Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Pɛ'og

Di yinɛ Wikipiidia
pɛ'og
organisms known by a particular common name
Subclass ofdomesticated mammal, productive animal, herbivore, ruminant Dɛmisim gbɛlima
Has useNi'im, milk, wool Dɛmisim gbɛlima
Nameਭੇਡ, بھیڈ Dɛmisim gbɛlima
This taxon is source ofwool, Q118869033 Dɛmisim gbɛlima
Habitatpen Dɛmisim gbɛlima
Has characteristicsheep breed Dɛmisim gbɛlima
History of topichistory of sheep Dɛmisim gbɛlima
Taxon known by this common nameOvis aries Dɛmisim gbɛlima
Produced soundbleat Dɛmisim gbɛlima
Unicode character🐑, 🐏 Dɛmisim gbɛlima

Pɛ'og bɛɛ yin pɛ'ʋg kanɛ ka ba buon ye (Ovis aries) anɛ yin kɔnbʋg kanɛ dʋ'ad ka ba gʋ'ʋnɛ ba yin. Na'asaalin la ba ya'a  ye sheep di tʋn'ɛ Pa'an yɛlla pamm amaa nɛŋa pa'anɛ yin kɔnbid bɛɛ yin pɛ'ʋg yɛlla. Nwɛn wʋʋ bʋnkɔbid wʋsaa, pɛ'ɛs yinɛ Artiodactyla buudi ni. Ka mɔr nɔbbibis bɛɛ nɔb ɛnns bʋa'kira ayi. Ka ba kanl na an' wʋʋ billion yinnɛ.  Yin pɛ'ɛs la an' pɛ'ɛs banɛ zu'oe.Na'asaanam buon pɛ' nya'aŋ la nɛ ye ewe (/juː/ yoo), ka buon pɛ'raug la ye ram, saŋa bɛdigʋ,  ba buon ban fuoe pɛ'raad sieba la ye wether, ka pɛ'bibis la ye lamb.

ogi dɔlis tʋŋ sia yi mɔɔgin bʋnkɔnbid ni ka ba ti kpɛnɛsid o yin la nan pʋ nie paalʋ.[1] Vɛɛnsig paal ye Ovis aries yinɛ Asiatic (O. gmelini) buudi kanɛ buon mouflon ni; Mɔɔgin pɛog kanɛ bɛ Europe ka ba buon European mouflon (Ovis aries musimon) dɔlis nɛ buudi kaŋa ni kɛna.[2]og anɛ bʋnkɔnbig kanɛ ka ninsaalib da mɔr o kpɛnɛ yin yiiga (baa ban da mɔr baa kpɛnɛ yin wan wʋʋ yʋma tusa piiga bɛɛ tusa pisi banɛ gaad la); ban da mɔr o kpɛnɛ yin da anɛ yʋʋm 11,000 nɛ 9000 BC tɛnsʋki bɛ Mesopotamia[3][4][5][6] ka Mehrgarh tɛŋin an wʋʋ yʋʋm 7000 bɛ Indus Valley.[7][8] Ban pinili gʋʋn pɛog o laasieba yela, nɛ ban nɔbig da bɛnɛ southwest Asia bɛɛ western Europe.[9] Pinilig la, ba da gʋʋn pɛog nɛ niim, bin'isim nɛ o gbaŋ la maa yela. Banɛ vɛɛnsid kʋdʋmin dim yela paal ye ba nyɛ zinig sia Iran paal ye ba da gaans pɛɛs banɛ mɔr kɔnbilig nɛ 6000 BC,[2][10] ka li yʋʋm tusayi paae tusatan ni ka ba mɔr kɔnbilig la fuudi yɛɛd.[11]

Pɛ'og anɛ yin bʋnkɔbkanɛ an nɔba anaasi ka mɔr kɔnbʋlʋg bɛdigʋ. O anɛ bʋnkɔnbkanɛ ka o ituma kae war-warɛ, ka ti yaanam ye sɔnlʋm-sɔnlʋm bɔzʋgɔ fʋ yaa kuud o nwa, o pʋ kaasi da o ʋnsidnɛ. Nidibʋn o nɛ ye niim, ligidi, kʋʋr yaa bɛ, baar, nɛ saŋa sia binisim yɛla. O anɛ bʋnkɔnbkanɛ duad ka muasidi o bʋnbibis nɛ binꞌisim.[12] O lɛ anɛ bʋnkɔnb kanɛ pʋ mɔr iila, fʋ yaa ti nyɛ ka pɛog mɔr iila, li anɛ pɛraʋg maa mɔr iila[13]. O bɛnɛ o kɔn nɛ bʋʋg, bɔzʋgɔ bʋraug wɔɔ bʋnya  wɔɔ ba mɔri iila amaa, pɛraug maa mɔr iila ka pɛnya pʋ mɔr iila.

Linɛ kʋʋd pɛɛs anɛ yabid, nɛ wima, nɛ siɛli na kɔrig. Bʋnkɔnb kanɛ mɔr dataala, nar ka ɔ sʋa ɔ yaa ti nyɛ zabin kanɛ paal yɛl bɛ wiim ka ɔ dataa da paaɛ ɔ.[14] Amaa zanbin siɛba bɛ nɛ ka fʋ na baŋ, pɛog kanɛ bɛɛd dit nɛ finsfins, ka kaasid saŋa bɛdigʋ, ka pʋ laasid nɛ ɔ taabaa.[15] Pinligin sa ligiid bɛdigʋ kanɛ ka banɛ gʋɔl pɛɛs la lɛm mɔrnɛ iɛd pɛog tiima yaas. Pinligin sa kɔnbkim da iia tima pɔɔdin. Tɛŋ banɛ pʋn an tɛŋpʋʋs la, laam nɛ naasaatɛŋ, ba gɔs nɛ ka pɛog kaɛ linɛ ka ba bɔɔd daanɛ lin zʋg ka banɛ maan tima pʋ ɛar sʋɔr kanɛ ka ba na nɔk ligtitaar maal pɛog tiim.[16] Amaa ti siɛba bɛ ka ba mɔr maan pɛɛs ka li kaɛ bɛɛdɛ ka lɛɛ mɔr wada siɛba fʋn na maal siɛm. wɛn wɔɔ naasaatɛŋ, wada banɛ dɔlisid linɛ nar bɛ nɛ 21 CFR (Code of Federal Regʋlations) Part 530.[17] 20th century ne 21st century, nidib biɛla banɛ gʋʋn pɛɛs da basnɛ ka yʋʋn dɔl ti yaa, nɛ homeopathy, laam nɛ China ti yaa tima yɛ ba tiɛbi ba pɛɛs baans wʋsa.[18][19] Laam nɛ gbanmiidibi di kasɛta li yɛla la, ti banɛ tiɛbid la sɔbi bɛ naasaanam gbana ni.[18][19][20] Ti yaa nɛ naasaatima yʋʋn yalignɛ zinik ka banɛ gʋʋn pɛɛs yaŋidi tiɛbidi ba pɛɛs.[21]

Banɛ gʋʋn la bɛdigʋ ɛnti bɔ nɛ tima kɔnbkɔnb yɛ ba nyaŋɛ siiɛ yɛla. Yiiga anɛ yɛ fʋ gɔs ka pɛog kanɛ ka fʋ da la mɔr laafi. Kɔnb daadib bɛdigʋ bʋ bɔɔd bʋnkɔnb kanɛ ka ba bakʋ yiis ɔn bɛɛd la yɛla.[22] Li tɔɔn paal yɛ fʋ yɔ fʋ kɔnbid ka mɛ yɔ kɔnb saaʋŋ kanɛ ka fʋ daa la paaɛ wadig. Bʋnama ayi nar yɛ fʋ maal anɛ fʋ tisʋ diib sʋʋŋa ka mɛ da gɛnsʋʋ. fʋn na bakʋ ɔ kɔ, tʋkpiidʋg, yɛla zinig, zabir, tʋʋlʋg, waad, gɛnlis nɛ siɛba tɔɔn baas nɛ baans, nɛ niŋbin zabir.[23][24][25][26] Gɛnlis bɛdigʋ tɔɔn daamʋ ɔ niŋbiŋ tʋʋma.[26] “Shipping fever” (pneʋmonic mannheimiosis, formerly called pasteurellosis) anɛ wiim yitnɛ gɛnlis ni, kas kas anɛ fʋn na mɔrʋ waɛ zinisia bɛɛ fʋn na zanl ɔ.[27][28] zabir, dabiɛm, nɛ siɛnam bɛdigʋ tɔɔn kɛ ka ɔ paam ɛpinephrine (adrenaline). Epinephrine secretion yaa yʋʋg ka fʋ naan kɔdigʋ li tɔɔn saam niim la malisim(by caʋsing glycogenolysis, ka yisid lini kɛt ka niim malis) ka li kɛt ka niim pʋ yʋʋgida ka saamid.[24] Yɛl bama zʋg li nar ka fʋ gɔs pɛog sʋʋŋa. Ka kɛ ka pɛog pʋ di lini an yabidɛɛ, yabid wɔɔ bʋnvʋya tikanɛ ka ba pʋʋsid, naasaabʋgilim, motor kpaam, nɛ radiator coolant an kpaam malis ka lɛɛ pʋ dit la.[29]

Naana kanɛ ka nidib tiɛbid pɛɛs anɛ kʋsib nɛ bʋnvʋya tiɛbʋg. Bʋnvʋya banɛ bɛ pʋʋgin nɛ banɛ bɛ yiŋ an wiim kanɛ bɛ pɛɛs ni nɛ sapʋad bɛɛ pʋ lɛn dʋad bɛdigʋ.[30] Bʋnvʋya tisid pɛɛs pʋʋgin baa. ba ɛnti dɔl nɛ kpɛ saŋkanɛ ka ba ɔnbid mɔɔd la, ka nɔbigid pɛog la pʋʋg ka yi digestive system ni (ka lɛn siniŋ yaas). Oral anti-parasitic medicine ka ba bʋɔn drenches ka ba mɔrɛ tisid bʋnkɔnbid la ka li tiɛbid wɔrms ba yaa ti nɔbigid  yɛ li siniŋ tʋʋma. Pɛog la nar ka ɔ tɔɔm ziigi ɔnb ka worms la da lɛn paaɛ ɔ.[31] Bʋnvʋya banɛ daamid pɛog niŋbiŋ la anɛ: karigis (li bɛ nɛ ɔ niŋbiŋ lʋas kɔnbkɔnb), sheep keds, nose bots, sheep itch mites, nɛ zʋnzʋr. Keds la anɛ bʋnvʋr banɛ nʋʋd ziim ka kɛt ka pɛog la pʋ tɔɔn dita ka lɛɛ kaɛ sapʋadɛ. Zʋnzʋya la anɛ bot fly nɛ blow-fly, wɔɔ Lucilia sericata bɛ li tiran L. cuprina. Zʋnzʋ ɛada dʋm mɛ. Bʋn iiada nyɛɛdnɛ gɛla fɛʋŋin bɛɛ zinikanɛ an maasigʋ, ka zʋnzʋya la yaa ti nɔbig, ba baadnɛ pɛog la niŋbiŋin ka ɔ ti kpi, ba yaa pʋ tiɛb ɔ tɔɔtɔɔ. tiɛb kanɛ lɛm paas anɛ fʋ na yiis kɔbilik la, li anɛ tiɛb kanɛ an naanaa. tɛŋsiɛba yisidnɛ gbaŋ la bʋn iiada la kʋ lɛn yaŋɛ sʋa ani yaasɛ. Ba ɛnti niŋ ala saŋkanɛ ka pɛog la nan an pɛogbil.[32][33] Nose bots anɛ bʋn iiada banɛ nanpʋ kpɛiŋɛ ka bɛ pɛog yɔya ni ka kɛ ka pɛog la pʋ tɔɔn vʋʋsida. Li kɛt ka miɛd yitɔ ɔ yɔya ni, ka ɔ tɛsim, ka kind ka lɔbid zʋg. Fʋ tɔɔn kad bʋnvʋya banɛ daamid pɛog niŋbiŋ la nɛ backliners, nɛ fʋn na pʋʋs ɔ nɛ tiim.[30]

  1. Pɛ'og tʋʋm yinne anɛ ni'im yɛla.
  2. Ba mɔr pɛ'og gbana maan ssi'enam bɛdigʋ.
  3. Kusaas mɔr pɛ'ogi maan maana.
Dunia wʋsa pɛɛs
Yʋʋm 2019
Kanl million nam
1. China 163.5 (13.19%)
2. India 74.3 (5.99%)
3. Australia 65.8 (5.31%)
4. Nigeria 46.9 (3.78%)
5. Iran 41.3 (3.33%)
6. Sudan 40.9 (3.3%)
7. Chad 35.9 (2.9%)
8. Turkey 35.2 (2.84%)
9. United Kingdom 33.6 (2.71%)
10. Mongolia 32.3 (2.61%)
World total 1,239.8
Yiya na: UN Food and Agriculture Organization

og anɛ bʋnkɔnb kanɛ an yɛlkpan kuob nɛ gʋʋl pʋʋgin dunia wʋsa, amaa bʋnkɔnb sieba kɛna die ba nɔbir hali ka ba yʋʋn gʋʋni ba, li kaskas anɛ kurkur, nua nɛ naaf.[34] China, Australia, India, nɛ Iran mɔr pɛɛs bɛdigʋ, anina ka ba tɛŋin dim paamid niim nɛ gbana, ka mɛ lɛn mɔri laligid tɛŋ sieba.[35] Tɛnsieba wan wʋʋ New Zealand bʋnkɔnbid pʋ zuoe wala amaa ba nyaŋid yel hali ba daa diib pʋʋgin ban kuosid lɔmisid tɛɛnsi kuosid pɛɛs la zug. Pɛog anɛ bʋnkɔnbig kanɛ kɛ ka tɛnsieba daa diib nɔbigid, ka ba gɔsid ban na niŋ siem ka kuob nɛ gʋʋl nɔbig ka mɛ sʋŋ banɛ kuosid diib tɛɛnsin.[36][37] Tɛɛns banɛ nan pʋ nɔbig la, bʋnkɔnbid nwa paas kuob nɛ  gʋʋl ni ka sʋŋid laad kuosig ka li kɛn tuon. Zinig sieba gba ba mɔr pɛɛsi tiasid nɛ laasieba.[36]

Ti nyɛt laasieba bɛdigʋ yit pɛɛs banɛ ka ba gʋʋn yaan la. Gbana ka ba mɔri maan fuud, amaa 20th century naar saŋa la gbana ligidi da lɛb nyaaŋ hali bɔzugɔ ban da pinili mɔr laasieba maan fuud la.[36] Nidib banɛ sʋʋe kɔnbid la saan, fʋ na yɔ ligid sia ka ba kiesi fʋ pɛog kɔnbid la gat nyɔɔd kanɛ ka fʋ na paam, ka  li kɛ ka bʋnkɔnbid kuosig maa pʋ mɔr nyɔɔdɛ, ba yaa pʋ sie kuob nɛ gʋʋl laad ligidi.[36] Kɔnbilig la mɔri maan fuudi tabin dɔɔg pʋʋgin. 21st century saŋa, niim kuosig da anɛ linɛ mɔr ligidi hali bɛ pɛog gʋʋlig ni, baa nidibi pʋ ɔnbid pɛog niim wan wʋʋ ban ɔnbid nua, kurkur bɛɛ naaf niim siem la.[34]

og gbaŋ mɛ mɔri maan fuud, taada, kparikɛnɛd nɛ laasieba. Ba yaa kɔdig pɛog ka laabanɛ bɛɛ o pʋʋgin ka ba pʋ bɔɔd la mɛ mɔr nyɔɔd: pɛog kpaam ka ba mɔri maan kiibʋ nɛ candle, ba mɔr pɛog kɔnbir nɛ o giinla maan laasieba wan wʋʋ luudu biig nɛ gaadiŋ ka lɛn mɔri maan tabidiŋ ka ba buon naasaalin ye glue la. [38]Ba mɔr pɛog pʋʋgin nyɔɔdi maani tʋʋd diba ni, ka mɔr pɛɛbibis nyɔɔdi maan gʋnma sɛɛnd ningbiŋ, ka mɛ lɛn an gʋnma tis kɔn nɛ tennis rackets.[39]ɛs bina, linɛ mɔr kʋʋlim la, ba mɔri gɛndigid saadi maan pɛpa.[40] Laad banɛ bɛ pɛog ni ka ba pʋ bɔɔda, linɛ mɔr nyɔɔdi ba wʋsa ni anɛ kpaam la bɛ gbaŋ ni la: dinɛ li ningbiŋ la ka kuom pʋ gat la, ka an kpaam bɛ pɛog la gbaŋ ni ka ba mɔri maan kpasɔɔnrim nam nɛ kpasieba la.[39]

Kpaadib sieba gʋʋn ka mɛ nyɛt nyɔɔdi yit kɔnbig la vʋm pʋʋgin. Nidib banɛ mɔri ba pɛɛsi kɛn pʋasada nɛ dasam diema ni wan wʋʋ 4-H nɛ nyaab diema nami bɛ kuob nɛ gʋʋl zinisin la anɛ suor ka ba nyaŋidi kuosidi ba pɛɛs la.[41] Kpaadib tɔɔn gaŋ ye ba gɔs pɛog buudi sia ka nyaŋi kuosi li, ka sieba mɛ ɛɛti nɔki ba pɛraad ka ba dʋti ba taaba pɛɛs ka ba yɔɔdi ba.[42] Suor paalig kanɛ ka ba dɔlisid pɛɛs ni paamid nyɔɔd anɛ ban na nɔki ba tis ninsieba ka ba kɛŋ ɔnbi ba mɔɔd ka yɔɔ ba ka kɔnbig la ɔnb la sam; ba bɔɔd banɛ nwaasid mɔɔd  la nɛ ye ba yis mɔɔg ka li da zuoe nidibi laasid zinig sieba nam lin na niŋ siem ka li gu bugum laaŋir.[43]

Baa pɛɛs daa lɛb nyaaŋ zinis bɛdigʋ ni la, pɛog laan mɔr ligidi hali gat bʋnkɔnbid banɛ kpɛlim la. Ba pʋ bɔɔd gbɛɛnsig dɔɔg kanɛ ka li ligidi zuoe,[44] wan wʋʋ ban gu'un nɔɔs nɛ kurkurnam dɔɔdin siem la. Ba pʋ faand paalʋ; pɛɛs wan wʋʋ ayuobʋ na nyaŋi kpɛnɛ zinig kanɛ ka naaf bɛɛ wief yinnɛ maa kpɛnɛd.[45][46]ɛs mɛ ɔnbid mɔɔd wan wʋʋ mɔɔd banɛ ka bʋnkɔnb sieba pʋn kʋ siisɛ, ka mɛ na dʋa biis tɔɔtɔ.[47] Linɛ lɛn paas yaas, bʋnkɔnb sieba ka ba ligidi dʋti dɔli ba yam bɛɛ ba diib, wan wʋʋ kawɛnna, maagi nɛ bielim sieba la, pɛog ligidi baa kae nɛ laaban ligidi an siem.[48] Fʋ yaa gɔs bʋnbama nɛ pɛog ligidi mɛ pʋ zuoe wala, nwa wʋsa paal ye banɛ gʋʋn pɛɛs la mɔr nyɔɔd, baa o kɔnbid la yaa pʋ zuoe.[48]ɛs gʋʋlig mɔr nyɔɔdi tis banɛ gʋʋni ba mɛŋ din, laanɛ banɛ gʋʋni ba yaan ka li pʋ nyɛt laad bɛdigʋ tisidi baa, bɔzugɔ pɛɛs gʋʋlig anɛ linɛ ka ba nan pʋ gɔsi li paas kuob nɛ gʋʋl tʋʋmbɛda nii.[49] Amaa, banɛ gʋʋn biela, ka mɔr bʋn-nyaas wan wʋʋ piiga paae pisnu (10 to 50 ewes), pʋ mɔr nyɔɔdɛ bɔzugɔ ba pʋ gɔsidi ba titua nɛ. Linɛ zug ka li an ala anɛ ye ba kʋ nyaŋi mɔr masin nami guri ba, ka li kɛt ka ba pʋ nyɛt nyɔɔdɛ. Nidib gʋʋn kɔnbid biela wala buudi nɛ ka li anɛ bɔɔdim yela ka sieba mɛ mɔri ba ka ba ye ba ɔnbid mɔɔg kuosuoya nam ni.[50]

og niim nɛ o binisim da anɛ diib hali tis dʋdʋmin dim ka ba da dit ka li maani ba ningbina ban da pinili tɔnɔsid ka laasid kuod nɛ gʋʋl laad la.[45] Ba buon pɛog niim ye pɛog niim, ka yʋʋm wʋsa pʋʋgin ba kuud pɛɛs wan wʋʋ 540 million maan niim dunia wʋsa pʋʋgin.[51] "Mutton" linɛ an pɛog niim naasaalin la yina Old French moton, linɛ da an yʋʋr kanɛ ka Anglo-Norman tuongatib da pʋd pɛog, banɛ da yit British Isles Middle Ages saŋa. Nwa da kilim pɛog niim naasaalin, ka yʋʋr kanɛ yi Old English ni ka ba buon sceap la ka ba lɛɛ da nɔki pʋd bʋnvʋr la yʋʋr.[52] Pinilig sa, "mutton" linɛ an pɛog yʋʋr naasaalin la da anɛ yʋʋr kanɛ ka ba buon pɛog niim, amaa ka li anɛ banɛ paae yʋma ayi waala; "lamb" an yʋʋr kanɛ ka ba da tis pɛog kanɛ nan pʋ paae yʋʋm yinnɛ.[53][54][55]

21st century saŋa, tɛɛns banɛ ka ba da ɔnbid pɛog niim hali da anɛ Arab states of the Persian Gulf, New Zealand, Australia, Greece, Uruguay, United Kingdom nɛ Ireland.[36] Tɛɛns bama ɔnbid 14–40 lbs (3–18 kg) pɛog niim yʋʋm wʋsa.[36][55]og niim yʋʋr mɛ yi France, Africa (li kaskas Arab tɛɛnsin), Caribbean, banɛ kpɛlim Middle East, India, nɛ China zinis sieba.[55] Nwa dɔl nɛ ban da pinili gʋʋn kɔnbid la saŋa. Tɛɛns bam ani titaam, diib banɛ ka ba nɔk pɛog niimi maal bɛnɛ zinig wʋsa. Pɛog lana—ka ba buon animelles bɛɛ lamb fries—anɛ dikpɛŋi tis tɛɛns bɛdigʋ dunia ni. Linɛ ka ba mɔr pɛog niimi maan ka li bɛ li kɔn anɛ Scottish haggis, lin anɛ pɛog puʋgin laad ka ba dʋg nɛ oatmeal ka sɛ gabʋ gɛndig nɛ pʋʋr la.[56] Fʋ yaa ye fʋ mamisi gɔs, tɛɛns wan wʋʋ U.S. ɔnbid niim la wan wʋʋ pound bɛɛ li gaad ala (pʋ paae 0.5 kg), ka America nidib ɔnbid kurkur niim 50 pounds (22 kg) nɛ naaf niim 65 pounds (29 kg).[55] Linɛ lɛn paas yaas, tɛŋban nidib pʋ ɔnbid naaf niim wala, ka lɛɛ bɔɔ pɛog zinig kanɛ ka li ligidi kpiem: titaam bɔɔd gbɛr niim.[36]

Baa ban pʋ kpɛn tugunu nud pɛog binisim la,[57] zina nwa ba mɔr titaam maanɛ cheese nɛ yogurt. Pɛog mɔr binis nɔya ayi, ka maan binisim biela, fʋ yaa ye fʋ mak nɛ naaf din.[45] Amaa, pɛog binisim mɔr kpaam, ka an gaanlig, ka maan ningbina gat naaf binisim, lin ka ba mɔri maan cheese.[58] Fʋ yaa zieli li ka li maae biim, sia bɛ kɔnba la ni maan kɔnba, linɛ na gʋʋd ka li kʋ sanam.[58] Ban nɔk pɛog binisim maal binisim diib sieba an feta linɛ bɛ Bulgaria nɛ Greece, Roquefort linɛ bɛ France, Manchego yit Spain, pecorino romano (Itali dim buon pɛog ye pecore) nɛ ricotta Italy tɛŋin nɔɔ. Yogurts, sieba maali yinɛ pɛog binisim ni.[59] Ba maal laabama bɛdigʋ yinɛ naaf binisim ni, li kaskas anɛ banɛ ka bam aal tɛnsieba ni.[36]og binisim mɔr kpaam 4.8%, ka na nyaŋi daam banɛ pʋ bɔɔd kpaam bɛdigʋ.[36]

Wan wʋʋ bʋnkɔnbid banɛ gbɛɛnd yin la sieba an siem la, ba bʋndaad banɛ ka ba pʋ zana ba niim pʋ malisa, li kaskas anɛ ban nɔbigid la. Ba sieba bɛ ka ba pʋ fʋo ba lana tɔɔtɔɔ bɛɛ ba pʋ fʋoe titua nɛ (ka lan biilif yinnɛ kpɛlim). Pɛraad bama buudi pʋ mɔr daa.[60][61]

og zuoe nɛ ka mɛ pʋ dʋad tɔɔtɔɔ ka li kɛ ka ba vɛɛnsid o yela. Ba an yɛlkpan hali bɛ naasaasɔɔng vɛɛnsig ni.[62] zinig kanɛ ka ba buon Roslin Institute of Edinburgh, Scotland tɛŋin la mɔr pɛɛs buudi kɔnɔbkɔnɔbi maan vɛɛnsig ye ba gɔs yelsieba. Yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ piswai nɛ awai ni (1995), pɛɛnyaas buudi ayi ka ba buon Megan nɛ Morag da an yiiga bʋnkɔnbid banɛ duad ka ba vɛɛnsi ba gɔs ka ba binisa nɔbigir pʋ zɛm taaba. Yʋʋm kanɛ da tial la, Finnish Dorset pɛog kanɛ ka ba buon, ka ba da pʋdi li yee “pɛog kanɛ ka dunia wʋsa mi" bɛ Scientific American,[63] da anɛ bʋnkɔnb kanɛ da an yiiga ka ba da laasi ba ka ba an yinnɛ ba ningbina itima pʋʋgin. Nwa nyaaŋ, Polly nɛ Molly da an yiiga ka ba laasi ba saŋa yinnɛ ka ba buudinam kaa yinnɛ.

Yʋʋm tusayi nɛ anii ni (2008), pɛog buudi banɛ bɛ anɛ linɛ ka ba pʋ kpɛm baŋi li wala, laanɛ ban da yi zinig sieba na ka ba nyaŋi baŋ la,[64] ka ba laas pɛog buudi banɛ bɛ dɔlisidi ba DNA nɛ vɛɛnsig kanɛ ka ba mɔri ba bʋnkɔnbid banɛ dʋad taaba yela la.[65] Yʋʋm tusayi nɛ piinɛyi ni (2012), pɛog kanɛ da mɔr buudi kɔnɔbkɔnɔb ka ba buon "Peng Peng" da yi paalʋ na dɔlis Chinese scientists, onɛ da vɛɛns ka ye o buudi anɛ samɛrid buudi ka li da dɔlis anina ka li nyaŋi maal kpaam kanɛ pʋ mɔr daʋŋi tis ninsaal ningbiŋɔ.[66]

Fʋ yaa gɔs Winaam maal laasieba zamisig pʋʋgin, Soay sheep buudi banɛ kpɛlim Hirta tɛŋin la ba nyaŋi gɔs o ningbiŋ la nar ye li zɛm siem bɛn ka li nyaŋi maal dʋa tɔɔtɔɔ.[67] Soay pɛɛs buudi la mɔr kala kɔnɔbkɔnɔb, ka nidib da vɛɛnsi gɔs ye bɔ ka bʋnkɔnbid banɛ zuos, ka an sabila nwa kanl da sieda; nwa da gɛɛs wada kanɛ ka ba ye buud banɛ an bɛda dʋad tɔɔtɔɔ la.[68] Soays buudi banɛ bɛ Hirta la mɔr tʋʋma bɛdigʋ bɔzugɔ ba baki ba mɛŋ nɛ ba taaba.[69]

ɛs banɛ ka ba gʋʋn yaan anɛ banɛ ka ba taa mɔri maan vɛɛnsa gɔsid, li kaskas anɛ vɛɛnsig kanɛ kati waae sʋsʋnya banas ni, zinis banɛ wan wʋʋ zidʋtim banas nɛ sʋsʋnfʋ na zanas tʋʋma.[70][71] Ba mɔr pɛog kanɛ mɔr pʋʋgʋ vɛɛnsidi baŋid ninsaali pʋʋg tʋkiri mɛ an siem, ka ba mɔri ba vɛɛnsidi gɔsid biigi nɔbigid pʋʋgin siem,[72] o maa na pʋ dit dikanɛ maan ningbinaa.[73] Banɛ vɛɛnsidi gɔsid ninsaal itima yela, ba mɔr pɛogʋ maan vɛɛnsig nwa, pɛog itima wan ninsaal itima la zug.[74]

og mɔr tʋʋma hali bɛ malima bɛdigʋ ni, li kaskas anɛ zinis banɛ ka ba zuoe galis. Fʋ yaa buol nid ye o anɛ pɛog, li paal ye ba zɔt nɛ dabiem ka kaa gbaarɛ.[75] Ba mɔr pɛog daag ka li anɛ zanbini paan paŋ; zanbin kanɛ bɛ Los Angeles Rams football team nɛ Dodge Ram lɔr nyaaŋ la paal nɛ pɛrakanɛ mɔr iilbɛda ka ba buon Ovis canadensis.

ɛs kaanlig anɛ bʋnlinɛ sʋŋid nidib ka ba nyaŋidi gbisid, ka nidibi da kaan pɛɛs siem la nan kpɛlim bɛ zina nwa. Pɛɛs mɛ paas siilima ni nɛ pianasieba pʋʋgin ka ba mɔri li yet saŋa wʋsa ye "pɛog sabil". Fʋ yaa buol nid ye pɛog sabil, li paal ye o anɛ ninkanɛ pʋ dɔlisid laasig la wadaa.[76] Nwa yinɛ pɛog sabilig yinnɛ ɛɛti dʋa paas pɛɛs banɛ an piela maa ni la. Kɔnbkimnib da pʋ bɔɔd pɛɛs sabila banɛ, bɔzugɔ ba da pʋ bɔɔd kɔnbilig sabiligi daada wan wʋʋ banɛ an piela la.[76] Nidib banɛ siakidi ba gɔmɛna banɛ mugusidi ba, ba pʋdʋ ba nɛ yʋʋr saaŋ naasaalin ye sheeple. Ka ba yaa yel ye fʋ wan ni pɛog nɛ, li paal ye fʋ tʋm nɛ nyan tʋʋma.[77]

og anɛ zanbina tis banɛ yʋm yʋʋma wan wʋʋ The Wolf in Sheep's Clothing, Little Bo Peep, Baa, Baa, Black Sheep, nɛ Mary Had a Little Lamb; gbana wan wʋʋ George Orwell gbaŋ kanɛ buon Animal Farm nɛ Haruki Murakami gbaŋ kanɛ an A Wild Sheep Chase; yʋʋma banɛ ka ba sieba an Bach's Sheep may safely graze (Schafe können sicher weiden) nɛ Pink Floyd yʋʋma ka o buol ye "Sheep", nɛ yʋm sieba wan ni William Blake din linɛ ka o pʋd "The Lamb".

Saŋkanɛ gaad sa la, ba da mɔr pɛog zanbina winpʋʋsʋm zinisi bɛ ancient Near East, Mideast, nɛ Mediterranean zinis: Çatalhöyük, Egyptian winpʋʋs kʋdʋg, Cana'anite nɛ Phoenician malima ni, Judaism, Greek winpʋʋsʋm, nɛ sieba banɛ kpɛlim. Winpʋʋsʋm zanbina nɛ malima da pinil nɛ yiiga yadda niŋidib la saan: pɛɛs zuwana (nɛ niigi) ka ba da mɔri bɛ badanam ni bɛ Çatalhöyük zinis ni 8,000 BCE.[78] Egyptian winpʋʋsʋm ni, pɛog da anɛ zanbini tis wina bɛdigʋ: Khnum, Heryshaf nɛ Amun (on da anɛ winkanɛ tisid biis).[36] Bada banɛ mɛ da paan pɛog zanbina da anɛ winpʋak Ishtar, Phoenician winkanɛ ka ba buon Baal-Hamon, Babylonian dim winkanɛ ka ba buon Ea-Oannes.[36] Madagascar tɛŋin, ba da pʋ ɔnbid pɛog niimɛ bɔzugɔ ba da siak ye pɛog anɛ ba yaanam la tiaki lɛb na.[79]

Kʋdʋmin Greek dim piana pɛog yela bɛdigʋ: ka ba buon Chrysomallos, ka o kɔnbilig la an dɔnbʋʋlim wan wʋʋ sanlim nɛ, ka ba paan o yela kʋdʋmin sa ti paae zina nwa. Banɛ gɔsid kudʋmin yela paal ye ba zanbina pʋʋgin, pɛog anɛ yiiga zanbin bɛ Greek zodiac zanbina nam ni, ka mɛ paas bʋnkɔnbid anii banɛ ka ba mɔri kaan yʋʋma paad yʋʋm piinɛyi bɛn la, ka li an bʋnlinɛ ka ba nɔki pʋd nwadis la yʋda yʋʋm pʋʋgin.[79] Chinese malima pʋʋgin ba yel ye Hou ji da ku nɛ pɛog. Mongolia, shagai anɛ dikʋda banɛ ka ba da maan ka li yinɛ pɛog kɔnbir ni na ka ba nan mɔri li maan bʋgʋlʋmbʋgʋlʋm.

og da paas Abraham nam saŋa ka li paan ban da mɔr yadda siem; Abraham, Isaac, Jacob, Moses, nɛ King David nam da anɛ kɔnbkimnib. Winaam gbaŋ la paal ban da lɔ Isaac la, ba da kʋ nɛ pɛog ka o die Isaac maliak la da gbane Abraham nuug la (mɔɔm pʋʋsim pʋʋgin, Abraham da tieb nɛ ye o ku Ishmael li maal maan). Salla anɛ maliŋ kanɛ ka mɔɔm maan, sankan ka ba mɔr pɛɛs (bɛɛ bʋnkɔnb sieba) kuud ka li paan ye ba tien nɛ bʋnlinɛ da maal la.[80][81] Ba kuud pɛɛs mɔɔg maliŋ sieba nam pʋʋgin.[82] Greeks and Romans dim da mɔr pɛɛsi maan maana ka li an ba malima, ka banɛ ka win kanɛ ka ba pʋʋsid an Judaism mɛ kuud pɛɛs ka ba buoni li Korban, malima la sieba anɛ Winaam kum maliak gaadʋg maliŋ ka ba kuud pɛɛs.[79]

Ba laasi buon banɛ an Kristo biis ye pɛɛs ka Kristo mɛŋ an kɔnbkim sʋŋ, ka pɛɛs mɛ paas Yesu dʋam saŋa sa. Kristo biis banɛ an kasi la ba buoni banɛ banɛ mɛ an kɔnbkimnib, ka lɛn buoni ba kɔnbid la mɛŋ. Winaam gbaŋ mɛ paal ye Kristo anɛ maan pɛog kanɛ yi Winaam saan na ka Easter diema nam ka ba maani bɛ Greece nɛ Romania tɛɛnsin la ba kuud Paschal pɛɛs anina. Ba buon karindɔɔg kpɛɛm nɛ ye pastor, ka lin yinɛ latin buudi pianad ni linɛ gbin ni an kɔnbkim. Winpʋʋs dɔsieba ni ba tuongatib ka ba buon bishops la zal nɛ daag sia, ka li paali ba kpɛŋ la paŋ ka ba maali li ka li wan wʋʋ kɔnbkim duor.

Tɛmpilet:Clear


  1. Hiendleder S, Kaupe B, Wassmuth R, Janke A (2002). "Molecular analysis of wild and domestic sheep questions current nomenclature and provides evidence for domestication from two different subspecies". Proc. Biol. Sci. 269 (1494): 893–904. doi:10.1098/rspb.2002.1975. PMC 1690972. PMID 12028771.
  2. 1 2 Ensminger, p. 5
  3. Ensminger, p. 4
  4. Weaver, pp. 11–14
  5. Simmons & Ekarius, p. 2
  6. Krebs, Robert E.; Carolyn A. (2003). Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions & Discoveries of the Ancient World. Westport, CT: Greenwood Press. ISBN 978-0-313-31342-4.
  7. Franke, Ute (January 2016). "Prehistoric Balochistan: Cultural Developments in an Arid Region". In Markus Reindel; Karin Bartl; Friedrich Lüth; Norbert Benecke (eds.). Palaeoenvironment and the Development of Early Settlements. VML, Verlag Marie Leidorf. ISBN 978-3-86757-395-5. Archived from the original on 15 March 2022. Retrieved 31 July 2020.
  8. Meadow, Richard H. (1991). Harappa Excavations 1986–1990 A Multidisciplinary Approach to Third Millennium Urbanism. Madison Wisconsin: PREHISTORY PRESS. pp. 94 Moving east to the Greater Indus Valley, decreases in the size of cattle, goat, and sheep also appear to have taken place starting in the 6th or even 7th Millennium BC (Meadow 1984b, 1992). Details of that phenomenon, which I have argued elsewhere was a local process at least for sheep and cattle (Meadow 1984b, 1992).
  9. Chessa, B.; Pereira, F.; Arnaud, F.; et al. (2009). "Revealing the History of Sheep Domestication Using Retrovirus Integrations". Science. 324 (5926): 532–536. Bibcode:2009Sci...324..532C. doi:10.1126/science.1170587. PMC 3145132. PMID 19390051.
  10. Weaver, p. 11
  11. Smith et al., p. 8
  12. https://www.britannica.com/animal/domesticated-sheep
  13. https://www.sacrewell.org.uk/news/why-do-some-sheep-have-horns-and-others-dont/
  14. Simmons & Ekarius
  15. Wooster, p. 187.
  16. Smith et al., p. 95.
  17. "CFR – Code of Federal Regulations Title 21". Accessdata.fda.gov. 7 November 1996. Archived from the original on 15 April 2014. Retrieved 14 April 2014.
  18. 1 2 Weaver
  19. 1 2 Simmons & Ekarius
  20. Paolo Bellavite; Riccardo Ortolani & Anita Conforti (June 2006). "Immunology and Homeopathy. Experimental Studies on Animal Models". Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine. 3 (2): 171–86. doi:10.1093/ecam/nel016. PMC 1475939. PMID 16786046.
  21. Wooster
  22. Simmons & Ekarius
  23. Grandin, T. (ed.). 2007. Livestock handling and transport. 3rd Ed. CABI, Wallingford, UK. 386 pp.
  24. 1 2 Gregory, N. G. 1998. Animal welfare and meat science. CABI, Wallingford, UK. 298 pp.
  25. Houpt, K. A. 2004. Behavioral physiology. In: Reece, W. O. (ed.). Dukes' physiology of domestic animals. 12th Ed. Cornell Univ. Press, Ithaca, New York. pp. 952–961.
  26. 1 2 Moberg, G. P. and J. A. Mench. 2000. The biology of animal stress: basic principles and implications for welfare. CABI, Wallingford, UK. pp. 1–21.
  27. Brogden, K. A., H. D. Lehmjuhl, R. C. Cutlip. 1998. Pasteurella haemolytica complicated respiratory infections in sheep and goats. Vet. Res. 29: 233–254.
  28. Kimberling, C. V. 1988. Jensen and Swift's diseases of sheep. 3rd Ed. Lea & Fibiger, Philadelphia. 394 pp.
  29. Simmons & Ekarius, p. 161.
  30. 1 2 Simmons & Ekarius
  31. Brown, Dave; Sam Meadowcroft (1996). The Modern Shepherd. Ipswich, United Kingdom: Farming Press. ISBN 978-0-85236-188-7.
  32. "Standard Operating Procedures – sheep Mulesing". New South Wales Department of Primary Industries. Archived from the original on 6 September 2007. Retrieved 1 March 2008.
  33. Primary Industries Ministerial Council (2006). The Sheep (PDF). Primary Industries Report Series (2nd ed.). CSIRO Publishing. pp. 17–23. ISBN 978-0-643-09357-7. Archived from the original on 29 August 2016. Retrieved 1 March 2008.{{cite book}}: |work= ignored (help)
  34. 1 2 Brown, Dave; Sam Meadowcroft (1996). The Modern Shepherd. Ipswich, United Kingdom: Farming Press. ISBN 978-0-85236-188-7.
  35. Cuming, Marius (24 January 2008). "Live sheep ship-shape". North Queensland Register. Archived from the original on 16 March 2008. Retrieved 24 January 2008.
  36. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Weaver
  37. Severson, Kim (14 September 2005). "Iceland Woos America With Lamb and Skyr". The New York Times. Archived from the original on 16 April 2009. Retrieved 27 January 2008.
  38. Simmons & Ekarius, pp. 325–329
  39. 1 2 Ensminger
  40. "Sheep Poo paper". Creative Paper Wales. Archived from the original on 12 October 2007. Retrieved 1 December 2007.
  41. Simmons & Ekarius, p. 322
  42. Simmons & Ekarius, p. 333
  43. Simmons & Ekarius, pp. 332–334
  44. Smith et al., p. 31.
  45. 1 2 3 Simmons & Ekarius
  46. Small, Joanna (18 January 2008). "Sheep Compete With Beef". KSBR News. ABC. Archived from the original on 16 March 2008. Retrieved 27 January 2008.
  47. Simmons & Ekarius, p. 1.
  48. 1 2 Wilde, Matthew (20 January 2008). "Profit opportunities raising sheep". Waterloo-Cedar Falls Courier. Retrieved 27 January 2008.
  49. Simmons & Ekarius, p. 3.
  50. College of Agriculture and Home Economics. "Sheep Production and Management" (PDF). Archived (PDF) from the original on 26 September 2020. Retrieved 25 October 2019.
  51. "FAOSTAT". www.fao.org. Archived from the original on 29 May 2020. Retrieved 25 October 2019.
  52. Oxford English Dictionary, 1933: Mutton, Sheep, Beef.
  53. "Mutton". Merriam-Webster's Online Dictionary. Archived from the original on 22 April 2009. Retrieved 23 January 2008.
  54. "What Is Mutton? Understanding The History". Mutton Renaissance Campaign. Archived from the original on 23 July 2017. Retrieved 23 January 2008.
  55. 1 2 3 4 Apple, R.W. Jr. (29 March 2006). "Much Ado About Mutton, but Not in These Parts". The New York Times. Archived from the original on 16 April 2009. Retrieved 23 January 2008.
  56. Smith et al., p. 147.
  57. "Sheep Trade in Syria" (PDF). napcsyr.org. National Agricultural Policy Center, Ministry of Agriculture and Agrarian Reform, Syrian Arab Republic. Archived from the original (PDF) on 12 October 2016. Retrieved 16 August 2016.
  58. 1 2 Pulina et al. p. 2.
  59. Kurmann, Joseph A.; Jeremija L. Rašić; Manfred Kroger (1992). Encyclopedia of Fermented Fresh Milk Products: An International Inventory. New York, NY: Springer. ISBN 978-0-442-00869-7. p. 343.
  60. "Docking, castrating, and disbudding". sheepandgoat.com. Archived from the original on 15 December 2018. Retrieved 30 August 2014.
  61. American Institute Of Agriculture, Chicago (1922). Marketing Live Stock. Archived from the original on 15 March 2022. Retrieved 1 November 2020.
  62. "Fifth Report on the Statistics on the Number of Animals used for Experimental and other Scientific Purposes in the Member States of the European Union" (PDF). Commission of the European Communities. November 2007. Archived from the original (PDF) on 16 February 2008. Retrieved 10 February 2008.
  63. Lehrman, Sally (July 2008). "No More Cloning Around". Scientific American. Archived from the original on 19 November 2008. Retrieved 21 September 2008.
  64. de Gortari MJ, Freking BA, Cuthbertson RP, et al. (1998). "A second-generation linkage map of the sheep genome". Mamm. Genome. 9 (3): 204–09. doi:10.1007/s003359900726. PMID 9501303. S2CID 1551771. Archived from the original on 23 July 2018. Retrieved 31 December 2018.
  65. Dalrymple BP, Kirkness EF, Nefedov M, et al. (2007). "Using comparative genomics to reorder the human genome sequence into a virtual sheep genome". Genome Biol. 8 (7): R152. doi:10.1186/gb-2007-8-7-r152. PMC 2323240. PMID 17663790.
  66. Tan Ee Lyn (24 April 2012). "Worm turns sheep clone to "good" fat: China scientists". Reuters. Archived from the original on 8 February 2022. Retrieved 5 July 2021.
  67. Fountain, Henry (22 January 2008). "In a Sheep Population, Researchers Find a Fitness Gene". The New York Times. Archived from the original on 10 April 2009. Retrieved 5 February 2008.
  68. Sample, Ian (18 January 2008). "Soays' natural selection on the hoof". The Guardian. Archived from the original on 27 December 2013. Retrieved 5 February 2008.
  69. Fleming, Nic (18 January 2008). "Darker black sheep's decline is in the genes". The Daily Telegraph. Archived from the original on 11 January 2022. Retrieved 20 August 2016.
  70. Recchia FA; Lionetti V (2007). "Animal models of dilated cardiomyopathy for translational research". Vet. Res. Commun. 31 (Suppl 1): 35–41. doi:10.1007/s11259-007-0005-8. PMID 17682844. S2CID 12807169.
  71. Hasenfuss G (1998). "Animal models of human cardiovascular disease, heart failure and hypertrophy". Cardiovasc. Res. 39 (1): 60–76. doi:10.1016/S0008-6363(98)00110-2. PMID 9764190.
  72. Barry JS; Anthony RV (2008). "The pregnant sheep as a model for human pregnancy". Theriogenology. 69 (1): 55–67. doi:10.1016/j.theriogenology.2007.09.021. PMC 2262949. PMID 17976713.
  73. Vuguin PM (2007). "Animal models for small for gestational age and fetal programming of adult disease". Horm. Res. 68 (3): 113–23. doi:10.1159/000100545. PMC 4287248. PMID 17351325.
  74. Peirce JW; Leigh AE; daCosta AP; Kendrick KM. (June 2001). "Human face recognition in sheep: lack of configurational coding and right hemisphere advantage". Behavioural Processes. 55 (1): 13–26. CiteSeerX 10.1.1.560.5882. doi:10.1016/S0376-6357(01)00158-9. PMID 11390088. S2CID 11458099.
  75. "Sheep". Merriam-Webster's Online Dictionary. Archived from the original on 12 October 2008. Retrieved 1 December 2007.
  76. 1 2 Ammer, Christine (1997). American Heritage Dictionary of Idioms. Houghton Mifflin. p. 64. ISBN 978-0-395-72774-4. Retrieved 13 November 2007. american heritage dictionary black sheep.
  77. "Sheepish". Merriam-Webster's Online Dictionary. Archived from the original on 22 April 2009. Retrieved 1 December 2007.
  78. Budiansky, p. 159.
  79. 1 2 3 Cooper, JC (1992). Symbolic and Mythological Animals. London: Aquarian Press. p. 219. ISBN 978-1-85538-118-6.
  80. "Eid ul Adha (10 Dhul-Hijja) – the festival of sacrifice". BBC. Archived from the original on 13 November 2012. Retrieved 8 January 2008.
  81. "Eid Festival Around The World – Graphic photos". Sweetness & Light. Archived from the original on 20 February 2008. Retrieved 8 January 2008.
  82. Robertson, Cambpell (13 August 2008). "Bloody Blessing Goes Unnoticed". The New York Times. Archived from the original on 7 July 2012. Retrieved 10 September 2008.