Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Joe Ghartey

Di yinɛ Wikipiidia
Joe Ghartey
ninsaal
Sex or genderDau Dɛmisim gbɛlima
Country of citizenshipGhana Dɛmisim gbɛlima
Yu'ur Kane ka ba tis oJoseph, Joe Dɛmisim gbɛlima
Du'am yuum15 Sigir/Nwadisayɔpɔi 1961 Dɛmisim gbɛlima
Duam zin'igAccra Dɛmisim gbɛlima
Languages spoken, written or signedEnglish Dɛmisim gbɛlima
Tuumalawyer, politician, academic, minister Dɛmisim gbɛlima
EmployerUniversity of Ghana Dɛmisim gbɛlima
Educated atUniversity of Ghana, Ghana lɔyanam sakur, Ridge Church School Dɛmisim gbɛlima
Member of political partyNew Patriotic Party Dɛmisim gbɛlima
Religion or worldviewChristianity Dɛmisim gbɛlima

Joe Ghartey anɛ lɔya nɛ Ghana pɔlitis nwɛɛd. Onɛ da aan ti Ghana Attorney-General lin yi yʋʋm 2006 ti paae yʋʋm 2009 la ni. Onɛ da an ti Ghana wadmaanib yir la (Speaker of Parliament) kpɛɛm nyaandɔl onɛ paas ayi lin da yi yʋʋm 2013 ti paae yʋʋm 2017 ka lɛn an Railways and Development Minista lin yi yʋʋm 2017 ti paae yʋʋm 2021 la ni.[1][2][3][4][5] Burnya nyaaŋ nwaris ayuobʋ la li dabisim pii nɛ anu daar, yʋʋm tusir nɛ kɔbiswai nɛ pisyuobʋ nɛ yinne la ni ka ba da dua o. O yinɛ Shama linɛ bɛ Ghana Sekondi Sυυlυm la.[6]   

Ba da dua Joe Ghartey Ankara sυυlυm linɛ bɛ Ghana sʋ'ʋlimin. O ma da anɛ paan ka o yυυr buon ye, Lauraine Ghartey (née Daniels), ka o saam mɛ da anɛ Gɔmina tυmtυm ka o yυυr buon Joseph Ghartey. Ba dua o nɛ Burnya nyaaŋ nwaris ayuobʋ la li dabisim pii nɛ anu daar yʋʋm tusir nɛ kɔbiswai nɛ pisyuobʋ nɛ yinne la ni. O siiŋi o biilimin sakur kennɛ Ridge Church School linɛ bɛ Ankara sυυlυmin la, ka lin nyaaŋ ka o tɔlisi keŋ SHS Mfantsipim Sakur linɛ bɛ Cape Coast la ni. On da bɛ Mfantsipim Sakurin la, ka on saa na an kpɛɛm siem la pυn siiŋi niedi paan. Onɛ da aan ba sakurin yikanɛ ka ba buon ye Pickard-Parker sakur bibis banɛ gbɛɛnd anina la wυsa kpɛɛm, o da zienɛ o kpieuŋ kaŋa zugu sυŋ ka ba di yaan hali n kati waae ninwisigir diema ni ka nyaŋi sυŋ ka sakur bibis titaam n nɔki ba mɛŋi paas ninwisigir pυυgin n bɛ Mfantsipim sakur la ni. Li da ti kena ka ba gaŋ o ye o an ninwisigir diema la kpɛɛm sakurin la.      

Ghartey da naae Mfantsipim Sakurin ka tɔlisi keŋ University of Ghana yʋʋm tusir nɛ kɔbiswai nɛ pisnii nɛ ayuobʋ la ni (1986). O da naae ani ka die kasɛta gbaυŋ linɛ bigis ye o zamis nɛ wada yɛla linɛ an LLB. Lin nyaaŋ ka o lɛn tɔlisi zamis wada yɛla linɛ bɛ Ghana School of Law yʋʋm tusir nɛ kɔbiswai nɛ pisnii nɛ anii la ni (1988) naae ka die kasɛta gbaυŋ linɛ an BL, yʋʋm kan la pυυgin yim ka ba da buol o ye o paas banɛ zamis wada yɛla la pυυgin. [7] [8]

Ghartey n da naae o sakur ka ye o tʋm yυυm yinne tis Gɔmina la, o da tυmnɛ n bɛ Komenda Eguafo Abirem linɛ bɛ ti Ghana Cape coast Sυυlυm la n bɛ wada tυυma dɔɔgin tυm. Lin nyaaŋ ka o paam tυυma linɛ an Chambers of Lawyer Gwira n bɛ Sekondi. Lin nyaaŋ yaas, ka o paas Akufo-Addo, Prempeh nɛ ninsieba banɛ da yɔɔg wada tυυma ti Ghana sυυlυm kpɛla la, lin ka John Kufuor Nana Akufo-Addo da mɔri kena la. Yυma ayɔpɔi ka Ghartey da tυm ani ka yʋʋm 1994 la ni ka Ghartey bas wada tυυma kanna ka tɔɔm yɔɔgi o mɛŋ wada tυυma linɛ buon ye, Ghartey & Ghartey onɛ o pua Efua Ghartey onɛ da an lawyer kanɛ ka ba tisidi o girima hali. Nannana onɛ an kpɛɛm n tis Ghartey & Ghartey wada tυυma la ka lɛn an lɔya kanɛ ka ba tisidi o girima hali, o anɛ banɛ gɔsid wada yɛla n bɛ Labone Ankara Sυυlυm.[9]

O miilim linɛ ka o mɔr n kati waae wada yɛla la, Ghartey nyaŋi sυŋ ka ti Ghana ligidi nɛ ti diib nɛ tυυma nam bɛllim nɔbig sʋ'υŋa. O mɛŋ nɔrin ka o yɛl ye “Ti nyaŋi zanl teŋ la bɛllim sυ'ʋŋa linɛ kɛt ka tɔlυŋ mɛ nyaŋi mɔr paŋ. Tɔlυŋ yaa na mɔr paŋ asɛɛ ka nimbanɛ wada yɛla bɛ li pυυgin”. O nɔki o miilim linɛ an wada tυυma la kɛ ka o tυm tis tυυma dim kɔnɔb-kɔnɔb banɛ bɛ Ghana kpɛla hali nɛ tembanɛ ka Ghana. Lin yi Lapɔ diesυg ni n ti paae linɛ an Labour law, Environmental nɛ Company law pυυgin. Onɛ da aan kpɛɛm n bɛ Corporate nɛ Investment law la ni.

O sυŋi zabi tisi ti vυm yɛla Gaana sυυlυm kpɛla. Onɛ da paas ka ba yɔɔg Ghana Committee on Human and Peoples Rights. Girima daan Ghartey da mɔr zamisυg nam kɔnɔ-kɔnɔb linɛ an Human Rights, Civil Rights nɛ zamisυg linɛ nami paan teŋim bii n nar ye o tυm siem. Laasυg kaŋa da anɛ ye ba gɔs nidib nɛ ba bɛllim sυŋ yɛla. Onɛ da lɛn an kυk daan n tis Inter African Network of Human Rights Organizations n bɛ Zambia.

O da anɛ lawyer ka lɛn an paan, Ghartey paal zies bɛdigu linɛ an wada yɛla nɛ kpikpiuŋ yɛla. O da anɛ wada paan bɛ University of Ghana Kpikpiuŋ sakur la ni. O da lɛn anɛ paan n bɛ the Ghana Institute of Management and Public Administration (GIMPA). O da lɛn anɛ paan n bɛ Ghana Stock Exchange. Yuuma 2004 la ni ka o da yɔɔg Doing Business and Investing in Ghana – Legal and Institutional Framework". O mɛ da lɛn paan linɛ an Company Law n bɛ Ghana School of Law nɛ Mountcrest University la ni n bɛ Ankara.  

O pɔlitiks tυυma nɛ Tυυma Gɔmina ni

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Ghartey anɛ Wabυg Naꞌadɔɔg la nid.[10][11][12] O da nɔki o mɛŋi paas Wabυg Naadɔɔg ni yuum 1992 la ni bɔzugɔ o da gɔs ka Wabυg Naadɔɔg la an banɛ tɛnr saalib bɛllim yɛla nɛ banɛ dɔllisi wada suori maan yɛla n gat siel wυsa wυυ o tυυma linɛ da gɔsid saalib bɛllim sυŋ nɛ wada yɛla la, nɛ nɛ yɛlbanɛ kpɛlim da kpɛn suunr ka taas ka o paas o mɛŋ Wabυg Naadɔɔg la ni. O da siiŋi dɔl Wabυg Naadɔɔg la n bɛ Sekondi n sυŋidi nwɛɛd pɔlitiks, lin nyaaŋ ka o ti kena an Wabυg Naadɔɔg la kpɛɛm n bɛ Ankara sυυlυm. O da paas nimbanɛ da sɔb gbaυŋ linɛ buon ye “Stolen Verdict", la yυυm 1993 la ni, li da anɛ gbaυŋ linɛ paan waadim linɛ da bɛ vɔt kanɛ da maal yuma 1992 la ni. Onɛ da an kυk daan n tis Wabυg Naadɔɔg la ban da ye ba tias ba wada nam n bɛ Trade Fair Center linɛ bɛ Ankara sυυlυm Buniya nyaaŋ nwaris anii la li dabisim piisi nɛ ayi yuma tusa yi nɛ awai la ni. O da paas nimbanɛ ka Wabυg Naadɔɔg la da gaans ye ba gɔs gbana banɛ ka sɔbi tisi ti Gaana kɔto ban da pυ siak vɔt kanɛ da maal yυυm 2012 ye Maasim Tiig dimi di la, ba da gaansi ba ye ba gɔsi li yɛla nɛ ban na niŋi li yɛla siem. Ba sɔbi ba nɔɔr kuom tis banɛ an ti Gaana kpɛɛmnam banɛ an National Council, ye asɛɛ ka ba maligim gɔs ti Gaana wada linɛ gɔsid vɔt la yɛla sυŋa.

Lin nɔk tembanɛ kpie atɛok nɔorin Gaana sυυlυm la, Ghartey sυŋ sυυlυm nam kɔnɔb-kɔnɔb banɛ sieba anɛ; Ho, Sakondi, Shama, Takoradi, Tarkwa, Effie Kwasimintsim, Tarkwa, Prestea, Amenfi, Korle Klottey, La-Dade Kotopon nɛ Hohoe. Yuum 2000 la pυυgin, onɛ da gaad tuonnɛ nwɛɛ pɔlitiks hali n suŋ Wabυg Naadɔɔg la ka ba da di yυυm kanna John Akufour saŋa la.

Nannanna Ghartey an wadmaan n zienɛ tis Essikado/Ketan sυυlυm ti Gaana Republic la ni.[11] O yiiga ken wadmaanib yir anɛ vɔt kanɛ da maal Buniya nwarig la yuma tυsa yi nɛ anaasi la ni ka ba da vɔti gaŋ o, ka ba da lɛn lɛbis o Buniya nwarig la 2008 nɛ Buniya nwarig  2012 vɔt la ni ka da vɔt ka o di. Hali Wabυg Naadɔɔg la pυυgin sɔ da pυ yina ye o nyaa nɛ o sυυlυm la nii.[12]

Ti Gaana Gɔmina John Agyekum Kufuor win la, ba da gaŋi Ghartey ye o an Deputy Attorney General nɛ Minista of Justice nyaandɔl Buniya nyaaŋ nwaris atan yuma tusa yi nɛ anu la pυυgin. Ba da kpɛn gaŋ o ye o keŋ tuonnɛ an Attorney-General nɛ Minista of Justice Buniya nyaaŋ nwaris ayuobu la yuma tusa yi nɛ ayuobu la pυυgin, o da bɛ kpiuŋ kaŋa ni n ti paae Buniya nyaaŋ nwarig yinne la yuma tusa yi nɛ awai la pυυgin ka naan sig Wabυg Naadɔɔg la da pυ dii vɔt kanɛ da maal 2008 la. Kufuor win la Ghartey da an onɛ ziin Attorney-General nɛ Minista of Justice la kpi'euŋ la ni yυυg hali gat sɔ wυsa. Sierra Leone dim da gaŋ o ye o an Gaana wadmaanib yir saawada nwɛɛd nɛ banɛ na sɔb wada n tis wadmaanib yir la, Buniya nyaaŋ nwaris anu la yuma tusa yi nɛ piina ayɔpɔi la ni.[13][14]

On da Attorney-General nɛ Minister of Justice la

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Buniya nyaaŋ nwaris ayuobu la yuma tusa yi nɛ ayuobu ni ka ti Gaana Gɔmina Kufuor da tias minister nam la, o da tiaki Ghartey n yi Attorney-General nɛ Minista of Justice nyaandɔl la ni ye o yuun an Attorney-General nɛ Minista of Justice. O da di kpiuŋ nwa taknɛ nɔɔrim babυg Buniya nyaaŋ nwaris ayuobu la dabisim piina yuobu, yuma tusa yi nɛ ayuobu la ni ti Gaana Gɔmina Kufuor win, ti Gaana Republic Attorney-General and Minister of Justice linɛ da paas piisi la ni. O tυυma da anɛ wυυ Victor Owusu (1966–69), nɛ Nana Akufo-Addo (2001–03) ban da an Attorneys-General ka tυm siem la. O da an Attorney-General la, li anɛ Ghartey n da yɔɔg pianazug linɛ an ye tiakir la Ministry of Justice la ni. Pianazug kaŋa da anɛ ye li mɔr tiakir nɛ nɔbigir n ken ziesim la pυυgin Gaana sυυlυm. O laasυg la wυsa da anɛ ye kɔto dɔl sida suori kat nidib saria li kas-kas anɛ banɛ da kpɛn sariga ka li yuug la. Laasυg da sυŋi hali ka ba yis nidib wυυ bam kɔbiga yɛlli bas laamnɛ ban da mɔr bυυd ka kɔto sin ka mɔri ba la.

On da an Attorney-General la, o da nyaŋi gaadi o nidib la tuon ka ba tua tuamnam bɛdigu kɔto ni. O On da nyaŋi duoes gbɛlima linɛ bɛ wada ni nɛ on da yɔɔg Kpaam nɛ Gas tυυma Gaana la sid paan ye o yaambɔɔdim sid bɛ Investment Law ni. O paas nimbanɛ da bɛ Mines and Energy Committee of Parliament la ni, onɛ da sυŋi kɛ ka ba yɔɔg Pɛturo tυυma Gaana kpɛla. On da an Cabinet Minista la, o da zien Gɔmina nɔba zυg tɛmis kɔnɔb-kɔnɔb n piana linɛ kati waae wada yɛla.

Wadmaan pianad nyaandɔl

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Yυυm 2012 vɔt la da naae la, Wabυg dim da gaŋ girima daan Ghartey ye o an ban wadmaanib banɛ pυ zuoe la kpɛɛm nyaandɔl n bɛ wadmaanib yir linɛ paas ayuobu la Republic linɛ paas anaasi la ni. John Dramani Mahama ka o nidib duoe zien ye ba da kɛ ka Ghartey die sia wadmaanib naadɔɔg yir la nii on nɛ o naadɔɔg dim da nwɛɛ pɔlitks ye ba lub John Dramani Mahama zug amaa laam nɛ wala, wadmaanib la da vɔti tisi Ghartey Buniya nyaaŋ nwarig yinne la li dabisim ayɔpɔi yuma tusa yi nɛ piina tan la ni la ka ba da gaŋ o ye on an wadmaanib yir la kpɛɛm nyaandɔl onɛ paas ayi. On da siiŋ tυυma la, o da onɛ paas banɛ gɔsid wada linɛ an zaba linɛ an ye m mɛŋ yɛla puugin. On da nam die kpieuŋ linɛ an wadmaanib yir la kpɛɛm nyaandɔl onɛ paas ayi, o da paas nimbanɛ gɔsid ti wada nam yɛla la ni ka lɛm paas Mines and Energy Committee la ni. Nannanna one an Members Holding Offices of Profit la kpɛɛm. Yaasɛ, o paas nimbanɛ gɔsid wada nam nɛ nimbanɛ paan wada banɛ ka li nar ye sɔ wυsa dɔl li nar piana n bɛ wadmaanib yir la ni.[7]

Buniya nyaaŋ nwaris anu la, yuma tusa yi nɛ piina yɔpɔi ni, ka ti Gaana Gɔmid  Akufo-Addo da yɔɔg linɛ an Ministry of Railways Development ka gaŋ Minista kanɛ na gɔsi li yɛla.[15]

On da nyaand naam la

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Girima daan Joe Ghartey da yi yiŋ na n yɛl Wabυg Naadɔɔg dim ye o bɔɔd ye o zien Wabug Naadɔɔg la zugu nyaa Gaana Gɔmina naam ka yuum 2016 da nam pυ paae. O da sɔbi o gbana wυsa yina Buniya nyaaŋ nwaris ayɔpɔi la li dabisima yɔpɔi, yuma tusa yi nɛ piina naasi la ni, onɛ nidib ayuobu da yina bɔɔd. Amaa Buniya nyaaŋ nwaris anii la li dabisim piis tan nɛ yinne, yuma tusa yi nɛ piina naasi la ni ka Wabυg naadɔɔg dim da ziini gaans nidib anu ye ba zien ka Ghartey da paas nidib anu la zug. Amaa ka o da fuoe o mɛŋ ka pυ nyaa yaasɛ ka lɛɛ sυŋ Nana Addo Dankwa Akuffo-Addo.  

Joe Ghartey mɔr pua ka yυur buon ye Efua Ghartey, o pua la anɛ lawyer onɛ da paas ka ba pinil wada tυυma linɛ yυuri buon ye Ghartey & Ghartey. Efua Ghartey n da an Bible Society of Ghana la kpɛɛm ka lɛn an United Bible Societies la kpɛɛm, laasυg nwa tυmnɛ nɛ tɛmis kɔnɔb-kɔnɔb wυυ kɔbis yi. O pua mɛŋim lɛn an wada miilim dim banɛ bɛ Gaana kpɛla wυsa kpɛɛm, o mɛ paas nimbanɛ gɔsid wabυg naadɔɔg wada yɛla la ni. Ba mɔr biis anu.

Ninwisigir diema nɛ diem banɛ puugin ka o da bɛ

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Onɛ da aan Mfantsipim sakur Ninwisigir diꞌema laꞌasυg la kpɛɛm,  Ghartey da dɔli ti Gaana ninwisigir diꞌem dim la gilig ziis bɛdigυ. Ba da gaŋ o ye an onɛ saan Accra Hearts of Oak laasυg dim la. Onɛ da lɛn an kpɛɛm n tis Sekondi Eleven Wise, o da sυŋi ba hali ka ba nwɛɛ lallig.[16][17][18][19]

  1. http://citifmonline.com/2017/01/11/atta-kyea-joe-ghartey-makes-it-unto-nana-addos-ministerial-list/
  2. http://www.mrd.gov.gh/4/16/104/ghana-is-transforming-its-rail-sector-joe-ghartey-at-international-rail-equipment-exhibition-2019-new-delhi-india
  3. https://myjoyonline.com/news/national/rail-transport-will-reduce-road-tragedies-joe-ghartey/
  4. https://en.wikipedia.org/wiki/Joe_Ghartey#:~:text=clicking%20this%20button.-,%22Govt%20is%20committed%20to%20revamping%20railway%20system%20%E2%80%93%20Joe%20Ghartey%22,-.%20Ghanaian%20Times
  5. https://web.archive.org/web/20211003030827/https://www.ghanaports.gov.gh/Media/news-details/1125/NRQ1G2CV/RAILWAYS-MINISTRY-TO-ORDER-ABOUT-35-TRAINS-TO-GHANA-IN-JUNE-
  6. https://en.wikipedia.org/wiki/Joe_Ghartey#:~:text=clicking%20this%20button.-,%22Parliament%20of%20Ghana%22.%20www.parliament.gh.%20Retrieved%203%20August%202020.
  7. 1 2 https://www.parliament.gh/mps?mp=116
  8. http://ghanamps.com/mps/details.php?id=2605
  9. https://en.wikipedia.org/wiki/Joe_Ghartey#:~:text=clicking%20this%20button.-,%22Joe%20Ghartey%2C%20Biography%22.%20www.ghanaweb.com.%20Retrieved%2014%20August%202022.
  10. https://www.parliament.gh/mps?mp=116
  11. 1 2 https://www.graphic.com.gh/news/politics/ghana-news-win-more-seats-for-new-patriotic-party-joe-ghartey-urges-upper-west-youth.html
  12. 1 2 https://en.wikipedia.org/wiki/Joe_Ghartey#:~:text=Cookie%20statement-,%22%23NPPDecides%3A%20Essikado%2DKetan%20NPP%20delegates%20acclaim%20Joe%20Ghartey%20for%20fifth%20term%20bid%22.,-Citinewsroom%20%E2%80%93%20Comprehensive%20News
  13. https://en.wikipedia.org/wiki/Joe_Ghartey#:~:text=Cookie%20statement-,%22Chiefs%20Give%20Joe%20Ghartey%20Standing%20Ovation%20For%20Transforming%20Ghana%27s%20Railway%20Sector%22,-.%20DailyGuide%20Network
  14. https://www.ghanaweb.com/person/Joe-Ghartey-2464
  15. https://web.archive.org/web/20170731025902/http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Arts-Minister-Catherine-Afeku-makes-it-to-Cabinet-542839
  16. https://en.wikipedia.org/wiki/Joe_Ghartey#:~:text=Cookie%20statement-,%5B1%5D%20Archived%204%20March%202016%20at%20the%20Wayback%20Machine
  17. https://web.archive.org/web/20101130182628/http://www.ghanamps.gov.gh/mps/details.php?id=147
  18. http://vibeghana.com/2013/01/07/newly-inaugurated-members-of-parliament-in-sixth-exited-after-taking-oaths/
  19. https://web.archive.org/web/20100528022527/http://www.washburnlaw.edu/centers/advocacy/juristinresidence/2009/