Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Kʋlʋŋ

Di yinɛ Wikipiidia
Kʋlʋŋ
geolocatable entity
Subclass ofarchitectural element, appliance, obstacle Dɛmisim gbɛlima
Connects withdoorway Dɛmisim gbɛlima
Item operateddoor hinge, door closer Dɛmisim gbɛlima
Unicode character🚪 Dɛmisim gbɛlima

Kʋlʋŋ anɛ dinɛ mɔr tabidis bɛɛ dinɛ guud zaanɔɔr ka di an suor ka ba dɔlli kpɛnɛd k yit zinig kanɛ lusi lɛbis. Ba yaa nwaae zanguom zinig sia bas ye ba dɔlli yit ka kpɛnɛdi an zaanɔɔr. Kʋlʋŋ tʋʋma anɛ ye di an guudi tas dɔɔg la ka siel wʋsa kʋ nyaŋi dɔl zaanɔɔr la kpɛnɛ anina. Di anɛ laʋk kanɛ ka ba maal ka di lusid zaanɔɔnya banɛ dɔlli kpɛnɛd zakin, dɔɔg pʋʋg, bɛɛ lɔr pʋʋg. Ban mɔr laʋk sia maan kʋlʋŋ la anɛ laʋk kanɛ zɛnmis nɛ dinɛ yela ka ba yɔɔd kʋlʋŋ la. Ba mɔr nɛ tabidisi taanni ba ka ba nyaŋidi yɔɔsid, amaa suo sieba bɛ ka ba dɔl ka nyaŋidi yɔɔsid wʋʋ slides nɛ counterbalancing.

Kʋlʋŋ la yɔɔsig nɛ di yɔɔb bɛ kɔnɔb-kɔnɔb (dinɛ vɛɛgid bɛɛ tuusidi yɔɔgid, dinɛ yɔɔgidi vuugidi labin filim la, dinɛ yɔɔgidi pɔnbin nɛ taaba, bɛɛ dinɛ ba tɛŋir nɛ agɔla ka yɔɔgidi giligid) ka nidib kpɛnɛd bɛɛ yit. Zinis bɛdigʋ, dinɛ yɔɔd zaanɔɔr la yiŋ nɛ pʋʋgin anɛ yinnɛ. Amaa zinis sieba (wʋʋ lɔr zaanɔɔr) yiŋ nɛ pʋʋgin bɛ kɔnɔb-kɔnɔb. Zaanɔnya sieba mɔr kpadis lin na niŋ siem ka sɔ wʋsa kʋ nyaŋi yɔɔgi li (wʋʋ banɛ yɔɔsid nɛ saafi la). Kʋlʋŋ sieba mɔr sielnam wʋʋ dinɛ kɔɔsid bɛɛ lʋmir lin na niŋ siem ka banɛ bɛ yiŋ na nyaŋi paal ye ba bɛ yiŋi bɔɔd kpɛnɛb. Kʋlʋŋ tʋʋm yiiga an ye di bɛ zaanɔɔrin ka ba kpɛnɛd ka yit la, ba len mɔr tʋʋm sieba banɛ an ye li kɛ ka sɔ na nyaŋi sʋa o mɛŋ ka lusidi kɛt ka sɔ kʋ bɛ dɔɔgin ka o pʋtɛnɛr kʋ bɛ yiŋa, di bakid zinig yaliŋ ka ba tʋm tʋʋma kɔnɔb-kɔnɔb ba pʋʋsin, di mɛ lɛn kɛt ka nɛɛsim kpɛnɛd ka yit, ka lɛn kɛt ka pɛbisim kpɛnɛd ka pʋʋgin la an kpiemis bɛɛ tʋligid bɛɛ maad, li mɛ lɛn guud tʋkpiidig, bɛɛ bugum ka li pʋ diti tɔlisida. Kʋlʋŋ sieba mɔr vɛnlim, an zanbin bɛɛ mɔr maliŋ sia. Sɔ yaa die dɔɔg saafi, li paal ye ninkan lɛn ka saan yaasɛ ka lee anɛ yi nid yʋʋs.[1] Kʋlʋŋ nɛ zaanɔɔr bɛ zamisig pʋʋgin ka li anɛ siiliŋi paan tiakir yela.

Kʋlʋŋ banɛ ka ba da sɔbi digil piniligin yiiga da bɛnɛ Egyptian dim yaadin, ka li da paal kʋlʋŋ daag yinne nɛ kʋlʋŋ kanɛ taan daad ayi yɔɔd, ka li wʋsa da anɛ daag ka ba nɔki maal. Daasierɛ nidib la da tɛnɛs nɛ ye bani kpi la na dɔl zaanonya banɛ gaad, ka sieba gʋlʋ paal kʋm nyaaŋ yela. Egypt tɛŋin, ka tɛŋ da kʋdig la, ba zaanɔnya kʋlʋŋ la da pʋ mɔr filim nama, amaa tɛŋ sieba nii ba mɔrɛ filim kʋlʋs—linɛ ka Vitruvius (iv. 6.) da mɔr tabirana nɛ mɔɔdi maan, ka nɔk mɔkpiema dinɛ buon tympana maal vɔnya stiles nɛ rails la ni. Stiles la da an daad banɛ zie agɔl, dinɛ tɔɔŋ dinɛ ka ba buon hanging stile, ka yinne bɛ tɛnsʋk ka tɔɔŋ kʋnkpɛmis ayi. Daad banɛ kirigid da zieda la da bɛ agɔl, nɛ tɛŋir nɛ tɛnsʋk daag.

Dɔkʋda banɛ da bɛ la kʋlʋŋ la da anɛ daad ka ba nɔki maal, wʋʋ din sɔb winaam gbaŋin naab Solomon ni da ye o mɛ winaam pʋʋsim yin ka da nɔk olive wood (yiiga naanam vi. 31–35), ka ba da kpie li ka nɔk sanlima bʋlig la. Gama banɛ pian Homer yela la ba da nɔk nɛ silver bɛɛ brass dɔligi li. Fʋ yaa yis olive wood, elm, cedar, oak nɛ cypress daad nam mɛ da bɛɛ li pʋʋgin. Zaanɔɔr gama ayi banɛ yʋʋgi tʋʋg yʋʋma tusanu (5,000) banɛ gaad la ka ba nyɛ ka li bɛ Zürich, Switzerland sʋʋlim baba.[2][3]

Sankanɛ gaad la kʋlʋmis daa ɛɛnti tɔɔŋ nɛ pintles di zugun nɛ tɛŋin kʋnkpɛmis zinis banɛ ka bamaal vɔnbibis la, ka ba da maal  nɛ vɔnya anina tis lintel nɛ sill, ka sill la bɛ kugkpiem wan wʋʋ basalt bɛɛ granite. Hilprecht linɛ ka ba da nyɛ Nippur tɛŋin, lin da yi yʋʋma tʋsayi (2000 BC) la, da bɛ dolerite. Kʋlʋŋ kanɛ bɛ Balawat vɔnya la ba da nɔk nɛ bronze n bʋligi li (nananna di bɛ British Museum). Kʋlʋs bama yaae nɛ vaad ayiyi, ka yinne wʋsa an 2.54 m (100 in) yaliŋ nɛ 8.2 m (27 ft) waalim; ka ba nɔk bronze bands la bʋlʋgi di, 25.4 cm (10.0 in) waalim, ka ba nɔk repoussé niŋi di ye di vɛn. Daad kʋlʋmis la da wan wʋʋ 7.62 cm (3.00 in) labisim, ka dinɛ yaan la gat 360 millimetres (14 in) labisim. Sheathings sieba ka ba waalim bɛ kɔnɔb-kɔnɔb ka ba nɔk bronze maal la da anɛ suor kanɛ ka ba da dɔlisidi sʋŋid daad la tabidis zinis la. Hauran linɛ bɛ Syria ka daad kae la, ba da mɔri kuga maan kʋlʋmis, ka yinne wʋsa an wʋʋ 1.63 by 0.79 m (64 by 31 in) ka li bɛ British Museum. Kuffeir dinɛ pʋ lal nɛ Bostra bɛ Syria la, Burckhardt da nyɛ kuga kʋlʋs, 2.74 to 3.048 m (8.99 to 10.00 ft) waalim, dinɛ bɛ zaanɔɔr kanɛ dɔli kpɛnɛd tɛnpʋʋg la ni. Etruria tɛŋin, kuga kʋlʋmis bɛdigʋ da bɛ anina ka Dennis nyɛɛba.

Ancient Greek nɛ Roman kʋlʋs da mɔr daag yinne, daad ayi, daad atan, sliding doors bɛɛ folding doors. Theron yaʋk linɛ bɛ Agrigentum ba nɔk kuguri kpia zaanɔɔr dinɛ pʋdig zinis anaasi. Blundell laad dɔɔgin la mɔr kʋlʋŋ kanɛ taal ayi, ka vaang yinnɛ wʋsa mɔr panels nam anu. Ba sieba anɛ  bronze kʋlʋs banɛ bɛ church of SS. Cosmas and Damiano, Rome tɛŋin la, an sankani ka Roman dim kʋntnam tʋʋma da an tituaa; di da mɔr vanad ayi, yinne wʋsa mɔr panels ayi, ka di tabidis an bronze. Banɛ mɛ bɛ Pantheon la wan ban, ka panel baanlis tɔmisi ba daziedis la agɔl, tɛŋin nɛ tɛnsʋk. Bronze kʋlʋs banɛ da bɛ Roman period la bɛ Lateran Basilica.

Greek nid one zamis gbaŋ Heron of Alexandria da maal yiiga kʋlʋŋ ka di tʋmi di tuor first century AD Roman Egypt saŋa.[4] Yiiga kʋlʋŋ kanɛ gɔsid nɔbir yairi yɔɔgid ka yɔɔd la, ba da maali li nɛ China Emperor Yang of Sui naam diib saŋa (r. 604–618), one da mɔr yinne o royal library ni.[4] Kʋlʋmis banɛ ka ba paŋ bɛ kuomin ka Arab inventor Al-Jazari da maali li.[5][6]

  1. See, for example the doorkeeping duties of the Gentleman Usher of the Black Rod.
  2. Jordans, Frank (October 20, 2010). "Swiss archaeologists find 5,000-year-old door". Archived from the original on November 8, 2010 – via The Boston Globe.
  3. Willigen, Samuel van (January 17, 2019). "Close the door!". Swiss National Museum - Swiss history blog.
  4. 1 2 Needham, Joseph. (1986). Science and Civilization in China: Volume 4, Part 2, Mechanical Engineering. Taipei: Caves Books, Ltd.
  5. Howard R. Turner (1997), Science in Medieval Islam: An Illustrated Introduction, p. 181, University of Texas Press, ISBN 0-292-78149-0.
  6. Penbegul, Necmettin; Atar, Murat; Kendirci, Muammer; Bozkurt, Yasar; Hatipoglu, Namık Kemal; Verit, Ayhan; Kadıoglu, Ates (2014). "Primitive robotic procedures: Automotions for medical liquids in 12th century Asia minor". Archivio Italiano di Urologia e Andrologia. 86 (4): 300–303. doi:10.4081/aiua.2014.4.300. PMID 25641458.