nɛ anu la ka di puud. Kʋꞌʋlim yaꞌa bɛ, ba na nyaŋi wal wala bɛdigʋ. Ban ti ye nwaisa atan la ka di wali naae ka kʋdʋg.
Nwama mɔr buudi kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb ka di dɔl ban an siꞌem nɛ ba tʋʋma. Ba sieba anɛ
Nwam mɛŋir.[10]
Ganꞌar.
Gɔŋ.
Afirika
Nwam mɔr tʋʋma bɛdigʋ tis ninsabilis di kas-kas anɛ Kusaas. Ba tʋʋma sieba anɛ
1. Ba mɔri ziid laꞌad/ kuꞌom
2. Ba mɔri kabisid kuꞌom daam nuud
3. Ba mɔri niŋid diib
4. Ba mɔri sɛɛnd bʋnnwɛꞌɛda (googi, binna, siyaꞌar, ginganya nbk).[11]
5. Ba nyuꞌusid saꞌab
6. Zinꞌisieba, ba mɔr nwama maan zupibig.[12]
Zinꞌisieba
Nwɛnɛ nwami mɔr tʋʋma bɛdigʋ siꞌem tis Afirika dim la, di mɛ mɔr tʋʋma bɛdigʋ tis zinꞌibanɛ kaꞌ Afirika tɛɛnsɛ; nwɛnɛ, China, Jew, Philppi dim nɛ banɛ kpɛlim. Nwam tʋʋma sieba anɛ;
1. China dim mɔri ziid tiim.[13][14][15]
2. Ba mɔr nwam kpiꞌema niŋid laꞌad nwɛnɛ kuꞌom, daam, binꞌisim nbk.
3. Ba mɛ lɛm mɔri maan bʋnnwɛꞌɛda.[16]
4. Jew dim mɔr dinɛ bɛ nwam pʋʋg la tiꞌebid banꞌas bɛdigʋ
5. Sieba mɛ mɔr nwam muma zamisid kuꞌom lubug
Gbanvɛɛnsa
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]- ↑ https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/calabash
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Natural_Resources_Conservation_Service
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Botanical_Society_of_Britain_and_Ireland
- ↑ https://www.finegardening.com/article/grow-birdhouse-gourds
- ↑ http://www.thekitchn.com/ingredient-spotlight-cucuzza-s-94464
- ↑ https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1311910
- 1 2 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1311910
- ↑ https://doi.org/10.1093%2Fmolbev%2Fmsj092
- ↑ https://academic.oup.com/mbe/article/23/5/893/1058370
- ↑ http://www.google.com/ is not available
- ↑ https://web.archive.org/web/20080518031713/http://www.yale.edu/glc/gullah/04.htm
- ↑ http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7813418.stm
- ↑ https://doi.org/10.2307%2F1497969
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780452010703
- ↑ http://search.eb.com/eb/article-9048083
- ↑ https://www.jstor.org/stable/842168