Pu'a laafi yɛla

                                             Aɛn ma kanɛ mɔr laafi

Gbauŋ kaŋa ye li sʋŋif nɛ ka fʋ gɔsi fʋ mɛŋi zaŋi kennɛ fʋ pʋʋg tʋkir nɛ fʋ saꞌar nɛ fʋ duꞌamin nɛ fʋ duꞌam la nyaꞌaŋ. Puꞌapʋʋgʋ na mɔr o mɛŋ siꞌam. Puꞌapʋʋg sʋm ka o mɔr laafi ka dit disʋma, ka o yidim nɛ o zuanam nɛ o teŋdim wʋsa nɔŋ o. Puꞌab bɛdegʋ ɛɛnti mɔr laafi sʋꞌʋŋa ba pʋʋg mɔrimin ka ba duꞌam saŋa li pʋ tɔiya, amaa sieba tunꞌe mɔr yɛla ka ba yaꞌa pʋ gɔs sʋꞌʋŋa, li tunꞌe taꞌas kum.

Linɛ paꞌal ye fʋ mɔr pʋʋg                    

• Fʋ yaꞌa pʋ nyɛ fʋ pierɛ

• Ka fʋ binꞌisa fʋʋsim ka nyɛligid

• Ka fʋ kʋkɔya zɔt bɛɛ fʋ tiind

• Ka fʋ tʋnꞌusid nintɔɔnd tuꞌombiꞌel tuꞌombiꞌel

• Ka niŋgbina gɛɛnd tɔꞌɔtɔ

Puꞌapʋʋgʋ na bɛ nɛ laafi

Fʋ yaꞌa mɔri fʋ mɛŋ sʋꞌʋŋa, fʋ duꞌam kʋ tɔiya ka fʋ biig la mɛ na mɔr laafi.

Puꞌa wʋsa sʋm ka:

O keŋ sibiti o yaꞌa ti baŋ ye o mɔr pʋʋg wʋʋ nwadis atanꞌ saŋa, ka dinɛ na kɛ ka biig la mɔr laafi ka na guꞌ ba banꞌayɔd pʋʋgin

Kem sibiti ban na ye fʋ kem sansiꞌa wʋsa, amaa da kɛ ka fʋ sibiti ken pɔꞌɔg anaasi fʋ pʋʋg la saŋa.

Kʋnsim guꞌ dɛŋ kanɛ ka ba buon ye tetanus la. Dim disʋma woo: niꞌim nɛ zimi nɛ bɛŋa nɛ tiwala nɛ zɛnvaand.

Pʋʋg nɛ biig muꞌasʋg saŋa,dim diib buudi atanꞌ nwa.

                                  Foto

Sʋʋm nɔɔr ayi daar wʋsa ka mɛ yɛɛd fʋ fubanɛ an n an nyain. Kem sibiti tiꞌebi fʋ mɛŋ fʋ yaꞌa ti nyɛ ka kuosiꞌa yiti fʋ tuon ka li mɛ pʋ sʋmmɛ li an ala bɛɛ fʋ tuonnɛ na mɔr fɛnꞌɛd.     

 Li yaꞌa anɛ fʋ sid bɛɛ fʋ sabua mɔr puꞌabanꞌa.

Da vɔn tiim yɔɔg yɔɔgɔ, kɛl ka laafi tʋmtʋm onɛ miꞌ fʋ pʋʋg la yɛla la paꞌal tikanɛ nar ye fʋ vɔl.

Da nuud dankpiꞌema bɛɛ taba lɛmisʋg li nuubɔ, nɛꞌŋanam tunꞌoe kɛ ka biig la puꞌalim bɛɛ li daam o zupʋt

Tʋm ninwisigir tʋʋma woo: ken bɛɛ tʋʋmbanɛ na kpɛmisi fʋ niŋgbina.

                                   Foto

Ittʋŋ kanɛ na kpɛmisi fʋ niŋgbina fʋ pʋʋg nɛ fʋ duꞌam saŋa fʋ tunꞌoe niŋ

Amaa da niŋ dinɛ na tisi fʋ dum dɛŋa, woo:

Sidib bɛɛ dɔllimtaa na sʋŋid puꞌapʋʋs siꞌem:

Fʋ na paꞌali fʋ dɔllimtaa ye fʋ mɔr o nyɔɔg anɛ: fʋ na sʋŋid o nɛ yir tʋʋma bɛɛ fʋ nyɛ sɔꞌ ka o sʋŋid o.

                                   Foto

O tisim o ligidi ka oken sibiti

Bielim o keŋ sibiti la ni

Tisim o diib ka kɛt ka o dit

Tisim o fʋbanɛ ka o bɔɔd

Pianꞌam o nɛ kʋkɔbʋgʋsim ka mɔr suguru nɛ o

Kɛl ka o baŋ ye fʋ nɔŋ o

Da muk oo, laꞌasim nɛ o nɛ sankanɛ ka o bɔɔd

Puꞌapʋʋsi mɔr yɛlsieba

 

Puꞌa yaꞌa mɔr pʋʋgɔɔ o niŋgbina tiakid nɛ ka li na taꞌas yɛlbama:

Ka o kʋkɔya zɔt ka o bɔɔd tiinb

Ka o susʋnya kanbid

Ka o kʋkɔr kʋdigid ka o nyɔꞌɔg pisid

Puꞌapʋʋg wʋsa tuon nay it kuꞌopielig

Amaa li yaꞌa ti yit bɛdigʋ bɛɛ o tuon la yaꞌa mun bɛɛ li kanbid bɛɛ li nyuusid bɛɛ kuꞌom la yaꞌa gɛndig nɛ ziim, li tunꞌoe daam o puꞌalim. Li yaꞌa aan ala on nyɛm laafi tʋmtʋm ka o gɔs o.

Biig la tɛbisim kɛti ka puꞌapʋʋg la giinla sɛɛnd

Pʋʋg mɔrim kɛti ka linɛ taꞌasid bin nyɛꞌɛb pʋ tʋm tɔꞌɔtɔ, dinzugɔ, bin la digilimmɛ ka li yiib tɔi.

Zɛnmaꞌasa nɛ tiwala diib bɛɛ kuꞌom nub bɛdigʋ na kɛ ka bin nyɛꞌɛb kʋ tɔiya.

Puꞌapʋʋg la gbinvɔɔnr na mɔd ka mun ka pisid bɛɛ yit ziim. Binkpiꞌema kɛti ka nɛꞌɛnam wʋsa maligim paas.

Puꞌapʋʋg la nɔba na zabid bɛɛ fʋʋsim ka li yinɛ o yaꞌa pʋ dit dikanɛ sʋŋid ka ba buon ye (calcium) la bɛ bɛdigʋ.

Puꞌapʋʋg la gʋrʋg na zabid ka li yinɛ biig la nɔbigid o pʋʋgin la zug.

Puꞌapʋʋg la nɔba fʋʋsimmɛ ka o yaꞌa nyɛ yɛlbama o ni on nyɛm laafi tʋmtʋm ka o gɔs o.

                                   Foto

Zanbin banɛ paꞌan dɛŋ yɛla puꞌapʋʋg sanꞌan anɛ bama:

Puꞌapʋʋg yaꞌa ti yɛt yɛlbama o sanꞌanɛ o baŋim ye li tunꞌoe taꞌas tɔɔg bɛdigʋ na. dinzugɔ o zɔm tɔꞌɔtɔ nyɛ laafi tʋmtʋm ka o sʋŋ o.

O niŋgbina na sied ka o kaꞌ paŋa.

Ka o saꞌaŋ zabid bɛdigʋ.

Ka ziim yit o yuon

Ka waad na kpɛnꞌɛd o.

Ka o nuꞌus nɛ o nɔba na fʋʋsim ka o zug nwaꞌad ka o nindaa sɔbid.

Puꞌabanɛ mɔr yɛlbama pʋʋg mɔrim saŋa:

Puꞌabanɛ mɔr yɛlbama ba pʋʋg ba pʋʋg mɔrim saŋa. Li tunꞌoe an dɛŋ bɛdigʋ.

Puꞌa kanɛ an digiri galis.

Puꞌakanɛ duꞌa nɔɔra anaasi, puꞌabama saꞌar yuugid nɛ ka kuꞌod mɛ yit bɛdigʋ duꞌam la nyaꞌaŋ:.

Puꞌanamɛ tʋʋg yʋʋm pistanꞌ nɛ anu ka nyaan nɔk pʋʋg.

Puꞌabanɛ pʋ paae yʋʋm pisi tunꞌoe paam yɛlbama:

Kpisimkpiꞌir

Bilɛʋg

Saꞌae yʋʋg tunꞌoe kɛ ka o duꞌasʋŋ bɛɛ o dʋꞌʋnsuug bɛɛ o tuon sanꞌam.

O ziim tunꞌoe pɔꞌɔg ka o lieb banꞌad bɛɛ kpi.

Sikir banꞌa tunꞌoe taꞌas dɛŋi tis puꞌapʋʋg hali nɛ biig la mɛn. biig la tunꞌoe kpi pʋʋgin la bɛɛ o nɔbi muk duꞌasʋŋ la.

Ziim galisʋg tunꞌoe taꞌas:

Zug zabir

Kpisimkpiꞌir liig, hali li tunꞌoe taꞌas kum.

Ma banɛ miꞌ nyɛ dɛŋi ba duꞌam pʋʋgin kʋdim.

Puꞌabanɛ an tadimnam.

Puꞌabanɛ mɔr liiba.

Saꞌar zanbina

Zanbin bama paꞌan ye saꞌar paaya bɛɛ li bɔɔd paar. Li tunꞌoe pʋ maalɛ, li mɛ tunꞌoe maal sansieba.

Niŋgbina zabit tunꞌoe pinꞌil o saꞌaŋin yiiga ka o pʋʋg duosid  woo minti piiga bɛɛ pisi wʋsa, hali li tunꞌoe tʋʋga ala. Saꞌar saŋa ka pʋʋg duosid amɛŋa, li yʋʋgid nɛ ka lɛm mɔr paŋ.

Zanbin bama sid paꞌan ye saꞌar paaya

Kuꞌosaalʋg kanɛ nay it o tuon na pʋʋg saŋa la linɛ yɔꞌɔgid duꞌasʋŋ la ka ba buon naꞌasaalim (cervix) la yɔnɛ nɛ kuꞌosaalʋg kanɛ kpiꞌem ka li guꞌ biig la duꞌalʋgʋn la ka siꞌel da paae o. (cervix) la yaꞌa pinꞌin yɔꞌɔgirɛ, li yisidi kuꞌosaal kpiꞌeŋ la biꞌel biꞌel ka li gɛndigid nɛ ziim.

Saꞌar yaꞌa ti bɔɔd paar bɛɛ saꞌar saŋa, kuꞌopielig la yɔꞌ

ɔgnɛ ka kuꞌokanɛ an yilyil la yit tuon.

Fʋ yaꞌa na mɔr o keŋ sibiti, zɔm tɔꞌ bɔ lɔr.  

 

Dɛŋ zanbina saꞌar saŋa

Kuꞌom tunꞌoe yit mtuon ka saꞌar nam pʋ paae. Sieba bɛ ka kuꞌom yiy nwɛnɛ dabismum ka o nyaan saꞌae. Kuꞌom la yaꞌa yi wala tʋʋg dabismum ka o nam pʋ saꞌae, baŋim ka yɛl na paae puꞌa la nɛ biig la bɛ pʋʋgin la.

Kuꞌodi na yit ka biig la nam pʋ yii, li yunꞌoe an yilyil bɛɛ pɛɛligʋ bɛɛ zi-yilisʋg. din wʋsa mɔr dɛŋ saꞌar pʋʋgin, amaa li yaꞌa an woo kuꞌod la anɛ zi-wiʋg, li anɛ ye biig la digisig la nwɛdig nɛ li kɔnꞌ ka bas duꞌasʋŋ la bɛɛ li yɔ duꞌasʋŋ la yɔꞌɔgir baba la nɛ.

Nɛꞌɛŋa anɛ dɛŋ amɛŋa, zɔm paae sibiti amɛŋa ka nyɛ fʋ mɛŋ

A saꞌae yuug nwɛnɛ puꞌa yaꞌa saꞌae paae dabisir pʋsʋk bɛɛ li tʋʋga ala  ka o liebid ka saꞌar zanbina la siꞌel pʋ paꞌal ye biig la duꞌam paaeya, baŋim ka yɛl bɛ.

                                          Foto

Kuꞌom yaꞌa yit na nwɛnɛ tiig vanmaꞌasa bɛɛ li anɛ wilim wwilim, lin paꞌal nɛ ye dɛŋ tunꞌoe paae biig la bɛ pʋʋgin la.

Duꞌam nyaꞌaŋ dɛŋ zanbina

Kuꞌod yiib: puꞌa yaꞌa duꞌa naae ka kuꞌod kpɛn yit ka li tʋʋg dabisir yinne, li yinɛ biig la digisig la daa giŋi li ka li kpɛlim duꞌasʋgʋn la.

Duꞌasʋgʋn banꞌas zanbina sieba anɛ:

Wieddʋꞌʋnim nɛ waad

Sanꞌaŋ zabir

Tuonnɛ na nyuusid

Nɛꞌɛnam anɛ fʋ paae sibiti tɔꞌ yaꞌa kaꞌ ala li na yunꞌoe kʋ puꞌa la.

Duꞌam nyaꞌaŋa, li nar ka fʋ:

Keŋ sibiti dapiinɛ anaasi ni ka li sʋŋ laafi tʋmtʋm la ka o bzŋ linɛ mɔr fʋ nɛ biig la ka tiꞌebi ya.

Nwadig nɛ pʋsʋk pʋʋginɛ fʋ duꞌam nyaꞌaŋ, lin anɛ bakuai ayuobʋ (6weeks) kem sibiti ka ba gɔs fʋnɛ biig la wʋsa.

Fʋ niŋgbina lɛbi li zinꞌigin sʋꞌʋŋa bɛɛ?

                                              Foto

Buꞌosʋg kanɛ wʋsa ka fʋ buꞌosi zaŋi kennɛ binꞌisim muꞌasʋg bɛɛ dau nɛ puꞌa laꞌasʋg bɛɛ aduꞌamak wʋsa lɛbisya.

   Fʋ biig paama agʋꞌʋmmɛŋ pima

Aduꞌamak

Amɔdigi paae yʋma ayi bɛɛ atanꞌ ka nyaan nɔk pʋʋg la kɛt nɛ ka biig la nɛ o ma wʋsa mɔr laafi. Fʋn na niŋ siꞌem nwa:

Kemi aduꞌamak tʋmtʋm sanꞌan ka o paꞌalifi li suoya.

Li anɛ puꞌa nɛ o sidi na gaŋ aduꞌamak suobanɛ ka bana dɔlis.

                                              Foto

Binꞌisim muꞌasʋg

Puꞌa na muꞌas biig binꞌisim maꞌaa paae nwadia ayuobʋ. Nwadisa ayuobʋ la yaꞌa gaadɛɛ, biig la na bɔɔd disieba paas binꞌisir la zug. Binꞌisim la na kpɛn tisid ala paae yʋma ayi.

M bɛlimmɛ, dɔl saꞌalʋg banɛ bɛ gbaʋŋ kaŋa ni la ka mɔr laafi fʋ pʋʋg saŋa ka duꞌam an yɔllim ka biig la mɛ mɔr laafi.