Bʋʋg
| Subclass of | domesticated mammal, productive animal |
|---|---|
| Has use | Ni'im, milk |
| Taxon name | Capra aegagrus hircus |
| Taxon rank | subspecies |
| Parent taxon | Capra aegagrus |
| This taxon is source of | goat milk, goat meat, goat hair, goat meat dish |
| Depicted by | Jupiter nursed by the she-goat Amalthea, Figura femminile sdraiata con capra, Pan and a Goat mating, from the Villa of the Papyri, Capriccio with Classical Arch and Goats |
| Taxon known by this common name | Capra hircus, Capra aegagrus hircus |
| Homonymous taxon | Capra aegagrus hircus |
| Unicode character | 🐐 |
| Category for the view of the item | Category:Views of goats |
Bʋʋg anɛ yin bʋnkɔnbʋg, li anɛ bʋnkɔnb kanɛ mɛn da dɛŋim paas yin bʋnkɔnbid la ni yiiga mɛn.[1] Labakʋda paꞌal ye ba da gbanꞌe bʋʋgnɛ yi mɔɔgin bʋnkɔnbid ni n mɔri li kul la ka li lieb yin bʋnkɔnbʋg.[2]Bʋʋs tisid ti Bin'isim, niꞌim, Kɔnbid nɛ gbauŋ n bɛ dunia nwa wʋsa ni.[3]
Bʋʋs binꞌisim ka ba mɔri maal diid kanɛ ka buon ye bʋʋg cheese.
Yʋʋm tusa ayi nɛ piinɛ yinne la,bʋʋs daa gat 924 million n bɛ dunia nwa ni, yit UN lʋgir kanɛ gɔsi kuꞌob nɛ guꞌul la.[4]
Buudi pianꞌad namɛ pinꞌil siꞌem
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Dʋn bama nwa naꞌasaalin, Modern English buon ye bʋʋg la, yi nɛ naꞌasaal kʋdʋg, Old English gāt bʋsaꞌa, ka li paꞌan bʋʋs wʋsa la, ka lin mɛ yi nɛ Proto-Germanic *gaitaz (cf. Dutch/Frisian/Islandic/Norwegian geit, German Geiß, Gothic gaits), ka kpɛn yi nɛ Proto-Indo-European *ģaidos ka ling bin an “bʋ pɔl” (cf. Latin haedus “bil”).[5] Ka li paꞌal ye pɛꞌɛraʋg, naꞌasaal kʋdʋgʋn la buon bucca (cf.Dutch/Frisian bok ka dʋnna an ye buck) ka hegote nyaan da ti yisi la bas, hegote kanɛ da bɛ 12th century la naarin la.[6] Nanny goat, bʋ nyanꞌaŋ (bʋn-nyanꞌas) da pinꞌili bɛ nɛ 18th century la ni, ka billy goat, bʋ raʋg (bʋn raad) bɛllim da pinꞌil 19th century la ni.[7][8] bʋ-raad banɛ ka b azan anɛ wethers. Ka hircine nɛ caprine wʋsa paꞌan nɛ bʋn kanɛ wʋsa mɔri bʋʋg itima, ba yɛt hircine titaꞌam nɛ, ye li paꞌal yin bʋʋg la nyuugʋ bɛɛ li kɔnꞌ la.[9][10]
Bʋʋgʋ sinꞌiŋ siꞌem na
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Gbaʋŋ la mɛŋ: Evolution of domestic goats
Bʋʋg paas yiiga bʋnkɔnbʋd banɛ ka saalib mɔri kul yaan nɛ milis ka ba lieb yin bʋnam.[11] Bʋʋs buudi vɛnsʋg yɛla[12] yina paꞌal ye mɔɔgin bʋʋg, bezoar ibex kanɛ yi nɛ Zagros Mountains, Zagros zuoya ni la, onɛ tunꞌoe an yin bʋʋs wʋsa bɛɛ ba paamm sa, naam nɛ on ni ka bɛ zina la.[11]
Neolithic kpaadib da pinꞌili kim kɔnbid nɛ binꞌisim nɛ niꞌim zug, laꞌam nɛ ba bina bugulum kanɛ da an bugum; ka mɔri ba kɔnba, nɛ kɔnbʋd/zuobʋd nɛ ba giinla la maan fuud, ka mɔri mɛɛd, ka ba lɛn am tʋʋma laꞌad.[1] Yiigin paa la, bʋʋs banɛ da lieb yin bʋnam la, yʋʋma 10,000 ni sa la bɛ nɛ Ganj Dareh, Iran teŋin.[13] Ba nyɛ bʋ-kpiilima niŋgbina vɛɛnsigʋn Jericho, Choga, Mami,[14] Djeitun, nɛ Çayönü teesin ka bʋʋs mɛ da kpɛnꞌ yaanɛ bɛi, hali 8,000 nɛ 9,000 yʋʋma la ni sa.[11] Western Asia teŋin.
DNA vɛɛnsʋs yɛt ye, bʋʋs yin miinlʋŋ da bɛ 10,000 yʋʋma la ni sa.[12] Pinꞌiligin la sa, bʋʋg gbaʋŋ da mɔri maan kʋliba suud kuꞌom nɛ daam, mɔri ba duod sour, ka mɔri ba taꞌasid kateŋi kuosid. Li da lɛn anɛ wʋʋ parchment kanɛ ka ba sɔbidi li zug. [15]
Bʋʋg niŋgbina la luos vɛɛnsʋg tʋʋma
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Bʋʋg buudi wʋsa mɔr ba tɛbisim ka li bɛɛ li kɔn , ka ban pʋ zanꞌ bɛɛ…. bʋsiꞌa tɛbisim an 140kg (30 lb), ka bʋbibis an 20 paae 27kg (45 paae 60 lb).[16] Bʋʋg dɔɔg buudi siꞌa ni ziim giinla zɛmisim bɛɛ li gʋllim nɛ dɔɔg siꞌa bʋʋg. zɛmisim nam la nii, African Pygmy buudi kanɛ an 41 paae 58cm (16 paae 23 in) ka makidi nɛ kpɛɛm bankimpiing nɛ.[17]
Bʋʋs bɛdigʋ mɔri iila, horns ayi, ka ba zɛmisʋg nɛ ba bɛdim bɛ gʋn gʋn kanɛ yinɛ bʋʋg dɔɔg buudi, breed la ni.[18] Saŋa siꞌa nii, polycerate bʋʋs (banɛ mɔri iila anii) amaa nɛŋa anɛ sikkir kanɛ ka ti pʋ baꞌ nyɛtti lii. Wʋʋ niigi laꞌasid nɛ taaba siꞌem la, bʋʋs on pʋ duoe naa tunꞌoe laꞌasida ala, polled, ka sikkir kanɛ paꞌan lin na an bʋn daʋg bɛɛ bʋn nyaꞌaŋ, nɛ sikkir linɛ paꞌan iila buudi la anɛ yinne. Bʋʋs buudi ayi yaꞌ dʋ, li kɛt ka bʋʋs buudi kɔnꞌɔb kɔnꞌɔb dʋt taaba, intersex. Banɛ kʋ nyaŋi duꞌaa, sterile la. Ba iila la anɛ kɔnb vʋya, ka keratin nɛ protein lusi giligi li, ka ba mɔri ba faandi ba mɛŋ, tunꞌoe ba taaba, gʋꞌʋdi ba zinꞌis,[19] ka zɛmisidi ba niŋgbina tʋʋlʋg.[20] Bʋ raʋg nɛ bʋ nyaꞌaŋ wʋsa tunꞌoe mɔri tieŋ, ka bʋʋs buudi bɛdigʋ (ka bɛdigʋ tisid binꞌisim, binꞌisim Boer, nɛ pygmy goats) tunꞌoe mɔri wattles, ka ba bɛ niŋgɔɔnrin la zugu yɛꞌɛm.[21] Bʋʋg nini anɛ pupuur. Bʋʋg ninbiela an pipɛlig la zugɔ, ka lin bɛɛ li kɔnꞌ la, la baŋir pʋ tɔi zaŋi kn bʋnkɔnb sieba ni wʋʋ niigi, gbambʋʋg, widsieba, nɛ pɛꞌɛs bɛdigʋ banɛ nimbiisi an sabil nɛ sclara. Bʋʋs pʋ mɔɔri tear ducts sɛ.[22]
Bʋʋs anɛ ruminants, bʋnkɔnbid banɛ yisid diib kanɛ ka ba di ka li paae ba pʋʋrin la bugusid yaꞌas. Ba mɔri pʋʋr buudi zinꞌis anaasi, ba anɛ rumen, reticulum, omasum la, nɛ abomasum la. li yaꞌa an bʋmkɔnb sieba banɛ mɛ mɔri pʋya anaasi la, ban mɔri tafɛɛda ayi. Bʋn-nyaꞌas la mɔri udder binꞌis-nɔya ayi, kanɛ ka niigi mɔri bʋnama anaasi.[23] Boer goat din mɛ bɛɛ li kɔn, ka ba tunꞌoe mɔri binꞌis-nɔya anii[24][25]
Saŋa sieba bʋʋs siꞌim an wʋʋ dɔnbʋʋlʋg yi nɛ bʋn kanɛ paꞌani ba siꞌim na an siꞌem la, buon ye pheomelanin (tan/brown pigment). Allele la sʋꞌoe ka siꞌim la gʋlib la naamid la bɛ nɛ agouti locus bʋʋg la genome la ni. Linɛ mɔri paŋi, dominant gat allele nam banɛ wʋsa bɛ locus la ni. Modifier genes bɛdigʋ bɛ, ka paꞌan siꞌib la na naam siꞌem, kɛ linɛ nwaa wʋʋ dɔnbʋʋlim siꞌim la bɛ bʋʋgʋn la tunꞌoe mɔri siꞌim pielig ti paae siꞌim zian fimm.
Bʋʋs kpinnim yɛla
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Bʋʋs anɛ diploid ka mɔri chromosomes nam pisyuobu (60).[26] SLC11A1 kpinnim la bɛ nɛ bʋʋg chromosomes 2 la ni.[27]
Bʋʋs itima an siꞌem, laꞌam nɛ ba taaba sʋʋgin
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Bʋʋs anɛ banɛ ye bɔɔd ye ba baŋ linɛ bɛ wʋsa. Ba tunꞌoe nɛ zɔt, ka dʋt tiis ka tunꞌoe fɛntidi ba mɛŋ zinꞌig banɛ mɔri dabiꞌem. Nɛŋa kɛ ka ba an ruminant, pʋya anaasi bʋnkɔnbid maꞌaa banɛ dʋt tiis saŋa wʋsa. Ban tunꞌoe ken tɔꞌɔtɔ ka walibid la zugɔ, ba mɔri tʋʋm saꞌaŋ ka yitti ba bʋlʋʋgin la, kenɛ iandi dʋt laꞌad banɛ ka ba giŋi lus, ka li anɛ ba bɔdim bɛɛ ban miilim laꞌad dʋʋb la yɛla. ka ba yaꞌ kadi ba, ba na zɔɔ yi. Vɛɛnsig paꞌal ye bʋʋg mɔri baŋir bɛdigʋ wʋʋ baas nɛ.[28]
Ba yaꞌ laꞌas nɛ taaba, ba pʋ an gumm wʋʋ pɛꞌɛsi an siꞌemm. Ba yaꞌa bɛ yaama ɔnbir ni ka sɔꞌ pʋ daami ba, ba ye lɔbɛ widigi gilig mɔɔgin la ɔnbid, ba pʋ tabi nɛ taaba dit wʋʋ pɛꞌɛsi maan siꞌem la. Ba yaꞌa duꞌa mɔri ba biis, bʋʋs wɛligid nɛ ba biis la basidi ba zinꞌisia (“lying out”) biis la pʋ dɔli ba wʋʋ pɛꞌɛsi maan siꞌem la. Ba na kad linɛ wʋsa liꞌeli ba, ka bʋn daad la sunf na pɛlig, ka ba na tuod nidib, amaa pɛꞌɛraad, rams on kaꞌ ala.[29]
Qqueen Mary university vɛɛnsig da paꞌal ye bʋʋs mɔɔdi ye ba pianꞌa nɛ saalib wʋʋ yin bʋnkɔnbid bama nɛ, baas nɛ widi . Bʋʋs da lieb yi bʋnkɔnbid yiiga nɛ, ye ba an faar, yʋʋma 10,000 nɛ nyaꞌaŋ kanɛ gaad la ni. Vɛɛnsig naam ya, ye li gɔs linɛ kɛ ka bʋʋs tunꞌoe sɔsid nɛ saalib, ka li yi na ye, bʋʋs ied sʋŋir nid sanꞌan o yaꞌa bɛ mugusʋg pʋʋgin, kanɛ pʋn miꞌ naam sa. Wʋʋ daka ka ba zaŋi ziꞌel, ka bʋʋg la da nyaŋi pibigi li liŋ la ka zaŋ linɛ bɛ daka la pʋʋgin, amaa daka la ka ba daa lɛbigi li kpabil, ka liŋ la kʋ nyaŋi yis la, bʋʋg la da fɛndigi o nindaa kpaꞌ nɛ nid la ka vʋrigi keni ba sanꞌan, ka nyaan giꞌe gɔɔsid daka la zinꞌigin. Nɛ'ɛŋa nwa an pianꞌad buudi kanɛ ka ba nyɛ ka bʋnkɔnbid banɛ aan ti zuanam sieba banɛ bɛ yaan la, wʋʋ baas nɛ, nyaŋi maan. Vɛɛnsig paꞌal ya ye, ti yaꞌa nyaŋi baŋ ninsaal nɛ bʋʋg sɔsigi an siꞌem, li na sʋŋ ka bʋnkɔnbid na mɔri malisim ba vʋmin.[30][31] Anthrozoology zamisʋg kanɛ vɛɛnsid ninsaal nɛ bʋnkɔnbid sɔsig zinꞌigin, ka vɛɛnsi baŋ ye yin bʋnkɔnbid tunꞌoe sɔsid nɛ ninsaal, ka li anɛ 2015 yʋʋm la ni ka Japanese scientist, onɛ vɛɛnsid Winaꞌam nuꞌug tʋʋma bʋnam, nyaŋi baŋ ye oxytocin zɛm siꞌem nidibin la paas nɛ, baas yaꞌa die “love hormone” la, ka li paꞌal ye sʋnzuotir bɛ ninsaal nɛ bʋnkɔnbig sʋʋgin. Nɛ4a nɔɔ daa nie paꞌal nɛ London vɛɛnsig kanɛ dɛŋin, bʋʋs mɔri baŋir bɛdigʋ, ba tunꞌoe sɔsid k aka gbaꞌad zuod nɛ bam.[32]
Bʋʋs bɛllim yɛla
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Bʋʋg-herding in Spain.
Bʋʋs bɛ Ağrı Zuor, Turkey.
Modern English la yɛl bʋʋg yʋꞌʋr yinɛ Old English gāt "she dinɛ ziꞌe tis bʋnyaꞌaŋ, bʋʋg wʋsa", dinɛ Fɛndigi yi Proto-Germanic *gaitaz (cf. Dutch/Frisian/Icelandic/Norwegian geit, German Geiß, nɛ Gothic gaits), ultimately from Proto-Indo-European *ǵʰaidos din gbin an "bʋbil," (cf. Latin haedus "bʋbil,").[33] dinɛ ziꞌe tis bʋraʋg, Old English used bucca (cf. Dutch/Frisian bok and giving modern buck) until ousted by hegote, hegoote in the late 12th century.[34] Nanny bʋʋg (bʋnyaꞌaŋ) yi 18th century la, and billy bʋʋg ( ziꞌe tis bʋdaug) yi 19th century la.[35][36]
Bʋraug kanɛ fuob buonɛ wethers. Ka hircine nɛ caprine babayi la ziꞌe tis dinɛ wʋsa nwɛnɛ bʋʋg, hircine ziꞌe wɛlis yibʋʋs banɛ nyuusi.[37][38]
Labakuda
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Yibʋʋs laꞌad naam
Iil yinɛ Neolithic teŋpɛŋ bɛ Atlit Yam
Kɔnbrapɛɛn (Capra hircus)
Bʋʋs paasi yiiga bʋnkɔbid naam ka ninsaalim yuomi ba mɔri kul yin.[39] Pin'ilʋg vɛɛskanɛ ka ba maal nannana ye ba baŋ bʋʋsi da sin'iŋ si'em[40] la pa'al ye Bezoar ibex onɛ da bɛ Zagros Zuoya zug la tun'e an onɛ pin'il bʋʋs banɛ bɛ yin nananna la. Siak ye, archaeological kasatta paꞌan ye wild bezoar ibex of the Zagro zuoya sin anɛ zinꞌikanɛ ka ti yaanama yuom yibʋʋs wʋsa bɛ zina.[39]
Kʋdʋmin kpaadib la da pin'ili ied bʋʋs nɛ ba bin'isim nɛ ni'im la yɛla la'anɛ ba bina la ye ba nɔki dɔn'ɔsi ba la'ad ka mɔri yun'od bugum maan diib; ba kɔnba, kɔnbid la mɛ da mɔrnɛ maan fuud, mɛɛd ka lɛn an tʋʋma laʋk.[1] Bʋbanɛ ka ba da dɛŋim yuomi ba kul yin nwɛnɛ yʋma tusa piiga (10 000) banɛ gaad la da bɛnɛ Ganj Dareh dinɛ bɛ Iran la.[41] Kʋmʋmin sa ba bʋʋs mɛ da bɛ tembama; Jericho Choga mami[42] Djeitun nɛ Cayonu ka di lɛbisid saŋkanɛ ka ba yuom bʋʋsi lɛb yinna Westhern Asia din yi nwɛnɛ yʋma tusa anii (8 000) nɛ tusa awai (9 000) banɛ gaad la ni.[39] Labakʋda pa'al ye ba mɔr bʋʋg gbaʋŋʋ niŋid ku'om nɛ daam kuosid bɛɛ nwied. Ba mɛ mɔri di maan pɔtmaan nam.[43]
Bʋʋg anɛ yin bʋnkɔnbʋg, li anɛ bʋnkɔnb kanɛ mɛn da dɛŋim paas yin bʋnkɔnbid la ni yiiga mɛn. Labakʋda paꞌal ye ba da gbanꞌe bʋʋgnɛ yi mɔɔgin bʋnkɔnbid ni n mɔri li kul la ka li lieb yin bʋnkɔnbʋg.
Bʋʋg bɔɔdim zuꞌoe ya hali. Li bɔɔdim sieba anɛ; niꞌim, gbana, binꞌisim, ka baꞌar maalʋg pʋʋginɛ li bɔɔdim bɛ hali pamm.
Bʋʋg bɔɔdim zuꞌoe ya hali. Li bɔɔdim sieba anɛ; niꞌim, gbana, binꞌisim, ka baꞌar maalʋg pʋʋginɛ li bɔɔdim bɛ hali pamm.
Bʋʋs anɛ bʋnkɔnb-banɛ dit siꞌel wʋsa, laꞌanɛ nɛ kʋŋkɔna, cardboard. Bʋʋsi dit laꞌanɛ laꞌabanɛ kaꞌ diib laꞌad la zug, ba anɛ bʋnkɔnb-banɛ pʋ gaansida ka kaꞌ nwɛnɛ niigi nɛ pɛꞌɛs ɔnbid, grazers siꞌem la, ba mɛ lɛn ɔnbidnɛ ka nyuunsid, browsing dinɛ bɛ teŋin la wʋsa keni nyuunsid yaama la ye ba gɔs zinꞌikanɛ an sʋm ka ba keŋi anina di yaama, bɔgʋs nam, fuud nɛ gbana.[44]
Ti yaꞌa yis dinɛ ka bʋʋs ɔnbid la, ba anɛ kɔnbid banɛ guꞌusidi ba mɛŋ nɛ bʋnkanɛ ka ba di. Ba siak ban na dʋ tiis nɛ tituud zug nɛ tibanɛ vaandi maꞌae siꞌaa sansieba ied diib. Nɛ wala wʋsa, nidib bɛdegʋ miꞌ ye bʋʋs ditnɛ diib kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb, hali laꞌanɛ yaama banɛ mɔr zɛɛnsim.[45] Ba mɛ dit dimilisa nɛ kuꞌokanɛ an dianꞌad ba kɔm yaꞌa zabid hali. Yɛlbama zug ka banɛ gʋꞌʋn bʋʋs ɛɛnti yɔꞌɔgi ba bas ka ba gɔɔnd yɔɔg-yɔɔg la, dinɛ taꞌas anɛ ye ba yaꞌa ye ba yɔɔ ba ka guri ba, ba na gɛnꞌ ka di lɛn an sam nwɛꞌɛb zaalim.
Bʋʋs siak ban na yuunsi gilig tiis zug, tituud zug nɛ mɔɔd zugʋ gaad pɛꞌɛs. ba gaasid tiis vaand nam la gat mɔɔd.
Kawɛndaad mɛ mɔɔd banɛ ka ba pinꞌ ka ba miꞌig la, ba tunꞌe nɔki tis bʋʋs ka ba ɔnb ka naan yi keŋ ie ba mɛŋ diib mɔɔgʋn bɛɛ ba yaꞌa ti lɛ zaam nɔɔr na ye ba kpɛnꞌ. Mɛligim tunꞌe kɛ ka bʋʋs paam banꞌ bɛɛ kpi.[46]
Bʋʋs bina anɛ dinɛ an kʋꞌʋlʋm tis zʋʋd nwɛnɛ ki, kawɛna, mui, gabʋ nɛ zʋʋd sieba bɛdegʋ.[47]
Banꞌas/ wiim nɛ ba vʋm an siꞌem
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Laꞌanɛ nidibi gɔs bʋʋs ka ba an bʋnkɔnbanɛ tʋbiri zianꞌas ka ba pʋ gɔsidi ba laafi yɛla nɛ nimmua la, bʋʋs mɔr banꞌas bɛdegʋ banɛ taꞌasid ka sieba kpiid. Banꞌas banɛ gbanꞌad bʋʋs sieba anɛ sʋsunf banꞌa, gaana na gbanꞌe ba pʋʋg, ba nɔba na punꞌod, vɛmisʋg nɛ yaamtɔɔd banɛ ka ba ɔnbid la tisid banꞌa sieba. Bʋʋs mɛ na nyaŋi nɔki ba banꞌas la sieba taas ninsaalib. Banꞌaban sieba anɛ kɔnsʋŋ kʋdʋg, nintʋʋlim banꞌa, nɛ banꞌa sieba.[48]
Bʋʋs na ye ba bɛ paae yʋma piinɛ anu (15) nɛ piinɛ anii (18).[49] Amaa, labaar yina ye ba nyɛ bʋʋg ka o paae yʋʋm pisi nɛ naasi (24).[50] Yɛlsieba mɛ tunꞌe kɛ ka bʋʋs pʋ nyaŋi vui paae yʋma bama; yɛlbanɛ naam o dʋꞌam nɛ biilim saŋa tunꞌe bʋʋg ka o pʋ paae yʋma piinɛ anu bɛɛ piinɛ anii, diib kɔm mɛ tunꞌe sie bʋʋg yʋma lɛbisi anii bɛɛ piiga.[51]
Pʋꞌʋsʋm suoya
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Winaꞌam gbaʋŋ la pianꞌ bʋʋs yɛla nɔɔrim babiga.[52] Ba tʋmiri an siꞌem tis kʋdʋmin Israel dim la anɛ dinɛ paꞌal Hebrew buudi ayɔpɔi la nɛ Greek buudi atan pianꞌabanɛ ka ba pianꞌ Winaꞌam gbaʋŋʋn la. Jew dim wada gɔs ka bʋʋg anɛ bʋnkɔnbkanɛ an ‘nyainꞌ ka ba da ɛɛnti kʋ bʋʋgʋ maal ninkanɛ ka ba tis o naꞌasi saaʋŋ. Ba mɛ da mɔri ba maan maansieba mɛn. bʋʋg gbaʋŋ kɔnbʋlʋg ka ba da nɔki lus Winaꞌam pʋꞌʋsʋm yir (Yiib 25:4). Di iila ka ba da gaansidi maan wiis ka basid pɛꞌɛs iila.[53] Yom Kippʋr malʋŋ la daar, ba ɛɛti nɔknɛ bʋʋsi ayi maal bʋgʋlʋm-bʋgʋlʋm, ka gaŋ yinne maal maan ka bas yinne la suor ka o zɔ kpɛnꞌ mɔɔg, ka di paꞌal ye o zi sʋꞌʋlʋm la dim tʋʋmbɛꞌɛd la wʋsa gaad. Malʋŋ kaŋa ni ka pianꞌʋk kaŋa yina kpɛnꞌ Naꞌasaalin ‘scapegoatꞌ bʋkanɛ zɔɔ pɔns. Ba tunꞌe mak Tuon gat bɛɛ Naꞌab nɛ bʋdibig kanɛ gaad tuon ka o taaba dɔl.
Mateo 25:31-46, Yesu yɛl ye, nwɛnɛ kɔnbkimi maan siꞌem la, o na bak tɛmis la wʋsa lɛbis pɛꞌɛs la o datiʋŋ, banɛ paꞌal tadimnam nɛ Kristo nyaꞌandɔlib banɛ da namisid la nɛ sieba nɔŋilim. Bama na diꞌe piini, amaa, bʋʋs banɛ bɛ o dagɔbʋg ka zanꞌas ye ba kʋ paꞌal sɔꞌ nɔŋilim la, na paam tʋbir tɛɛgir.
Laꞌanɛ pɛꞌɛs nɛ bʋʋsi mɔr nyɔɔd ban an bʋnkɔnbid la zug, ba gaŋ pɛꞌɛs ka di yinɛ nyɔɔd kanɛ yiti ba kɔnbʋlʋg nɛ ba niꞌimi zuꞌoe la zug, amaa bʋʋg niꞌim anɛ fiin.[54]
Bʋʋs paadi ba bɛn nɛ din yi nwadisa atan ti paae nwadis piinɛ nu, ka di yinɛ ban an buudsieba nɛ dibanɛ ka bad it. Banɛ gʋꞌʋn bʋʋs la sieba ɛɛnti gbanꞌenɛ ka pʋ bas bʋʋs la suor ka ba dʋt taaba ti paae sankanɛ ka bʋnyaꞌaŋ la paae o bɛn nwɛnɛ pisyɔpɔi kɔbiga pʋʋgʋn (70%), amaa nɛꞌ kaꞌ naꞌana nɛ zinꞌibanɛ ka ba pʋ lɔɔd bʋʋs la ka ba gɔɔndi ba mɛŋa.[55]
Zinꞌibanɛ ka nintaŋ bɛɛ tʋʋlʋg bɛ nɛ fʋ yaꞌa gɔs Swiss buudi la ni, ba duꞌam saŋa anɛ sankanɛ ka nintaŋ sie gaad yʋꞌʋŋ la, ka naae sankanɛ ka ba bʋt zʋʋdnam la. Zinꞌisieba nii, bʋʋs tunꞌe dʋꞌa yʋʋm pʋʋgʋn saŋsiꞌa wʋsa. Ba dʋꞌam pamm yinɛ dikanɛ ka ba dit gat nintaŋi an siꞌem. Bʋbanɛ bɛ zinꞌibama la dʋtnɛ dabpisi nɛ yinne daar wʋsa, din yi awanam ayi ti paae awanam pisnaasi nɛ anii (48hr). Bʋnyaꞌaŋ yaꞌa tiꞌebi gur ye ba dʋ o ɛɛnti kennɛ ka mɛni o zʋʋr, ka liꞌen nɛ bʋdibis/ bʋraad ba yaꞌa bɛ yamma, ka ianꞌadi maan tʋkpiidʋg ka saŋsieba ba pʋ bɔɔd yaama ɔnbida ka binꞌisim mɛ guꞌoe sankanɛ ka ba bɔɔd dʋʋb la.
Nyuug kanɛ bɛ bʋdibis iila ni la maligim paasid bʋdbig lanɛ nyuug ka di sʋŋ ka bʋnyaꞌaŋ la zɔti kennɛ ba sanꞌan. Bʋnyaꞌaŋ sieba pʋ siakid ka bʋdibis banɛ pʋ mɔr nyuugɔ dʋti ba.[56]
Banɛ gʋꞌʋn bʋʋs bɛdegʋ yʋꞌʋn tiaknɛ dɔl naꞌasaara suokanɛ ka o maal ka ba ɛɛnti yis bʋraug la yuꞌokuom kpɛnꞌɛs bʋnyaꞌaŋ la ka o lɔs (gbanꞌe pʋʋg) ka di kaꞌ ye ba naan dʋ o ka o nɔk pʋʋgɔ. suokaŋa sʋŋid ka ba paamid buudpaala paasid buudkʋda banɛ ka ba mɔr la ni.
Bʋʋg yaꞌa nɔk pʋʋg di ɛɛnti anɛ dabisa kɔbiga nɛ pisnu. Ba sieba dʋꞌad yinne-yinne, ka sieba dʋꞌadi ayiꞌyi, ka sieba mɛ dʋꞌadi atanꞌ-tanꞌ. Banɛ pʋ nyɛt naꞌanaꞌ anɛ banɛ dʋꞌadi anaas-naas, anu-nu bɛɛ ayuob-yuob. Bʋnyaꞌaŋ yaꞌa saꞌ, o zʋʋr baba ɛɛnti muꞌoenɛ, ka o vʋꞌʋsid tɔꞌɔtɔ. o nindaa tunꞌe tiak, pʋ ziꞌenid babir yinne, ka ied onɛ sʋꞌoe o la. Bʋnyaꞌaŋ la ɛɛnti ɔnb dʋꞌasiŋ lanɛ, ka di maligim tis o niŋgbina kʋꞌʋlʋm, guꞌoe ziim la kpaꞌad la ka kad mɔɔgʋn bɔnkɔnbid nwɛnɛ walig, ka di sie nyuug la ka ba dataas da kena daami ba mɔɔgʋn la.[57][58]
Bʋʋs gʋꞌʋlʋg bɛdegʋ bɛnɛ Norte Chico dinɛ bɛ Chile sʋꞌʋlʋm la. Zinꞌikanɛ ka ba gur bʋʋs tituaa anɛ saŋkanɛ ka zinꞌig la kʋdʋg ka yaama kae.
Bʋraad mɛ mɔr bin'isim mɛn.[59]
Bʋʋg mɔr tʋmir bɛdegʋ tis ninsaalib di yaꞌa vui bɛɛ di kpinɛ, yiiga, di anɛ zinꞌikanɛ ka binꞌisim yitna, bugʋlʋm, nɛ nwiis ka lɛn an niꞌim nɛ gbaŋ.[60] Ninsieba daꞌad bʋʋsi tisid tadimnam banɛ bɛ nɔŋ tɛɛnsin, bɔzugɔ bʋʋs gʋꞌʋlʋg anɛ naꞌanaꞌ ka pʋ tɔiya, ka di sam mɛ pʋ zuꞌoe gaad niigi, ka bʋʋs mɛ lɛm mɔr tʋʋma kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb. Yaꞌasaa, ba mɔrnɛ bʋʋsi tʋm dɔribʋg nɛ pakir tʋʋma.
Bʋʋs nyɔɔd anɛ bʋnkanɛ ka ba mɔri maan nyɔɔgʋ ti'ebid ninsaalib nyɔɔd di yaꞌa paam daʋŋ ka lɛn an nwiisi maan bʋnnwɛꞌɛda nam. Ba mɛ mɔr bʋʋg iila dinɛ paꞌan bɛllim sʋŋ nɛ kpanꞌam la maan diisiŋ.[61]
| Laꞌabanɛ bɛ milik nam gʋn-gʋn ni (mean values per 100 g)[62] | |||
| Laʋk | Bʋʋg | Naaf | Ninsaal |
| kpaam (g) | 3.8 | 3.6 | 4.0 |
| Puroten (g) | 3.5 | 3.3 | 1.2 |
| Lactose (g) | 4.1 | 4.6 | 6.9 |
| Ash (g) | 0.8 | 0.7 | 0.2 |
| Total solids (g) | 12.2 | 12.3 | 12.3 |
| Calories | 70 | 69 | 68 |
| Milk composition analysis, per 100 grams[63] | |||||
| Constituents | Makir | Naꞌanyaꞌaŋ | Bʋnyaꞌaŋ | Pɛꞌɛnyaꞌaŋ | Kuꞌomin
Wɛnaaf |
| Kuꞌom | g | 87.8 | 88.9 | 83.0 | 81.1 |
| Puroten | g | 3.2 | 3.1 | 5.4 | 4.5 |
| Kpaam | g | 3.9 | 3.5 | 6.0 | 8.0 |
| Carbohydrates | g | 4.8 | 4.4 | 5.1 | 4.9 |
| Energy | kcal | 66 | 60 | 95 | 110 |
| Energy | kJ | 275 | 253 | 396 | 463 |
| Sugars (lactose) | g | 4.8 | 4.4 | 5.1 | 4.9 |
| Cholesterol | mg | 14 | 10 | 11 | 8 |
| Calcium | IU | 120 | 100 | 170 | 195 |
| Saturated fatty acids | g | 2.4 | 2.3 | 3.8 | 4.2 |
| Monounsaturated fatty acids | g | 1.1 | 0.8 | 1.5 | 1.7 |
| Polyunsaturated fatty acids | g | 0.1 | 0.1 | 0.3 | 0.2 |
Zi'esim
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Bʋʋg buudi wʋsa mɔri o ziꞌesim nɛ o tɛbisim, dinɛ yi 140 kg tis bʋndatitada nwɛnɛ Boer buudi, 20kg paae 27kg tis bʋbaanlʋg.[64] Buudi wʋsa sʋʋgʋn, ziim buudi tunꞌe kɛ ka sieba tɛbisim bɛɛ bɛdim lɛn gat taaba. Banɛ pɔɔd hali anɛ Africa pygmy, banɛ bʋndaad ziꞌesim an 41 cm keŋ paae 58c cm.
Bʋʋg wʋsa mɔnrɛ iila ayiꞌ, ka ba ziꞌesim nɛ ba bɛdim dɔl ban yi buudsiꞌa ni.[65] Bʋsieba bɛɛ mɔr iila anii, laꞌanɛ bama pʋ an naꞌanaꞌ la, di dɔlisidnɛ ba dʋꞌadib nii lɔꞌɔŋid ba biisin. Bʋʋs[65] pʋ nwɛnɛ niigi an siꞌem ka ba tunꞌe kɛ ka ba dʋꞌa dinɛ ka bʋndaan bɔɔd la. Bʋmbanɛ paꞌan bʋʋg iila na an siꞌem nɛ di na an bʋdibig bɛɛ bʋsaꞌa la mɔr kpinnim nɛ taaba. Bʋʋs anɛ bʋnkɔnbid banɛ bugusʋd yaama. Bʋnyaꞌas mɔr binꞌisa ka di mɔr binꞌisnɔya ayi, di kaꞌ yinne nɛ niigi din la aan anaasi la.
Bʋʋs buudi pʋnɛ kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb. Ba buudi la ɛɛnti yinɛ ba tʋmiri an siꞌem. Ba anɛ milik, nwiis, niꞌim, gbaʋŋ, nɛ banɛ ka nidib mɔr ka baa an ba zuanam.
Dunia wʋsa kanl
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Food and Agriculture Organization (FAO) paꞌal ye, tenkanɛ da paam miliki gaad tɛmis wʋsa anɛ India. Ba da paamnɛ metric tons miliyɔnna anaasi (4,000,000 mt), Bangladesh da paam 2.16 miliyɔŋ metric tons ka Sudan mɛ da paam metric ton nam 1.47 miliyɔŋ.[66] India dim kʋʋdi bʋʋs mwɛnɛ miliyɔnnam kɔbiga nɛ pisi nɛ anaasi nɛ tusa kɔbisnaasi, pisnaasi nɛ yinne kɔbiga pʋʋgʋn (41%) yʋʋm wʋsa ni.[67] Makir pʋʋgʋn, yʋʋm yinne pʋʋgʋn, bʋʋs nwɛnɛ miliyɔnnam kɔbisnaasi nɛ pisnaasi ka ba ɛɛnti kʋ dunia wusa ni.[68]
Kɔnbid dɔɔg
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Kɔnbid dɔɔg, bɛɛ bʋnkɔnbid gɔsʋg nɛ ban mɔri ba tʋm siꞌel, bɛ kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb tɛmis nɛ buudi malʋŋ pʋʋgin. Dɔɔg kanɛ wʋsa ka ba maali tis bʋʋs kaꞌanɛ ban ye ba nɔki ba tʋm siꞌel la yɛlaa, amaa ba gɔtnɛ ziꞌikanɛ ka ba ye ba gʋꞌʋli ba la yɛla pak. Ti yaꞌa gɔs labakʋda ni, yin bʋʋs da anɛ banɛ ka ba kimi ba zɔya zut bɛɛ ziꞌibanɛ wʋsa ka yaama bɛ, kɔmkim la titaꞌam da ɛɛnti anɛ biis bɛɛ dasam n dɔl kɔnbid la, wʋʋ kɔmkiŋ wʋsa pʋn an siꞌem la. Pianꞌazug kanɛ yɛla ka ti pianꞌad nwa nan kpɛn tʋm zʋmaaŋ kaŋa ni.
Dunia ni ziꞌisieba, ka li kas-kas anɛ Europe nɛ North America, bʋʋs gʋꞌʋlʋg kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb bɛ anina ka ba gʋꞌʋn n iaan binꞌisim nɛ niꞌim. Bʋraad la titaꞌam gʋꞌʋnnɛ niꞌim yɛla. Ba mɛ tunꞌe gʋꞌʋli ba wʋsa ka li anɛ niꞌim yɛla, ala mɛnɛ tis nɛ bʋnkɔnb kʋda banɛ ka ba gʋꞌʋn. Bʋnkɔnbkʋda niꞌim (wʋʋ banɛ gaad yʋʋm) kaꞌa sʋꞌʋm nɛ ninsaal n na dii lii.
Bʋʋs gʋꞌʋlʋg anɛ linɛ an sʋm nɛ nimua hali n tis kpaarib banɛ gʋꞌʋn bibiꞌela n bɛ tɛmis bɛdigʋ ni, wʋʋ puꞌa kanɛ yi Burkina Faso la.
Bʋʋs banɛ tisid binꞌisim tɔnꞌɔnɛ dit sʋŋa sɛʋg saŋa ka maal sʋŋa ɔɔn saŋa. Kɔnbid banɛ tisid binꞌisim daar woo la, ba taa yɔɔdi banɛ binꞌisim dɔɔgin la. Ba diib titaꞌam anɛ yaammaꞌasa nɛ duusa nam. Bʋʋs bama nam taaba, ba yɔɔdi banɛ ziꞌig yinnɛ wʋʋ widi la, bɛɛ yɔ ba kɔnbid dɔɔgin ziꞌel. Li yaꞌa anɛ US tɛŋin, ba gʋꞌʋnɛ banɛ yʋʋm pʋʋgin wʋsa. Yaꞌa anɛ European banɛ gʋꞌʋn binꞌisim yɛla ye ba kuos la, ba maanɛ linɛ nɔɔra yi yʋʋm pʋʋgin, ka binꞌisim la biiep tɔlis hali yʋma bɛdigʋ ba duꞌam nyaꞌaŋ.
Bʋʋs banɛ ka ba gʋꞌʋneɛ niꞌim yɛla, saŋa pamm ni ba tunꞌe gʋꞌʋli ba wʋʋ yʋʋm pʋʋgin ka kɛ ka ba laꞌal nɛ ba taaba gbɛɛnd ziꞌisiꞌa la. Bʋʋg linɛ buon ye Angora nɛ nɛ kɔnb sieba ba ɛɛnti yɔɔ ba nɛ kɔnb sieba mɛ ka diisidi ba anina. Kɔnb banɛ ka ba yɔɔ ba ka gɔti ba la ba ɛɛnti tisidi ba nɛ diib wʋʋ yaama nam, ka li kas-kas anɛ ɔɔn nɛ tɛŋ-kpiꞌemis saŋa.
Li yaꞌa anɛ Indian tɛŋgbaʋŋ sieba ni nɛ Asia dim bɛdigʋ, bʋʋs gʋꞌʋlʋg on anɛ binꞌisim yɛla gʋlʋmm, ka li anɛ diib nɛ kuosʋg yɛla. Bʋʋs banɛ ka ti gʋꞌʋn ti yɛ nannanna la ti gʋri banɛ ti yaan ka mɛ ɛɛnti basi ba ka ba mɛŋ ken ia diib bɛɛ yaama. Bʋʋs sabilla gʋꞌʋlʋg on anɛ suoya naming ka ba lɔɔdi ba ka dit nɛ nɛ mɔɔdin niŋtaŋ win amaa ka yʋꞌʋŋ ka ba kadii ba yɔ n gʋꞌʋ ba yi bunyɔs ni.
Li yaꞌa anɛ sʋꞌʋlʋm, ba laꞌasnɛ bʋʋs nɛ pɛꞌɛs n gʋꞌʋn ziꞌig yinnɛ. Nɛꞌ ɛɛnti sʋŋi ba hali kati waꞌae paalʋ nyɛɛb yɛla, hali laꞌam nɛ pɛꞌɛs nɛ bʋʋs n pʋ dit diib yinne la. Bʋʋs kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb gʋꞌʋlʋg bɛnɛ Ethiopia tɛŋin, ani ka bʋʋs Bʋʋs kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb ziꞌis anaasi bɛ:
Gbaʋŋ la mɛŋ: bʋʋg niꞌim
Gɔsim yaꞌas: bʋʋg diib kɔnꞌɔb kɔnꞌɔb gbaʋŋ
Bʋʋg niꞌim nɛ pɛraʋg niꞌim nwɛnnɛ taaba.[69] Tɛmis banɛ ka ba pianꞌad naꞌasaal bɛ Caribbean la, nɛ Asia lʋgʋsieba nwɛnɛ Bangladesh, Pakistan, nɛ India ba laꞌas bʋʋg niꞌim nɛ pɛog niꞌimi buoni banɛ yʋꞌʋr yinne, mutton. Amaa sieba nɔkid bʋʋg niꞌimi makid nɛ walig niꞌim, dɔlisid bʋʋg la yʋʋma an siꞌem nɛ o ziꞌesim. Di nyuug la anɛ ka ba ye di mɔr kpinnim nɛ ban mɔr 4-methyloctanoic nɛ 4-methylnonanoic acid la.[70] Ba tunꞌe maali di dɔlisid suoya kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb, ba sieba anɛ kiimʋg, dʋgʋb, sɛnꞌɛb, ɔɔnlʋg, nɛɛmʋg, ban na nɔki di suꞌ kʋŋkɔŋin bɛɛ ba mɛ tunꞌe nɔki di maal sisɛŋi. Din pʋ mɔr kpaam bɛdegʋ la zug, fʋ yaꞌa dʋg bʋʋg niꞌim di na nyaŋi gbirib. Bʋkanɛ ka ba gʋꞌʋn zinꞌig wʋsa anɛ South African Boer, ka ba da mɔri ba keŋ United States yʋʋm tusir kɔbiswai nɛ piswai la pinꞌilʋgʋn,1990s. New Zealand kiko mɛ anɛ bʋʋs banɛ buudi ka ba gʋꞌʋn niꞌim yɛla, wʋʋ myotonic bɛɛ “fainting goat” onɛ bɛllim pinꞌil nɛTennessee.
Teŋ maalʋg
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Ninsaalib mɔr bʋʋsi ka ba ɔnbid yaama nɛ mɔɔd banɛ ka ba pʋ bɔɔda yʋma babigi nwa. Ba pʋdi ba ye ‘masin banɛ ditꞌ.[71][72] Bʋnkaŋa nɔbʋg hali bɛ North America yʋʋm tusir kɔbiswai nɛ piswai (1990) la saŋa sa. Sankanɛ ka ba da mɔr nidib ka ba kuod mɔɔd la, ba da tɛnꞌɛs ye bugum na tunꞌe sanꞌam laꞌad pɔɔdin la.[72][73] Nɛ' ligidi tun'e zu'oe ka ba nyuug la mɛ tun'e mɔr daʋŋ.[74] Tʋʋmkaŋa yʋꞌʋn anɛ naꞌanaꞌ ka ba mɔr bʋʋsi kpɛnꞌɛsid zinꞌibanɛ ka nidib kʋ nyaŋi kpɛnꞌɛ, laꞌanɛ gɔnꞌʋsin ka ba ɔnbid, maan zinꞌig la nyain.[75][76][77] Tɛnsieba nii, ba Chattanooga, TN nɛ Spartanburg, SC nɔk bʋʋs ka ba ɔnb mɔkanɛ ka ba buon ye kudzu la naae United States ka ba pʋ lɛm yina yaꞌasa.[78]
Tima tiꞌebʋg yɛla
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Nwɛnɛ bʋʋg maalʋgʋ kaꞌ di kɔnꞌ sa nɛ ninsaal la, tensieba sooginam mɔrnɛ bʋʋsi zamisid ka ba zabidi tisi di ba. Fʋ yaꞌa paae United Nations, bʋʋs ka ba nɔk ka ba yʋꞌʋn tʋm tʋʋmkaŋa Pentagoni lɛn kae yaꞌasɛ ka ba da mɔr baasi zamisid tima tʋʋma yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisnii saŋa la.[79][80]
Zuꞌa nam
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Ninsieba mɛ gaans bʋʋs ka baa an ba zuꞌanam ka di yinɛ ban nyaŋidi naan nɛ ninsaalib ka ba guri ba la.[81][82] Bʋʋs anɛ bʋnkɔnb-banɛ laꞌasid ka saŋa pamm ba ɛɛnti bɔɔd ye ba laꞌasi ba bʋtaaba, ama aba kɔnbkim la tɛnꞌɛsid siꞌem la zug, ba na dɔlli ba daan la ka miilimi ba, din ka ba baŋir maligim paasid.[83]
Bʋʋs nwɛnɛ walisnɛ ba diib ni, ka bɔɔd diib buudi kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb nwɛnɛ mɔmaꞌasa, udug, ki bielim, zʋbanɛ ka ba laꞌas, nɛ sieba ye ba di.[84] Bʋʋs diib gaansʋg bɛnɛ giinla ni bɛɛ ba ɛɛnti zamisi banɛ duꞌam nyaꞌaŋ.[85]
Kʋdʋmin sa labaya nɛ nidib pʋtɛnda
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Banɛ lɛɛgid ka vɛɛnsid kʋdʋmin sa yɛla da maal vɛɛnsʋg Ebla dinɛ bɛ Syria tempʋʋgʋn la da baŋ ye, ba da ɛɛnti nɔknɛ kunti maal bʋʋg zugʋ paasi mum Naꞌatitaꞌasieba bɛɛ nintitada sieba. Din ka ba da pʋd yaban ye ‘yabanɛ ka bʋʋs Zugsɔb nam bɛꞌ.[86][87]
Norse kʋdʋmin sa labaya paꞌal ye, teŋgban kanɛ gɔsid sa-tansʋg yɛla, Thor, mɔrnɛ tɛriko kanɛ ka Tanngrisnir nɛ Tanngnjóstr bʋʋs tɛɛdi di.[88] O yaꞌa duoe yʋꞌʋŋ maali o zinꞌig la, Thor ɔnbitnɛ bʋʋg niꞌim, amaa o guꞌusidi o mɛŋnɛ ka pʋ nwaꞌad kɔnba la. Ka lɔꞌ dinɛ kpɛlim la digil ka bɛʋg yaꞌa nie ka bʋʋs la lɛn vʋꞌʋg yaꞌasi tɛɛd tɛriko la. Ka kpaad dakɔnkanɛ ka ba kaanb o ye o kena di yaꞌa nwaꞌae kɔnbir yinne ye o fɔɔns biim la, bɛʋg yaꞌa nie bʋkan nɔbir na kɔꞌɔg, ka ba muk biribiŋ la ka o tʋm tis Thor yɔ on tʋm siꞌel la sam.
Yule Goat anɛ kʋdʋmin sa Scandinavian ka Northern European Yule nɛ Budinya an zanbina nɛ buudi malima. Yule Goat anɛ bʋkanɛ ka ba da kʋ Yule saŋa, amaa di mɛ tunꞌe paꞌan ban na nɔk kikanꞌ maal zanbin ka di nwɛnɛ bʋʋgnɛ. Ba mɛ mɔri di ka di an malʋŋ kanɛ aan ba giligid yir-yir ka yʋʋmid yʋʋma ka nidib tisidi ba daam nɛ diib, saŋa pamm, di tunꞌe an tiwala, maꞌasa, nɛ dimalisa. “Going Yule Goat” anɛ yinne nɛ Britain dim malʋŋ kanɛ an wassailing la, ba wʋsa pʋ dɔl Abraham nyaꞌar la nii. Gävle Goat anɛ Yule Goat bʋntitaꞌar, ka ba duodi di agɔla yʋʋm wʋsa Gavle dinɛ bɛ Swedish la tempʋʋgʋn.
Nidib da yɛl ye, Greek dim baꞌar, Pan gɔl la da mɔrnɛ daʋ niŋgbiŋ nɛ illa ka mɔr bʋʋg niŋgbiŋ teŋir la.[88] Pan da anɛ baꞌakanɛ mɔr kʋkɔmaꞌasim, kʋdʋmin sa labaya kanɛ pianꞌa o yɛla la paꞌal ye o da kadnɛ pʋꞌab, o mɛ paam zunꞌor nɛ on da maal pan wiig la.
Bʋʋg anɛ bʋnkɔnbʋd banɛ paas Yʋʋm piinɛ yiꞌ kaligir kanɛ paas Chinese zodiac dinɛ mɔr kpinnim nɛ China dim nwadis ni. Bʋnkɔnbʋg yinne wʋsa mɔrnɛ kpinnim nɛ ninsaal sɔꞌ bɛllim; ba yɛl ye banɛ ka ba duꞌa ba bʋʋg yʋʋm la zɔtnɛ nyan, pʋ bɔɔd pianꞌadɛ, mɔr baŋir, ka pʋ mɔr gbaꞌarɛ.
Kʋdʋmin sa labaya bɛdegʋ paꞌal ye bʋʋg paas siꞌelnam bɛdegʋ ni, laꞌanɛ Chimera.
Capricorn zanbin kanɛ bɛ Westhern zodiac la paꞌannɛ bʋʋgʋ na mɔr ziŋ zʋʋr. Fauns nɛ satyrs anɛ kʋdʋmin sa labaya laꞌad banɛ ka pʋsʋg an nid ka pʋsʋg mɛ an bʋʋg. Bromin yʋꞌʋr la yinɛ “Bromos” dinɛ gbinnɛ an ye “nyuug kanɛ yi bʋdibig ni”.
Kristo biis pʋꞌʋsʋm suor malima dinɛ bɛ Europe nɔknɛ bʋʋgʋ maal zanbin paꞌal suntana.[88] Biꞌesʋg labakanɛ da bɛ tensʋk yʋma saŋa la da paꞌal ye bʋʋs nyaꞌamidnɛ pianꞌadi tisid kasi dim.
Bʋʋg mɔr kpinnim nɛ suntaana tʋʋma nɛ banɛ pʋ mɔr pʋꞌʋsim suorɛ. Pentagram, dinɛ an zanbini paꞌan ssuntana tʋʋma la, maali nwɛn nɛ bʋʋg zug. Baphomet dinɛ bɛ Mendes la anɛ suntaana zanbin kanɛ nwɛnɛ bʋʋg nɛ 19th Century tima diim ni.
Finland mɛn, Nuutinpäivä malʋŋ—St. Knut's Day, yʋʋmpaal dabpiinɛ tanꞌ daar la anɛ dinɛ ka dasm ɛɛnti maali ba mɛŋ nwɛnɛ ba anɛ bʋʋsnɛ kaad nidib ya. Fuud la ɛɛnti anɛ gbaʋŋ kanɛ tulik nɛ dinɛ lusid nindaa ka mɔr iila. Nuuttipukki pʋ nwɛnɛ Santa Claus, di mɔrnɛ dabiem hali, Nuuttipukki giligiddnɛ nidib yaan, o yaꞌa kpɛnꞌɛna o sɔsidnɛ diibi yi yir la dim sanꞌan, di kas-kas anɛ dankanɛ ka ba sa nu ka nyaꞌal. Finland ni, Nuuttipukki malʋŋ la nam bɛ zinꞌis nwɛnɛ Satakunta, Southwest Finland nɛ Ostrobothnia. Amaa daba ayi nwaa, biis maꞌaa yʋꞌʋn diꞌemid ka di tisidi ba sumalisim.[89]
Russia dim yʋꞌʋkanɛ ka ba mɔri pʋti ba nidib la, Kozlov, gbin anɛ bʋʋg. Goatee mɛ anɛ kɔbʋlʋg kanɛ bɛ daʋ tieŋin, ka ba pʋdi di wala din mɔr nwɛnɛm nɛ bʋʋg nindaa la zug.
Saŋa pamm nib a ɛɛnti paꞌal suntaana nwɛnɛ Baphomet nwɛnɛ bʋʋg. dinzugɔ bʋʋg la bɛɛ bʋʋg zug La anɛ zanbin kanɛ ka ba mɔri paꞌan suntaana tʋʋma bɛɛ o nwɛnɛm saŋa wʋsa. Pentagram kanɛ ka ba tulig la mɔrnɛ ziꞌeni tis suntaana nwɛnɛm sansieba di ziꞌenɛ tis bʋʋg zug kanɛ bɛ Baphomet ni ka da yi suntaana pʋꞌʋsʋm dɔɔgʋn na la.
Bʋʋg zug la nɛ Baphomet zug la mɛ anɛ zanbinɛ bɛ Suntana pʋꞌʋsʋm zinꞌigin dinɛ mɛ an Pentagram kanɛ aan atitula.
Mɔɔgʋn bʋʋs
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Ba yaꞌa bas bʋʋs biꞌela ba na zɔ lɛb mɔɔgʋn. bʋnkɔnb-banɛ ka ti miꞌ ye ba an yn bʋnam ka sikidi kpɛnꞌɛd mɔɔg anɛ amus. Mɔɔgʋn bʋʋs suꞌa ba mɛŋ zinꞌis bɛdegis bɛdegʋ. Ba bɛ Australia, New Zealand, Great Britain, Galapagos nɛ zinꞌis bɛdegʋ. Mɔɔgʋn bʋʋs yaꞌa zuꞌoe zinꞌisiꞌa ka kuꞌom pʋ pasigidi baa ka ba dataas mɛ kae daamidi baa, ba tunꞌe mɔr daʋŋ bɛdegʋ. Nwɛnɛ ba na vɔɔnd tiis tituud ka sanꞌam zinꞌibanɛ wʋsa ka ba mɔɔgʋn bʋnkɔnbtaaba na kena bɛ ka nyɛ yaama ɔnb. Mɔɔgʋn bʋʋs da pɛꞌɛl Australia hali yʋʋm tusir kɔbiswai nɛ piswai saŋa la, ka ba kanl na nwɛnɛ miliyɔnnam 2.6.[90] Amaa Zinꞌikanɛ ka ba dataas bɛ ka daamidi ba, ba tunꞌe ɛɛnti dʋ yaꞌan tibanɛ ka ba ɔnbid la zug.
Gbanvɛɛnsa
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]- 1 2 3 https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine
- ↑ https://doi.org/10.1126%2Fscience.287.5461.2254
- ↑ https://web.archive.org/web/20070204014920/http://attra.ncat.org/attra-pub/goatoverview.html
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Food_and_Agriculture_Organization
- ↑ Calvert Watkins et al., The American Heritage Dictionary (1975, edited by William Morris).
- ↑ Ullman, B. L. (1943). "Bucca, Bucca". Classical Philology. 38 (2): 94–102. doi:10.1086/362696. ISSN 0009-837X. JSTOR 264294.
- ↑ "nanny-goat". OED. July 2023. Retrieved March 24, 2024.
- ↑ "billy-goat". OED. March 2024. Retrieved March 24, 2024.
- ↑ "hircine | Etymology of hircine by etymonline". www.etymonline.com. Retrieved March 26, 2024.
- ↑ "Definition of CAPRINE". www.merriam-webster.com. Retrieved March 26, 2024.
- 1 2 3 http://www.ansi.okstate.edu/breeds/goats/
- 1 2 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2584717
- ↑ https://phys.org/news/2021-06-year-old-dna-pens-tales-earliest.html
- ↑ https://books.google.com/books?id=1WOPkmChaFsC&dq=choga+mami+goat&pg=PA124
- ↑ http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0959683616641741
- ↑ Taylor, R.E. and Field, T.G., "Growth and Development" Scientific Farm Animal Production: An Introduction to Animal Science, 6th Ed. Prentice-Hall (1999) Upper Saddle River pg 321–324.
- ↑ Belanger, J & Bredesen, S. T, "Basic Information about Goats" Storey's Guide to Raising Dairy Goats, 2nd ed. Storey Publishing (2010) North Adams, pg 14
- ↑ http://www.americangoatsociety.com/education/polled_genetics.php
- ↑ https://books.google.com/books?id=RJS9NEpYnd8C
- ↑ https://doi.org/10.1086%2Fphyszool.39.2.30152426
- ↑ http://www.tripleigoats.com/faq.htm
- ↑ https://animals.mom.com/animals-tear-ducts-9716.html
- ↑ Taylor, R.E., Scientific Farm Animal Production: An Introduction to Animal Science, 6th ed, Upper Saddle River (Prentice Hall) 1998
- ↑ https://web.archive.org/web/20141112211106/http://www.boergoatshome.com/genetic-goat-flaws.php
- ↑ https://archive.today/20141112193133/http://roosterridgeboergoats.com/articles/choosing-your-4h-boer-goat-doe-guide-4hers
- ↑ https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1090023310003199
- ↑ https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1090023310003199
- ↑ https://www.sciencealert.com/goats-are-just-as-smart-and-loving-as-dogs-say-scientists
- ↑ Fowler, M.E. Restraint and Handling of Wild and Domestic Animals, 3rd Ed, Witley-Blackwell, 2008 pg 144
- ↑ http://www.livescience.com/55411-goats-communicate-with-humans-like-dogs.html
- ↑ https://doi.org/10.1098%2Frsbl.2016.0283
- ↑ https://theconversation.com/goats-sheep-and-cows-could-challenge-dogs-for-title-of-mans-best-friend-62206
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_ref-5
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_ref-6
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_ref-7
- ↑ https://www.oed.com/dictionary/billy-goat_n
- ↑ https://www.etymonline.com/word/hircine
- ↑ https://www.merriam-webster.com/dictionary/caprine
- 1 2 3 http://www.ansi.okstate.edu/breeds/goats/
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_ref-Naderi_et_al._17659%E2%80%9317664_12-0
- ↑ Trinity College Dublin (June 7, 2021). "10,000-year-old DNA pens the first tales of the earliest domesticated goats". Phys.org. Archived from the original on March 30, 2022. Retrieved June 8, 2021.
- ↑ Maisels, C.K. Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' Archived September 24, 2023, at the Wayback Machine The Near East: Archaeology in the Cradle of Civilization Routledge, 1999; p.124
- ↑ Schröder, Oskar; Wagner, Mayke; Wutke, Saskia; Zhang, Yong; Ma, Yingxia; Xu, Dongliang; Goslar, Tomasz; Neef, Reinder; Tarasov, Pavel E; Ludwig, Arne (October 2016). "Ancient DNA identification of domestic animals used for leather objects in Central Asia during the Bronze Age". The Holocene. 26 (10): 1722–1729. Bibcode:2016Holoc..26.1722S. doi:10.1177/0959683616641741. ISSN 0959-6836.
- ↑ https://web.archive.org/web/20091222062352/http://www.tsgra.com/PDF-files/secogoats.pdf
- ↑ "War on Weeds", Rails to Trails Magazine, Spring 2004, p. 3
- ↑ https://books.google.com/books?id=s-Z311q6CIcC&q=%22Feeding+and+nutrition%22
- ↑ Wild China A BBC2 programme transmitted on October 31, 2016
- ↑ Smith, M.C. Goat Medicine, Lippincott Williams & Wilkins, 1994 pg 7
- ↑ William S. Spector, ed. (1956). Handbook of Biological Data. Saunders
- ↑ http://fiascofarm.com/goats/age.htm
- ↑ http://fiascofarm.com/goats/age.htm
- ↑ Pa'alin gbɛlʋŋ: The opening
<ref>tag is malformed or has a bad name - ↑ https://hearingshofar.com/book.htm
- ↑ https://archive.org/details/eerdmansdictiona0000unse_i2l4/page/510
- ↑ https://www.pbs.org/wnet/nature/episodes/prince-of-the-alps/introduction/523/
- ↑ https://books.google.com/books?id=RJS9NEpYnd8C
- ↑ https://www.pbs.org/wnet/nature/episodes/prince-of-the-alps/introduction/523/
- ↑ https://books.google.com/books?id=ni6Hbqm04vIC&q=deer+eating+placenta&pg=PA244
- ↑ http://www.issgpu.org/newsletter-2.htm#3
- ↑ http://www.lohmann-information.com/content/l_i_45_artikel17.pdf
- ↑ https://naturalhistory.si.edu/lookingbothways/data/objects/36.html
- ↑ Park, W.Y., G.F.W. Haenlein.ed. 2006. Handbook of Milk of Non-Bovine Mammals. Blackwell Publishing
- ↑ https://web.archive.org/web/20070929071651/http://www.northwalesbuffalo.co.uk/milk_analysis.htm
- ↑ Taylor, R.E. and Field, T.G., "Growth and Development" Scientific Farm Animal Production: An Introduction to Animal Science, 6th Ed. Prentice-Hall (1999) Upper Saddle River pg 321–324.
- 1 2 http://www.americangoatsociety.com/education/polled_genetics.php
- ↑ https://www.fao.org/faostat/en/
- ↑ https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4348252
- ↑ http://www.fao.org/faostat/en/#data/QL
- ↑ https://books.google.com/books?id=dUgEAAAAMBAJ&q=goat+tastes+like+lamb&pg=PA57
- ↑ https://www.thaiscience.info/Article%20for%20ThaiScience/Article/1/10015445.pdf
- ↑ http://www.seattlepi.com/local/article/Rent-a-goats-gain-foothold-1240623.php
- 1 2 http://www.cals.ncsu.edu/an_sci/extension/animal/meatgoat/MGLand.htm
- ↑ http://modernfarmer.com/2013/09/get-goat-weed-garden/
- ↑ "Oregon scraps goat landscaping scheme due to cost and smell". BBC News. February 27, 2016. Archived from the original on November 18, 2021. Retrieved June 27, 2019.
- ↑ http://www.seattlepi.com/local/article/Rent-a-goats-gain-foothold-1240623.php
- ↑ https://web.archive.org/web/20141213191059/http://pubs.ext.vt.edu/465/465-341/465-341.html
- ↑ Jolly, Joanna (January 13, 2015). "The goats fighting America's plant invasion". BBC News. Washington. Archived from the original on September 10, 2022. Retrieved June 20, 2018.
- ↑ https://www.nytimes.com/2007/06/05/us/05goats.html
- ↑ https://www.bbc.co.uk/news/magazine-21620521
- ↑ https://web.archive.org/web/20130228111659/http://articles.washingtonpost.com/2013-02-24/world/37276084_1_animal-activists-human-simulators-civilian-trauma
- ↑ https://www.sciencealert.com/goats-are-just-as-smart-and-loving-as-dogs-say-scientists
- ↑ https://doi.org/10.1098%2Frsbl.2016.0283
- ↑ http://www.livescience.com/55411-goats-communicate-with-humans-like-dogs.html
- ↑ https://www.thespruce.com/feed-and-tend-goats-3016793
- ↑ https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S092144880300141X
- ↑ "The Eighteenth Century BC Princes of Byblos and Ebla and the Chronology of the Middle Bronze Age", p. 161 (161 Archived October 24, 2020, at the Wayback Machine)
- ↑ Matthiae, Paolo (2020). Ebla: Archaeology and History. Translated by Bates, R.; Bilardello, M.; Weston, A. (1st ed.). Routledge. ISBN 978-1-13885065-1. Archived from the original on March 21, 2024. Retrieved May 3, 2021.
- 1 2 3 https://archive.org/details/illustratedencyc00coop_0/page/74
- ↑ "Satakunnan Kansa". Satakunnankansa.fi. January 13, 2011. Archived from the original on January 13, 2014. Retrieved January 13, 2014.
- ↑ "The feral goat (Capra hircus) – Invasive species fact sheet" (PDF). environment.gov.au. Archived from the original (PDF) on September 11, 2008.