Speaker of Parliament
| Subclass of | chairperson |
|---|---|
| Inception | 1949 |
| Organization directed by the office or position | Parliament of Ghana |
| Country | Ghana |
| Applies to jurisdiction | Ghana |
Speaker of Parliament anɛ ninkanɛ an kpɛɛm /gɔsid Parliament of Ghana. Onɛ an kpɛɛm nananna, Alban Kingsford Sumana Bagbin, ba da zuŋ o ye o an Speaker tis Ghana wadmaannib yikanɛ paasi anii la (Eight Parliament of Ghana) yʋʋm tusa ayi nɛ pisi nɛ yinne yʋʋmpaal nwadig la daba ayɔpɔi daar (7 January 2021).[1]
Labakʋda
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Joyce Bamford-Addo, onɛ da an yiiga pʋꞌa an Speaker of Parliament tis Ghana.
Speaker ɔfis la da yɔꞌɔg yiiga nɛ Gold Coast saŋa, dɔlisid Gold Coast wada gbaʋŋ la (Constitution) Order in Council, yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisnu la ni (1950). Wada gbana banɛ dɔl la yɔꞌɔg suor ye ba vɔɔtim Speaker of Parliament tis Ghana.[2]
Onɛ da an yiiga speaker of the Parliament of Ghana da anɛ Sir Emmanuel Charles Quist onɛ da an Speaker of the National Assembly yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisnu nɛ yinne la ni (1951). O da tʋm ala paae yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisnu nɛ ayɔpɔi nwadis piinɛ ayi la ni (December 1957), Ghana da diꞌe o mɛŋi yi naꞌasaanam nuꞌusin la nyaꞌaŋ.
Kati waꞌae Ghana na diꞌe ba mɛŋ la, Governor of Ghana da gɔsid legislative council. Nɛꞌ da tiaknɛ yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisnaasi nɛ awai la ni (1949) Emmanuel Quist da liebi di yiiga African zuraan la.[3] Legislative Council da vɔɔt Quist ye o aan di yiiga speaker yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisnu nɛ yinne la ni (1951).
Fourth republic la ni, onɛ da anɛ speaker of parliamenti yuug tʋʋma ni gaadi taaba wʋsa Daniel Francis Annan onɛ da tʋm din yi yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ piswai nɛ atan yʋʋmpaal nwadig daba ayɔpɔi (7 January 1993) paae yʋʋm tusa ayi nɛ yinne la yʋʋmpaal nwadig daba ayuobʋ daar (6 January 2001). Y ʋʋm tusa ayi nɛ awai la yʋʋmpaal nwadig la ni (January 2009), Joyce Adeline Bamford-Addo da lieb yiiga pʋꞌakanɛ nam miꞌi an Speaker tis Ghana parliament.[4]
Banɛ ka ba nɔꞌɔs nɛ sankanɛ ka ba tʋm
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]1992 Ghana constitution la Article 95 yɛl ye, Wadmaannib bɛɛ banɛ mɔr zꞌesim kanɛ paꞌal ye ba na nyaŋi an wadmaanibi nar ye ba vɔɔt speaker of parliament. Ba yaꞌa vɔɔt speaker yi wadmaannib sʋʋgin, Wada gbaʋŋ la Article 97 paꞌal ye Speaker la basi o kʋk la nɛ ka lɛn kaꞌ wadmaan yaꞌasɛ ka di nar ye ba lɛn vɔɔt zinꞌikan yaꞌasi gaŋ wadmaani tisi ba.[5] Ninkanɛ mɔr ziꞌesim kaŋa anɛ Edward Adjaho onɛ da an wadmaani tis Akatsi South constituency.[6][7]
Speaker nyaꞌandɔl
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Speaker mɔr nyaꞌandɔli ayi banɛ ka ba vɔɔti yis wadmaanib la sʋʋgʋn. Speaker nyaꞌandɔliba ayi la kʋ nyaŋi yi Naꞌadɔɔg yinne nii.[5] Nananna. Speaker nyaꞌandɔlib anɛ Bekwai wadmaan, Joseph Osei-Owusu, onɛ bɛ wabʋg naꞌadɔɔg ni, New Patriotic Party nɛ Fomena constituency wadmaan, Andrew Asiamah Amoako, onɛ an Independent.[8]
Ghana Constitution la Article 101 paꞌal ye Speaker an kʋkdaan parliament zinꞌinʋgin. Speaker yaꞌa pʋ nyaŋi tʋmi ala, o nyaꞌandɔliba ayi la nid yinne liebid kʋkdaan. Wadmaanni kʋ nyaŋi gbanꞌe siꞌe ka speaker pʋ zinꞌi kʋk la zugɔ.
Speaker paas nidib atan daan Ghana kpɛla zuraan nɛ o nyaꞌadɔl yaꞌa yi. Dinzug speaker tʋnꞌe ziꞌen zuraan bɛɛ nyaꞌandɔl nɔba zug ba yaꞌa kʋ nyaŋi tʋmi ba tʋʋmaa. 1992 constitution la yɛl ye Zuraan nɛ o nyaꞌandɔl yaꞌa kpi bɛɛ ba yisi banɛ ka speaker diꞌe zuraan ziꞌesim, di nar ka ba lɛm maligim vɔɔti yis zuraan paal. Speaker la pʋ mɔr suor ye vɔɔt wadmaannib yin la. Nɛꞌ gbin anɛ ye vɔɔt la yaꞌa aan azinzɛma di gʋꞌʋŋnɛ la. Speaker la mɛ an kʋkdaani tis parliamentary Service Board. Yaꞌasa, Speaker la gaŋid nidiba anaasi paasid board kaŋa ni. Onɛ paasi ayuobʋ board la ni anɛ Clerk of Parliament.[5]
Speaker nam
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]| Legislative Council of the Gold Coast[edit source] | ||
| President | Time frame | Period |
| Sir Emmanuel Charles Quist | 1949 - 1951[3] | Gold Coast |
| National Assembly of the Gold Coast[edit source] | ||
| Speaker | Time frame | Period |
| Sir Emmanuel Charles Quist | 1951 - 1957 | Gold Coast |
| Parliament of Ghana[edit source] | ||
| Speaker | Time frame | Period |
| Sir Emmanuel Charles Quist | March 1957 - December 1957[9] | National Assembly |
| Augustus Molade Akiwumi | February 1958 - June 1960 | National Assembly |
| Joseph Richard Asiedu | July 1960 - June 1965 | 1st Republic
First MP to become Speaker |
| Kofi Asante Ofori-Atta[10] | June 1965 - February 1966 | 1st Republic |
| Nii Amaa Ollennu[10] | October 1969 - January 1972 | 2nd Republic |
| Jacob Hackenbug Griffiths-Randolph | September 1979 - December 1981 | 3rd Republic |
| Daniel Francis Annan[11] | January 1993 - January 2001 | 4th Republic
(1st and 2nd parliaments) |
| Peter Ala Adjetey[12] | January 2001 - January 2005 | 4th Republic
(3rd parliament) |
| Ebenezer Sekyi Hughes[13] | January 2005 - January 2009 | 4th Republic
(4th parliament) |
| Joyce Adeline Bamford-Addo[14] | January 2009 - January 2013 | 4th Republic
(5th parliament) First female Speaker |
| Edward Adjaho | January 2013[15] - January 2017 | 4th Republic
(6th parliament) |
| Aaron Mike Oquaye | January 2017[16] - January 2021 | 4th Republic
(7th parliament) |
| Alban Kingsford Sumana Bagbin | January 2021[17][1][18] - Incumbent | 4th Republic
(8th parliament) |
Ban yi zinꞌisieba
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]| Speaker | Ethnicity | Religious affiliatiom |
| Emmanuel Charles Quist | Euro-African/ Ga | Presbyterian[19][20] |
| Augustus Molade Akiwumi | Yoruba | Anglican (later Christian Scientist) |
| Joseph Richard Asiedu | Akuapem (Akan) | Presbyterian |
| Kofi Asante Ofori-Atta | Akyem (Akan) | Presbyterian |
| Nii Amaa Ollennu | Ga | Presbyterian[21] |
| Jacob Hackenburg Griffiths-Randolph | Ga | Anglican |
| Daniel Francis Annan | Ga | Methodist |
| Peter Ala Adjetey | Ga | Anglican |
| Ebenezer Sekyi Hughes | Fante (Akan) | Anglican |
| Joyce Adeline Bamford-Addo | English/Ga | Roman Catholic |
| Edward Adjaho | Avenor Ewe | Christian |
| Aaron Mike Oquaye | Ga | Baptist |
| Alban Bagbin | Dagaaba | Roman Catholic |
Gbanvɛɛnsa
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]- 1 2 https://www.graphic.com.gh/news/general-news/i-will-serve-all-ghanaians-faithfully-bagbin.html
- ↑ https://www.parliament.gh/mps?speaker
- 1 2 https://janus.lib.cam.ac.uk/db/node.xsp?id=EAD%2FGBR%2F0115%2FY3011R%2F26
- ↑ https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Speaker-assures-Fifth-Parliament-of-diligence-155849
- 1 2 3 https://web.archive.org/web/20201020141610/http://extwprlegs1.fao.org/docs/pdf/gha129754.pdf
- ↑ http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/artikel.php?ID=261755
- ↑ https://web.archive.org/web/20180709094349/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/artikel.php?ID=264225
- ↑ https://www.parliament.gh/mps?leadership
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Speaker_of_the_Parliament_of_Ghana#cite_note-Doortmont-9
- 1 2 https://web.archive.org/web/20070927045829/http://www.parliament.gh/leadershipdetails.php?id=0003
- ↑ https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/people/person.php?ID=244
- ↑ https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/people/person.php?ID=227
- ↑ https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/people/person.php?ID=233
- ↑ https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/people/person.php?ID=1193
- ↑ https://web.archive.org/web/20200128234258/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Adjaho-sworn-in-as-new-Speaker-261391
- ↑ https://web.archive.org/web/20180709064817/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/New-Speaker-MPs-take-oath-499093
- ↑ https://web.archive.org/web/20210107065648/https://3news.com/alban-bagbin-elected-speaker-of-the-8th-parliament/
- ↑ https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/NPP-shocked-as-Alban-Bagbin-is-elected-Speaker-of-Parliament-1148519
- ↑ https://books.google.com/books?id=QV-hAwAAQBAJ
- ↑ https://books.google.com/books?id=ui1JaXpy18gC&q=emmanuel+charles+quist&pg=PA11
- ↑ https://web.archive.org/web/20070927190846/http://www.warc.ch/where/ugc/02.html