Joe Ghartey
| Sex or gender | Dau |
|---|---|
| Country of citizenship | Ghana |
| Yu'ur Kane ka ba tis o | Joseph, Joe |
| Du'am yuum | 15 Sigir/Nwadisayɔpɔi 1961 |
| Duam zin'ig | Accra |
| Languages spoken, written or signed | English |
| Tuuma | lawyer, politician, academic, minister |
| Employer | University of Ghana |
| Educated at | University of Ghana, Ghana lɔyanam sakur, Ridge Church School |
| Member of political party | New Patriotic Party |
| Religion or worldview | Christianity |
Joe Ghartey anɛ lɔya nɛ Ghana pɔlitis nwɛꞌɛd. Onɛ da aan ti Ghana Attorney-General lin yi yʋʋm 2006 ti paae yʋʋm 2009 la ni. Onɛ da an ti Ghana wadmaanib yir la (Speaker of Parliament) kpɛɛm nyaꞌandɔl onɛ paas ayiꞌ lin da yi yʋʋm 2013 ti paae yʋʋm 2017 ka lɛn an Railways and Development Minista lin yi yʋʋm 2017 ti paae yʋʋm 2021 la ni.[1][2][3][4][5] Burnya nyaꞌaŋ nwaris ayuobʋ la li dabisim pii nɛ anu daar, yʋʋm tusir nɛ kɔbiswai nɛ pisyuobʋ nɛ yinne la ni ka ba da duꞌa o. O yinɛ Shama linɛ bɛ Ghana Sekondi Sυꞌυlυm la.[6]
O vυm nɛ o sakur yɛla
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Ba da duꞌa Joe Ghartey Ankara sυꞌυlυm linɛ bɛ Ghana sʋ'ʋlimin. O ma da anɛ paꞌan ka o yυꞌυr buon ye, Lauraine Ghartey (née Daniels), ka o saam mɛ da anɛ Gɔmina tυmtυm ka o yυꞌυr buon Joseph Ghartey. Ba duꞌa o nɛ Burnya nyaꞌaŋ nwaris ayuobʋ la li dabisim pii nɛ anu daar yʋʋm tusir nɛ kɔbiswai nɛ pisyuobʋ nɛ yinne la ni. O siꞌiŋi o biilimin sakur kennɛ Ridge Church School linɛ bɛ Ankara sυꞌυlυmin la, ka lin nyaꞌaŋ ka o tɔlisi keŋ SHS Mfantsipim Sakur linɛ bɛ Cape Coast la ni. On da bɛ Mfantsipim Sakurin la, ka on saa na an kpɛɛm siꞌem la pυn siꞌiŋi niedi paꞌan. Onɛ da aan ba sakurin yikanɛ ka ba buon ye Pickard-Parker sakur bibis banɛ gbɛɛnd anina la wυsa kpɛɛm, o da ziꞌenɛ o kpiꞌeuŋ kaŋa zugu sυŋ ka ba di yaꞌan hali n kati waꞌae ninwisigir diꞌema ni ka nyaŋi sυŋ ka sakur bibis titaꞌam n nɔki ba mɛŋi paas ninwisigir pυυgin n bɛ Mfantsipim sakur la ni. Li da ti kena ka ba gaŋ o ye o an ninwisigir diꞌema la kpɛɛm sakurin la.
Ghartey da naae Mfantsipim Sakurin ka tɔlisi keŋ University of Ghana yʋʋm tusir nɛ kɔbiswai nɛ pisnii nɛ ayuobʋ la ni (1986). O da naae ani ka diꞌe kasɛta gbaυŋ linɛ bigis ye o zamis nɛ wada yɛla linɛ an LLB. Lin nyaꞌaŋ ka o lɛn tɔlisi zamis wada yɛla linɛ bɛ Ghana School of Law yʋʋm tusir nɛ kɔbiswai nɛ pisnii nɛ anii la ni (1988) naae ka diꞌe kasɛta gbaυŋ linɛ an BL, yʋʋm kan la pυυgin yim ka ba da buol o ye o paas banɛ zamis wada yɛla la pυυgin. [7] [8]
O tυυma bɛllim
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Ghartey n da naae o sakur ka ye o tʋm yυυm yinne tis Gɔmina la, o da tυmnɛ n bɛ Komenda Eguafo Abirem linɛ bɛ ti Ghana Cape coast Sυꞌυlυm la n bɛ wada tυυma dɔɔgin tυm. Lin nyaꞌaŋ ka o paam tυυma linɛ an Chambers of Lawyer Gwira n bɛ Sekondi. Lin nyaꞌaŋ yaꞌas, ka o paas Akufo-Addo, Prempeh nɛ ninsieba banɛ da yɔꞌɔg wada tυυma ti Ghana sυꞌυlυm kpɛla la, lin ka John Kufuor Nana Akufo-Addo da mɔri kena la. Yυma ayɔpɔi ka Ghartey da tυm ani ka yʋʋm 1994 la ni ka Ghartey bas wada tυυma kanna ka tɔɔm yɔꞌɔgi o mɛŋ wada tυυma linɛ buon ye, Ghartey & Ghartey onɛ o puꞌa Efua Ghartey onɛ da an lawyer kanɛ ka ba tisidi o girima hali. Nannana onɛ an kpɛɛm n tis Ghartey & Ghartey wada tυυma la ka lɛn an lɔya kanɛ ka ba tisidi o girima hali, o anɛ banɛ gɔsid wada yɛla n bɛ Labone Ankara Sυꞌυlυm.[9]
O miꞌilim linɛ ka o mɔr n kati waꞌae wada yɛla la, Ghartey nyaŋi sυŋ ka ti Ghana ligidi nɛ ti diib nɛ tυυma nam bɛllim nɔbig sʋ'υŋa. O mɛŋ nɔrin ka o yɛl ye “Ti nyaŋi zanl teŋ la bɛllim sυ'ʋŋa linɛ kɛt ka tɔlυŋ mɛ nyaŋi mɔr paŋ. Tɔlυŋ yaꞌa na mɔr paŋ asɛɛ ka nimbanɛ wada yɛla bɛ li pυυgin”. O nɔki o miꞌilim linɛ an wada tυυma la kɛ ka o tυm tis tυυma dim kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb banɛ bɛ Ghana kpɛla hali nɛ tembanɛ kaꞌ Ghana. Lin yi Lapɔ diꞌesυg ni n ti paae linɛ an Labour law, Environmental nɛ Company law pυυgin. Onɛ da aan kpɛɛm n bɛ Corporate nɛ Investment law la ni.
O sυŋi zabi tisi ti vυm yɛla Gaana sυꞌυlυm kpɛla. Onɛ da paas ka ba yɔꞌɔg Ghana Committee on Human and Peoples Rights. Girima daan Ghartey da mɔr zamisυg nam kɔnꞌɔ-kɔnꞌɔb linɛ an Human Rights, Civil Rights nɛ zamisυg linɛ nami paꞌan teŋim bii n nar ye o tυm siꞌem. Laꞌasυg kaŋa da anɛ ye ba gɔs nidib nɛ ba bɛllim sυŋ yɛla. Onɛ da lɛn an kυk daan n tis Inter African Network of Human Rights Organizations n bɛ Zambia.
O da anɛ lawyer ka lɛn an paꞌan, Ghartey paꞌal ziꞌes bɛdigu linɛ an wada yɛla nɛ kpikpiuŋ yɛla. O da anɛ wada paꞌan bɛ University of Ghana Kpikpiuŋ sakur la ni. O da lɛn anɛ paꞌan n bɛ the Ghana Institute of Management and Public Administration (GIMPA). O da lɛn anɛ paꞌan n bɛ Ghana Stock Exchange. Yuuma 2004 la ni ka o da yɔꞌɔg Doing Business and Investing in Ghana – Legal and Institutional Framework". O mɛ da lɛn paꞌan linɛ an Company Law n bɛ Ghana School of Law nɛ Mountcrest University la ni n bɛ Ankara.
O pɔlitiks tυυma nɛ Tυυma Gɔmina ni
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Ghartey anɛ Wabυg Naꞌadɔɔg la nid.[10][11][12] O da nɔki o mɛŋi paas Wabυg Naꞌadɔɔg ni yuum 1992 la ni bɔzugɔ o da gɔs ka Wabυg Naꞌadɔɔg la an banɛ tɛnr saalib bɛllim yɛla nɛ banɛ dɔllisi wada suori maan yɛla n gat siꞌel wυsa wυυ o tυυma linɛ da gɔsid saalib bɛllim sυŋ nɛ wada yɛla la, nɛꞌ nɛ yɛlbanɛ kpɛlim da kpɛnꞌ suunr ka taꞌas ka o paas o mɛŋ Wabυg Naꞌadɔɔg la ni. O da siꞌiŋi dɔl Wabυg Naꞌadɔɔg la n bɛ Sekondi n sυŋidi nwɛꞌɛd pɔlitiks, lin nyaꞌaŋ ka o ti kena an Wabυg Naꞌadɔɔg la kpɛɛm n bɛ Ankara sυꞌυlυm. O da paas nimbanɛ da sɔb gbaυŋ linɛ buon ye “Stolen Verdict", la yυυm 1993 la ni, li da anɛ gbaυŋ linɛ paꞌan waꞌadim linɛ da bɛ vɔt kanɛ da maal yuma 1992 la ni. Onɛ da an kυk daan n tis Wabυg Naꞌadɔɔg la ban da ye ba tiꞌas ba wada nam n bɛ Trade Fair Center linɛ bɛ Ankara sυꞌυlυm Buniya nyaꞌaŋ nwaris anii la li dabisim piisi nɛ ayi yuma tusa yi nɛ awai la ni. O da paas nimbanɛ ka Wabυg Naꞌadɔɔg la da gaans ye ba gɔs gbana banɛ ka sɔbi tisi ti Gaana kɔto ban da pυ siak vɔt kanɛ da maal yυυm 2012 ye Maꞌasim Tiig dimi di la, ba da gaansi ba ye ba gɔsi li yɛla nɛ ban na niŋi li yɛla siꞌem. Ba sɔbi ba nɔɔr kuꞌom tis banɛ an ti Gaana kpɛɛmnam banɛ an National Council, ye asɛɛ ka ba maligim gɔs ti Gaana wada linɛ gɔsid vɔt la yɛla sυŋa.
Lin nɔk tembanɛ kpiꞌe atɛok nɔorin Gaana sυꞌυlυm la, Ghartey sυŋ sυꞌυlυm nam kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb banɛ sieba anɛ; Ho, Sakondi, Shama, Takoradi, Tarkwa, Effie Kwasimintsim, Tarkwa, Prestea, Amenfi, Korle Klottey, La-Dade Kotopon nɛ Hohoe. Yuum 2000 la pυυgin, onɛ da gaad tuonnɛ nwɛꞌɛ pɔlitiks hali n suŋ Wabυg Naꞌadɔɔg la ka ba da di yυυm kanna John Akufour saŋa la.
Nannanna Ghartey an wadmaan n ziꞌenɛ tis Essikado/Ketan sυꞌυlυm ti Gaana Republic la ni.[11] O yiiga ken wadmaanib yir anɛ vɔt kanɛ da maal Buniya nwarig la yuma tυsa yi nɛ anaasi la ni ka ba da vɔti gaŋ o, ka ba da lɛn lɛbis o Buniya nwarig la 2008 nɛ Buniya nwarig 2012 vɔt la ni ka da vɔt ka o di. Hali Wabυg Naꞌadɔɔg la pυυgin sɔꞌ da pυ yina ye o nyaꞌa nɛ o sυꞌυlυm la nii.[12]
Ti Gaana Gɔmina John Agyekum Kufuor win la, ba da gaŋi Ghartey ye o an Deputy Attorney General nɛ Minista of Justice nyaꞌandɔl Buniya nyaꞌaŋ nwaris atanꞌ yuma tusa yi nɛ anu la pυυgin. Ba da kpɛn gaŋ o ye o keŋ tuonnɛ an Attorney-General nɛ Minista of Justice Buniya nyaꞌaŋ nwaris ayuobu la yuma tusa yi nɛ ayuobu la pυυgin, o da bɛ kpiuŋ kaŋa ni n ti paae Buniya nyaꞌaŋ nwarig yinne la yuma tusa yi nɛ awai la pυυgin ka naan sig Wabυg Naꞌadɔɔg la da pυ dii vɔt kanɛ da maal 2008 la. Kufuor win la Ghartey da an onɛ ziꞌin Attorney-General nɛ Minista of Justice la kpi'euŋ la ni yυυg hali gat sɔꞌ wυsa. Sierra Leone dim da gaŋ o ye o an Gaana wadmaanib yir saawada nwɛꞌɛd nɛ banɛ na sɔb wada n tis wadmaanib yir la, Buniya nyaꞌaŋ nwaris anu la yuma tusa yi nɛ piina ayɔpɔi la ni.[13][14]
On da Attorney-General nɛ Minister of Justice la
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Buniya nyaꞌaŋ nwaris ayuobu la yuma tusa yi nɛ ayuobu ni ka ti Gaana Gɔmina Kufuor da tiꞌas minister nam la, o da tiaki Ghartey n yi Attorney-General nɛ Minista of Justice nyaꞌandɔl la ni ye o yuꞌun an Attorney-General nɛ Minista of Justice. O da di kpiuŋ nwa taknɛ nɔɔrim babυg Buniya nyaꞌaŋ nwaris ayuobu la dabisim piina yuobu, yuma tusa yi nɛ ayuobu la ni ti Gaana Gɔmina Kufuor win, ti Gaana Republic Attorney-General and Minister of Justice linɛ da paas piisi la ni. O tυυma da anɛ wυυ Victor Owusu (1966–69), nɛ Nana Akufo-Addo (2001–03) ban da an Attorneys-General ka tυm siꞌem la. O da an Attorney-General la, li anɛ Ghartey n da yɔꞌɔg pianꞌazug linɛ an ye tiakir la Ministry of Justice la ni. Pianꞌazug kaŋa da anɛ ye li mɔr tiakir nɛ nɔbigir n ken ziꞌesim la pυυgin Gaana sυꞌυlυm. O laꞌasυg la wυsa da anɛ ye kɔto dɔl sida suori kat nidib saria li kas-kas anɛ banɛ da kpɛnꞌ sariga ka li yuug la. Laꞌasυg da sυŋi hali ka ba yis nidib wυυ bam kɔbiga yɛlli bas laꞌamnɛ ban da mɔr bυυd ka kɔto sin ka mɔri ba la.
On da an Attorney-General la, o da nyaŋi gaadi o nidib la tuon ka ba tuꞌa tuꞌamnam bɛdigu kɔto ni. O On da nyaŋi duoes gbɛlima linɛ bɛ wada ni nɛ on da yɔꞌɔg Kpaam nɛ Gas tυυma Gaana la sid paꞌan ye o yaꞌambɔɔdim sid bɛ Investment Law ni. O paas nimbanɛ da bɛ Mines and Energy Committee of Parliament la ni, onɛ da sυŋi kɛ ka ba yɔꞌɔg Pɛturo tυυma Gaana kpɛla. On da an Cabinet Minista la, o da ziꞌen Gɔmina nɔba zυg tɛmis kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb n pianꞌa linɛ kati waꞌae wada yɛla.
Wadmaan pianꞌad nyaꞌandɔl
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Yυυm 2012 vɔt la da naae la, Wabυg dim da gaŋ girima daan Ghartey ye o an ban wadmaanib banɛ pυ zuꞌoe la kpɛɛm nyaꞌandɔl n bɛ wadmaanib yir linɛ paas ayuobu la Republic linɛ paas anaasi la ni. John Dramani Mahama ka o nidib duoe ziꞌen ye ba da kɛ ka Ghartey diꞌe siꞌa wadmaanib naꞌadɔɔg yir la nii on nɛ o naꞌadɔɔg dim da nwɛꞌɛ pɔlitks ye ba lub John Dramani Mahama zug amaa laꞌam nɛ wala, wadmaanib la da vɔti tisi Ghartey Buniya nyaꞌaŋ nwarig yinne la li dabisim ayɔpɔi yuma tusa yi nɛ piina tanꞌ la ni la ka ba da gaŋ o ye on an wadmaanib yir la kpɛɛm nyaꞌandɔl onɛ paas ayi. On da siꞌiŋ tυυma la, o da onɛ paas banɛ gɔsid wada linɛ an zaba linɛ an ye m mɛŋ yɛla puugin. On da nam diꞌe kpiꞌeuŋ linɛ an wadmaanib yir la kpɛɛm nyaꞌandɔl onɛ paas ayi, o da paas nimbanɛ gɔsid ti wada nam yɛla la ni ka lɛm paas Mines and Energy Committee la ni. Nannanna one an Members Holding Offices of Profit la kpɛɛm. Yaꞌasɛ, o paas nimbanɛ gɔsid wada nam nɛ nimbanɛ paꞌan wada banɛ ka li nar ye sɔꞌ wυsa dɔl li nar pianꞌa n bɛ wadmaanib yir la ni.[7]
On da an minista la
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Buniya nyaꞌaŋ nwaris anu la, yuma tusa yi nɛ piina yɔpɔi ni, ka ti Gaana Gɔmid Akufo-Addo da yɔꞌɔg linɛ an Ministry of Railways Development ka gaŋ Minista kanɛ na gɔsi li yɛla.[15]
On da nyaꞌand naꞌam la
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Girima daan Joe Ghartey da yi yiŋ na n yɛl Wabυg Naꞌadɔɔg dim ye o bɔɔd ye o ziꞌen Wabug Naꞌadɔɔg la zugu nyaꞌa Gaana Gɔmina naꞌam ka yuum 2016 da nam pυ paae. O da sɔbi o gbana wυsa yina Buniya nyaꞌaŋ nwaris ayɔpɔi la li dabisima yɔpɔi, yuma tusa yi nɛ piina naasi la ni, onɛ nidib ayuobu da yina bɔɔd. Amaa Buniya nyaꞌaŋ nwaris anii la li dabisim piis tanꞌ nɛ yinne, yuma tusa yi nɛ piina naasi la ni ka Wabυg naꞌadɔɔg dim da ziꞌini gaans nidib anu ye ba ziꞌen ka Ghartey da paas nidib anu la zug. Amaa ka o da fuoe o mɛŋ ka pυ nyaꞌa yaꞌasɛ ka lɛɛ sυŋ Nana Addo Dankwa Akuffo-Addo.
O vυm bɛllim
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Joe Ghartey mɔr puꞌa ka yυꞌur buon ye Efua Ghartey, o puꞌa la anɛ lawyer onɛ da paas ka ba pinꞌil wada tυυma linɛ yυꞌuri buon ye Ghartey & Ghartey. Efua Ghartey n da an Bible Society of Ghana la kpɛɛm ka lɛn an United Bible Societies la kpɛɛm, laꞌasυg nwa tυmnɛ nɛ tɛmis kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb wυυ kɔbis yiꞌ. O puꞌa mɛŋim lɛn an wada miꞌilim dim banɛ bɛ Gaana kpɛla wυsa kpɛɛm, o mɛ paas nimbanɛ gɔsid wabυg naꞌadɔɔg wada yɛla la ni. Ba mɔr biis anu.
Ninwisigir diꞌema nɛ diꞌem banɛ puugin ka o da bɛ
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Onɛ da aan Mfantsipim sakur Ninwisigir diꞌema laꞌasυg la kpɛɛm, Ghartey da dɔli ti Gaana ninwisigir diꞌem dim la gilig ziꞌis bɛdigυ. Ba da gaŋ o ye an onɛ saꞌan Accra Hearts of Oak laꞌasυg dim la. Onɛ da lɛn an kpɛɛm n tis Sekondi Eleven Wise, o da sυŋi ba hali ka ba nwɛꞌɛ lallig.[16][17][18][19]
Gbanvɛɛnsa
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]- ↑ http://citifmonline.com/2017/01/11/atta-kyea-joe-ghartey-makes-it-unto-nana-addos-ministerial-list/
- ↑ http://www.mrd.gov.gh/4/16/104/ghana-is-transforming-its-rail-sector-joe-ghartey-at-international-rail-equipment-exhibition-2019-new-delhi-india
- ↑ https://myjoyonline.com/news/national/rail-transport-will-reduce-road-tragedies-joe-ghartey/
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Joe_Ghartey#:~:text=clicking%20this%20button.-,%22Govt%20is%20committed%20to%20revamping%20railway%20system%20%E2%80%93%20Joe%20Ghartey%22,-.%20Ghanaian%20Times
- ↑ https://web.archive.org/web/20211003030827/https://www.ghanaports.gov.gh/Media/news-details/1125/NRQ1G2CV/RAILWAYS-MINISTRY-TO-ORDER-ABOUT-35-TRAINS-TO-GHANA-IN-JUNE-
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Joe_Ghartey#:~:text=clicking%20this%20button.-,%22Parliament%20of%20Ghana%22.%20www.parliament.gh.%20Retrieved%203%20August%202020.
- 1 2 https://www.parliament.gh/mps?mp=116
- ↑ http://ghanamps.com/mps/details.php?id=2605
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Joe_Ghartey#:~:text=clicking%20this%20button.-,%22Joe%20Ghartey%2C%20Biography%22.%20www.ghanaweb.com.%20Retrieved%2014%20August%202022.
- ↑ https://www.parliament.gh/mps?mp=116
- 1 2 https://www.graphic.com.gh/news/politics/ghana-news-win-more-seats-for-new-patriotic-party-joe-ghartey-urges-upper-west-youth.html
- 1 2 https://en.wikipedia.org/wiki/Joe_Ghartey#:~:text=Cookie%20statement-,%22%23NPPDecides%3A%20Essikado%2DKetan%20NPP%20delegates%20acclaim%20Joe%20Ghartey%20for%20fifth%20term%20bid%22.,-Citinewsroom%20%E2%80%93%20Comprehensive%20News
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Joe_Ghartey#:~:text=Cookie%20statement-,%22Chiefs%20Give%20Joe%20Ghartey%20Standing%20Ovation%20For%20Transforming%20Ghana%27s%20Railway%20Sector%22,-.%20DailyGuide%20Network
- ↑ https://www.ghanaweb.com/person/Joe-Ghartey-2464
- ↑ https://web.archive.org/web/20170731025902/http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Arts-Minister-Catherine-Afeku-makes-it-to-Cabinet-542839
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Joe_Ghartey#:~:text=Cookie%20statement-,%5B1%5D%20Archived%204%20March%202016%20at%20the%20Wayback%20Machine
- ↑ https://web.archive.org/web/20101130182628/http://www.ghanamps.gov.gh/mps/details.php?id=147
- ↑ http://vibeghana.com/2013/01/07/newly-inaugurated-members-of-parliament-in-sixth-exited-after-taking-oaths/
- ↑ https://web.archive.org/web/20100528022527/http://www.washburnlaw.edu/centers/advocacy/juristinresidence/2009/