Bawkzuos (Bɔkzuos) da zinꞌin zinꞌisia

Kusaasi da gilig Bawkzuos teŋ la wusa, ka lin nyaꞌaŋ ka Mamprusi la naan kena. Kasɛt ditib dinɛ ka ba pianꞌa nɛ dinɛ ka ba sɔbi digil yelnɛ ala nɔɔ. (Syme yɛl ye, Mamprus la ken la sʋꞌʋm ye li kpɛnꞌ gbaʋŋ kaŋa ni).

Bɔk Mamprus la baa yinne da kae teŋin la zinꞌin, maalʋg bɛɛ sʋꞌʋe dinɛ bɛ teŋin la.

Bama ni ka fʋ na nyɛɛ li sida nɛ kasɛta banɛ bigis

Baŋim ye: ti nɔknɛ yʋda nɛ pianꞌazut banɛ mɔr jirima ye li sʋŋ ka ti nyaŋi tɛɛns yɛlbanɛ da naam kʋdumin la.

1.     WINNAM, kanɛ pʋn da dɛŋim bɛ, da sʋꞌʋe ka pʋd o tuŋ kanɛ an o teŋ ye Bɔk dinɛ gilig zinꞌig wʋsa ka ba yʋŋ buon ye Bawku tempʋʋg zina la. Dinɛ na kɛ ka biꞌesʋg kʋ bɛɛ, Naꞌatinga, Possum, Patellimi, tembama biꞌela nwa wʋsa yinɛ Bawkzua tuŋ sʋꞌulim la ni.

2.     Umbodim da anɛ teŋindaan kanɛ paasa anu la saam, ka Anaꞌab kanɛ ka titaꞌam da buon ye Ayuugur Naꞌab bɛɛ Ayuu Naꞌab la da aan o yaab, onɛ da mɔr sʋꞌʋlim kanɛ ka ba yʋꞌʋm buon ye Natinga dinɛ ka sisiꞌel da kaꞌ li nii la. Azue da anɛ Umbodim bikpɛɛm, ka on da kpi la, o da sʋꞌʋnɛ siꞌel wʋsa ka li nyaꞌaŋ ka ba diis o Teŋindaan.

3.     Azue biis da anɛ; Ayaab ka titaꞌam buon ye Akuob naꞌab, Azure, Teŋindaana Ayuugur-Naꞌab, Abugrag ka titaꞌam mɛ buon ye Ayan-Naꞌab (onɛ da an bikpaanr).

4.     Ba da duꞌa ba wʋsa nɛ kʋdʋmin Natinga, Azue da paam la, li nyaꞌaŋ ka o tisi ba paalʋ ye ba yalig ka keŋ tuon.

5.     Alaal da an yiiga sɔbi zinꞌin Kariama daꞌa kʋdʋgun la, zinꞌikanɛ ka (Asabuk) teŋgban kanɛ da an yiiga teŋgban ka ba da maani o yʋʋm-yʋum la da bɛ. O da pʋ mɔr biiga. O da tunɛ bulug dinɛ yʋꞌʋn da an bulukanɛ gʋlʋm mɔr kuꞌom teŋin la ka nɔk bulug la pʋd o mɛŋ, ka ba yʋꞌʋm buoni li ye Alaal bulug.  Li bigis nɛ ye Alaal bulug la nam bɛ zina.  Li mɔr malisim ye, kʋdʋmin yaʋg gbila banɛ ka ba mum Alaal nɛ o yidim nan kpɛlim bɛɛ Akariama daꞌan la kpiꞌe nɛ teŋgban la nannana. Sɔꞌ bɛ sʋꞌʋlʋm kanna ni na nyaŋi nwɛꞌɛ nyɔꞌɔg ye o miꞌ nimbanɛ ka ba da mumu ba, bɔzugɔ yaad la pʋn dɛŋim bɛ yibanɛ bɛ anina nannana la wʋsa yiiga.

6.     Abeying (O biig yinne da anɛ Teŋindaan Anab-Zong) nɛ Ayaab ka titaꞌam buon ye Akuob naꞌab da nyɔdignɛ bugum tʋʋma keŋ Patelmi yi giligi Gardio Park kpiꞌenɛ Abugri piing, zinꞌigkanɛ ka tampiins bɛdegʋ da bɛ. Piing anɛ teŋgbaʋŋ kanɛ paas anaasi bɛ Bawkzuos anina ka yʋʋm-yʋʋm malʋŋ da maan. Kʋdimin nɔɔr pianꞌad mɔri li ye Gbanwaa, dinɛ ka waꞌakpɛŋ da mɔri di na la kaadi Agol nɛ teŋgbana banɛ bɛ Kusaʋg sʋꞌʋlim nɛ li bɛn wʋsa, li ɛɛnti gbɛnɛ yʋꞌʋŋ yinne bɛɛ ayi bɛ Abugr-Apiig. Bawzua Tengdaan na mɔr zɔm-kuom keŋ tis waꞌakpɛŋ titaꞌar la ka o naan lɛb Pusiga.

7.     Li pʋ yuugɛ ka Akuob naꞌab maal kaꞌalim. O da mɔrnɛ biig yinne, ka o an bipuŋ, o yʋꞌʋri da aan Ayaab ka titaꞌam da buon ye Akuob naꞌab kum nyaꞌaŋ la, Teŋindaana Ayuugur-Naab da nɔknɛ bugum tʋʋma la keŋ paae Patelmi. O da nɔknɛ paalʋ banɛ da bɛ Patelmi la tis nidib ye ba mɛɛ ba ya.

8.     Akaar (onɛ ka o biribiŋ aan Akaar Yindaug da anɛ Teŋindaan kanɛ paas ayɔpɔi) la saam da diꞌenɛ sibiti ni tʋʋma la.  Din la Akaar da dɛŋnɛ yi sibiti la ni ka keŋ zinꞌin  teŋ kanɛ yʋꞌʋn an Deega. Dinɛ zug ka nɛꞌ da naam la da tinꞌɛnɛ teŋin nidib la pʋʋgʋn la. Nɛꞌ paasiya amaa li da pʋ siaki tis nidib la ye li sʋm ka ba kua ka mɛ diꞌem, teŋ la yʋꞌʋm da pʋ lɛm malis nɛ tʋʋm bama yaꞌasa.

9.     Aseth nɛ o saam biisi da zinꞌin Daduri.

10. Teŋindaana Seng-Nab Ayeog ka titaꞌam da buon ye Umbodim yaaŋ la da zinꞌi Seng-Nating.  

11. Abiena da sʋꞌoe France Station. Umbodim nɛ Abiena da anɛ nid nɛ o bier banɛ yi tuŋ yinne ni.

12. Azue da maal kaꞌalim la, o bikpɛɛm, Teŋindaan Ayuugur-Naab da basi o yir dinɛ ka ba yʋꞌʋm buon Patelmi nannana la ye o zinꞌin kʋdʋmin Natinga. Yir la nam bɛ zina, zinꞌikanɛ ka o yaaŋ kanɛ da vʋʋg la bɛ.

Bawku da naamnɛ Bawkzua ni na

Li bɛ kaset gbaʋŋiŋ ye Bɔk gbin paꞌalɛ ye “bɔnꞌɔg” li da anɛ BAWKZUA kusaas tuŋ la da pʋdi li ala. Bawzua, gbin anɛ ye “bɔnꞌɔg la zua” WINNAM da pʋdi li, onɛ sʋꞌoe Bawk nɛ li tuŋ la.

WINNAM da bɛnɛ nɛ o biisa anaasi, ka ba yuda aan, Asamzuod, Akuur, Along, nɛ bipuŋ yinne, kpiꞌe nɛ zina WINNAMZUA sakur la, li nar ka ti baŋ ye o kum gaadɛ yʋma bɛdigʋ nwa, li yɛl ye sakur la da an yiiga sakur bɛ kusaʋg teŋ wʋsa, onɛ da mɛɛ li ka nɔki o yʋꞌʋr pʋdi li yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pistan nɛ anu (1935) la ni. Ti gɔsidnɛ WINNAM ka o an teŋgban titaꞌari bɛ Bawzua tuŋ la ni.

O saŋa la, zinꞌig kan da anɛ bɔnꞌɔg, ka onɛ keŋ o saꞌan ye o zinꞌin, o ɛɛnti yɛli ba nɛ ye ba kem lali, bɔzugɔ on paam sumbʋgʋsum bɔnꞌɔg la ni. O da kuoya, ka diꞌem, ka nyaŋi paam buudi yii anina. O mɛ da tisid badanam la ban bɔɔd siꞌel wʋsa ka ba sunf maꞌae o yɛla nwɛnɛ lin aan ti malʋŋ ye ti maali ba ala, o mɛ da nɔk maana kaŋa tɔlisi tisi o dakɔya la.

Li sʋm ye li an nyain ye li yʋꞌʋr mɛŋir anɛ Bawk (buon ye Bɔk) ka kaꞌ Bawku. Buol kanɛ paasida ayi la anɛ naꞌasaal nɛ yinne la ni.  Li tuŋ yʋꞌʋr anɛ Baw-zua (yinne) ka nidib la an Baw-zuos (babʋg).  Nɔkim Bawk niŋ tuŋ la laꞌadin, Bawkzuos an nidib la. Dinzug, Bawkzua da yinɛ Bawk na.

Bawkzua gbin anɛ ye “bɔnꞌɔg la zua”, yaꞌa nɔki lɛb bɛɛ dɔlisi ba yanam la da pinꞌil siꞌem bɔnꞌɔgʋn la.  JKG SYME yɛl ye, Bawk da anɛ teŋ fiinf bɛ Bawkzua teŋin la, amaa teŋ la maalʋg da nɔbignɛ keŋ tuon, ka li tɔlisi keŋ lalli yalig.

Pianꞌad la an siꞌem anɛ ye, Ali da kenɛ na nɛ babiga. yʋꞌʋŋ kanɛ ka o da kena la, o da gbɛnɛ teŋ siꞌa da kpiꞌe nɛ Bawku ka ba buon ye Sapeliga. Di yimbɛog la ka ba vuris paae Bawku zinꞌisieba bɛ Zorse ka nidib la da pʋ basi ba suor ye ba gaad Bawkzua zinꞌisieba nii. Tinsungu nidib da kena ye ba suŋ Mamprus la ka ba da yis Bawkzua dab la.

𝐖𝐢𝐧𝐚ꞌa𝐦 nɛ 𝐖𝐢𝐧𝐚ꞌa𝐦 𝐳𝐮𝐚 𝐒akur

Winnamzua (WINNAM teŋgban zua) sakur la da signɛ Bawkzua yaab kʋdʋg kanɛ yʋꞌʋri an Winnam din yi JKG Syme; onɛ da an yiiga distirik kpɛɛm tis sʋꞌʋlʋm la da paae onɛ da an gɔmena Naꞌab sankan la, Naa Bugri, ye o sɔs paalʋ mɛꞌ sakur kanɛ an yiiga tis Kusaas distirik la.

Naꞌab la da wɛlisi paꞌal naꞌasaara la ye on anɛ Naꞌab amaa on pʋ sʋꞌoe teŋ la, dinzug o kem nyɛ teŋindaan la.

Teŋindaan, Azue Umbodum (onɛ aan Ayuugur Naꞌab saam) la da an teŋindaan sankan, ka ba da kʋ nyaŋi maal siꞌel ka o pʋ bas suorɛ. Sɔꞌ da pʋ gbanꞌad gbanꞌar ka pʋ sɔs suori yii o sanꞌanɛ. Onɛ da mɔr suokanɛ ka o na sɔns nɛ bada la zaŋi keŋ Bawk yɛla.

DC Syme da paae Teŋindaana Azue la, o da buꞌos o ye bɔɔd paalʋ la yaani baba ye o mɛꞌ sakur la. Naꞌasaara la da gbanꞌe ye o mɛꞌ sakur la liꞌel nɛ Bawkzuos teŋgban la.

Teŋindaana Azue da kpaꞌas Naꞌasaara la ye o yaꞌa ye o mɛꞌ sakur la anina, sakur biis la tʋkpiidʋg na daam teŋgban la, amaa ka naꞌasaara la kpɛlim zinꞌI kiŋ-kiŋ ye anina yim, ka mɔr pʋtɛnꞌɛr ye bɛꞌɛd siꞌa kʋ naam. Teŋindaana Azue da bas kuꞌom on an teŋindaan la zug, ka di paꞌal ye ba tis teŋ la ye ba mɛꞌ bɛɛ ba bas suor ye ba nɔk teŋ la maal dinɛ ka o sɔs ye diꞌe maal la.

Mɛɛb la da pinꞌilya, ka ba yaꞌa ɛɛnti mɛɛ paae zinꞌisiꞌa, di yimbɛog ba na kena ka mɛɛb la wʋsa li dig teŋ. Nɛꞌ da naamya nɔɔrim babʋga. Nɛꞌ zug ba da saꞌal Syme ye o kem nyɛ Teŋindaana Azue, ka on   da keŋ nyɛɛ o la, Teŋindaan la da yɛl o ye o pʋ dɛŋim yɛli o ye ba na daam bada la. Teŋingdaan Azue, da tis naꞌasaara la tiꞌir ye o na gɔsi di yɛla. Ka ban bɔɔd ye bam aal tɔꞌɔtɔ la, ba da maal maana tis teŋgban la.

Ba da pinꞌili mɛ Winamzua sakur la nɛ tan mɛŋir nɛ sʋga. Mɛɛ ban da nan kpɛm bɛ fʋ ytaꞌa da kaae kaae sakurin la yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ piswai pinꞌilʋg saŋa. Teŋindaan Azue da anɛ nwɛnɛ yʋma piswai sankan, amaa o da mɔr paŋi tʋmi o tʋʋma.

Ban da mɛ sakur la naae ka biis pinꞌili ken la, ba da nyɛt ka wʋm ka siꞌelnam mɔr kuga lɔbid sakur la kɛmisi la sankanɛ ka ba bɛ zamisʋg ni. Ban da yɛl Syme labakaŋa la, o da keŋ tɔꞌɔtɔꞌ paae teŋindaana Azue ka tuꞌas yɛl la zɛm siꞌem tis o. Teŋindaana da diꞌe nɔrapiel, pɛrapiel nɛ daam maal maani tis teŋgban kanɛ an Bawkzuos yaanam la, ye ba bɛlim bada ka guꞌ ka sakur la da sanꞌam laligɛ.

On da sɔns nɛ bada la naae la, Teŋindaan la da yɛl naꞌasaara la teŋgban la yɛl siꞌem ye ba nɔkim o yʋꞌʋri pʋd/ sik sakur la. Sakur la yʋꞌʋr yʋꞌʋn da anɛ Winamzua, ka di gbin an ye "teŋgban kanɛ yʋꞌʋri an Winam la zua". Baꞌar la da yɛl ye sakur la anɛ on zuꞌa, ka sɔꞌ da daami di. Di anɛ sida ye yɛlkan buudi da pʋ lɛn naam yaꞌasa. Di da dɔlisnɛ wala ka Teŋingdaana Azue, onɛ da an Teŋindaan sankan la da pʋd sakur la yʋꞌʋkan yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pistan nɛ anu (1935) la ni.