Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Bʋʋg

Di yinɛ Wikipiidia
Bʋʋg
taxon
Subclass ofdomesticated mammal, productive animal Dɛmisim gbɛlima
Has useNi'im, milk Dɛmisim gbɛlima
Taxon nameCapra aegagrus hircus Dɛmisim gbɛlima
Taxon ranksubspecies Dɛmisim gbɛlima
Parent taxonCapra aegagrus Dɛmisim gbɛlima
This taxon is source ofgoat milk, goat meat, goat hair, goat meat dish Dɛmisim gbɛlima
Depicted byJupiter nursed by the she-goat Amalthea, Figura femminile sdraiata con capra, Pan and a Goat mating, from the Villa of the Papyri, Capriccio with Classical Arch and Goats Dɛmisim gbɛlima
Taxon known by this common nameCapra hircus, Capra aegagrus hircus Dɛmisim gbɛlima
Homonymous taxonCapra aegagrus hircus Dɛmisim gbɛlima
Unicode character🐐 Dɛmisim gbɛlima
Category for the view of the itemCategory:Views of goats Dɛmisim gbɛlima

Bʋʋg anɛ yin bʋnkɔnbʋg, li anɛ bʋnkɔnb kanɛ mɛn da dɛŋim paas yin bʋnkɔnbid la ni yiiga mɛn.[1] Labakʋda paal ye ba da gbane bʋʋgnɛ yi mɔɔgin bʋnkɔnbid ni n mɔri li kul la ka li lieb yin bʋnkɔnbʋg.[2]Bʋʋs   tisid ti Bin'isim, niim, Kɔnbid nɛ gbauŋ n bɛ dunia nwa wʋsa ni.[3]

Bʋʋs binisim ka ba mɔri maal diid kanɛ ka buon ye bʋʋg  cheese.

Yʋʋm tusa ayi nɛ piinɛ yinne la,bʋʋs daa gat 924 million  n bɛ dunia nwa ni, yit  UN  lʋgir kanɛ gɔsi kuob nɛ guul  la.[4]

Buudi pianad namɛ pinil siem

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Dʋn bama nwa naasaalin, Modern English buon ye bʋʋg la, yi nɛ naasaal kʋdʋg, Old English gāt bʋsaa, ka li paan bʋʋs wʋsa la, ka lin mɛ yi nɛ Proto-Germanic *gaitaz (cf. Dutch/Frisian/Islandic/Norwegian geit, German Geiß, Gothic gaits), ka kpɛn yi nɛ Proto-Indo-European *ģaidos ka ling bin an “bʋ pɔl” (cf. Latin haedus “bil”).[5] Ka li paal ye pɛɛraʋg, naasaal kʋdʋgʋn la buon bucca (cf.Dutch/Frisian bok ka dʋnna an ye buck) ka hegote nyaan da ti yisi la bas, hegote kanɛ da bɛ 12th century la naarin la.[6] Nanny goat, bʋ nyan (bʋn-nyanas) da pinili bɛ nɛ 18th century la ni, ka billy goat, bʋ raʋg (bʋn raad) bɛllim da pinil 19th century la ni.[7][8] bʋ-raad banɛ ka b azan anɛ wethers. Ka hircinecaprine wʋsa paan nɛ bʋn kanɛ wʋsa mɔri bʋʋg itima, ba yɛt hircine titaam nɛ, ye li paal yin bʋʋg la nyuugʋ bɛɛ li kɔn la.[9][10]

Bʋʋgʋ siniŋ siem na

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Gbaʋŋ la mɛŋ: Evolution of domestic goats

Bʋʋg paas yiiga bʋnkɔnbʋd banɛ ka saalib mɔri kul yaan nɛ milis ka ba lieb yin bʋnam.[11] Bʋʋs buudi vɛnsʋg yɛla[12] yina paal ye mɔɔgin bʋʋg, bezoar ibex kanɛ yi nɛ Zagros Mountains, Zagros zuoya ni la, onɛ tunoe an yin bʋʋs wʋsa bɛɛ ba paamm sa, naam nɛ on ni ka bɛ zina la.[11]

Neolithic kpaadib da pinili kim kɔnbid nɛ binꞌisim nɛ niim zug, laam nɛ ba bina bugulum kanɛ da an bugum; ka mɔri ba kɔnba, nɛ kɔnbʋd/zuobʋd nɛ ba giinla la maan fuud, ka mɔri mɛɛd, ka ba lɛn am tʋʋma laad.[1] Yiigin paa la, bʋʋs banɛ da lieb yin bʋnam la, yʋʋma 10,000 ni sa la bɛ nɛ Ganj Dareh, Iran teŋin.[13] Ba nyɛ bʋ-kpiilima niŋgbina vɛɛnsigʋn Jericho, Choga, Mami,[14] Djeitun, nɛ Çayönü teesin ka bʋʋs mɛ da kpɛn yaanɛ bɛi, hali 8,000 nɛ 9,000 yʋʋma  la ni sa.[11] Western Asia teŋin.

DNA vɛɛnsʋs yɛt ye, bʋʋs yin miinlʋŋ da bɛ 10,000 yʋʋma la ni sa.[12] Piniligin la sa, bʋʋg gbaʋŋ da mɔri maan kʋliba suud kuom nɛ daam, mɔri ba duod sour, ka mɔri ba taasid kateŋi kuosid. Li da lɛn anɛ wʋʋ parchment kanɛ ka ba sɔbidi li zug.   [15] 

Bʋʋg niŋgbina la luos vɛɛnsʋg tʋʋma      

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Bʋʋg buudi wʋsa mɔr ba tɛbisim ka li bɛɛ li kɔn , ka ban pʋ zan bɛɛ…. bʋsia tɛbisim an 140kg (30 lb),  ka bʋbibis  an 20 paae 27kg (45 paae 60 lb).[16] Bʋʋg dɔɔg buudi sia ni ziim giinla zɛmisim bɛɛ li gʋllim nɛ dɔɔg sia bʋʋg. zɛmisim nam la nii, African Pygmy buudi kanɛ an 41 paae 58cm (16 paae 23 in) ka makidi nɛ kpɛɛm bankimpiing nɛ.[17]

Bʋʋs bɛdigʋ mɔri iila, horns ayi, ka ba zɛmisʋg nɛ ba bɛdim bɛ gʋn gʋn kanɛ yinɛ bʋʋg dɔɔg buudi, breed la ni.[18] Saŋa sia nii, polycerate bʋʋs (banɛ mɔri iila anii) amaa nɛŋa anɛ sikkir kanɛ ka ti pʋ ba nyɛtti lii. Wʋʋ niigi laasid nɛ taaba siem la, bʋʋs on pʋ duoe naa tunoe laasida ala, polled, ka sikkir kanɛ paan lin na an bʋn daʋg bɛɛ bʋn nyaaŋ, nɛ sikkir linɛ paan iila buudi la anɛ yinne. Bʋʋs buudi ayi ya dʋ, li kɛt ka bʋʋs buudi kɔnɔb kɔnɔb dʋt taaba, intersex. Banɛ kʋ nyaŋi duaa, sterile la. Ba iila la anɛ kɔnb vʋya, ka keratinprotein lusi giligi li, ka ba mɔri ba faandi ba mɛŋ, tunoe ba taaba, gʋʋdi ba zinis,[19] ka zɛmisidi ba niŋgbina tʋʋlʋg.[20] Bʋ raʋg nɛ bʋ nyaaŋ wʋsa tunoe mɔri tieŋ, ka bʋʋs buudi bɛdigʋ (ka bɛdigʋ tisid binisim, binisim Boer, nɛ pygmy goats) tunoe mɔri wattles, ka ba bɛ niŋgɔɔnrin la zugu yɛɛm.[21] Bʋʋg nini anɛ pupuur. Bʋʋg ninbiela an pipɛlig la zugɔ, ka lin bɛɛ li kɔn la, la baŋir pʋ tɔi zaŋi kn bʋnkɔnb sieba ni wʋʋ niigi, gbambʋʋg, widsieba, nɛ pɛɛs bɛdigʋ banɛ nimbiisi an sabil nɛ sclara. Bʋʋs pʋ mɔɔri tear ducts sɛ.[22]

Bʋʋs anɛ ruminants, bʋnkɔnbid banɛ yisid diib kanɛ ka ba di ka li paae ba pʋʋrin la bugusid yaas. Ba mɔri pʋʋr buudi zinis anaasi, ba anɛ rumen, reticulum, omasum la, nɛ abomasum la. li yaa an bʋmkɔnb sieba banɛ mɛ mɔri pʋya anaasi la, ban mɔri tafɛɛda ayi. Bʋn-nyaas la mɔri udder binis-nɔya ayi, kanɛ ka niigi mɔri bʋnama anaasi.[23] Boer goat din mɛ bɛɛ li kɔn, ka ba tunoe mɔri binis-nɔya anii[24][25]

Saŋa sieba bʋʋs siim an wʋʋ dɔnbʋʋlʋg yi nɛ bʋn kanɛ paani ba siim na an siem la, buon ye pheomelanin (tan/brown pigment). Allele la sʋoe ka siim la gʋlib la naamid la bɛ nɛ agouti locus bʋʋg la genome la ni. Linɛ mɔri paŋi, dominant gat allele nam  banɛ wʋsa bɛ locus la ni. Modifier genes bɛdigʋ bɛ, ka paan siib la na naam siem, kɛ linɛ nwaa wʋʋ dɔnbʋʋlim siim la bɛ bʋʋgʋn la tunoe mɔri siim pielig ti paae siim zian fimm.

Bʋʋs anɛ diploid ka mɔri chromosomes nam pisyuobu (60).[26] SLC11A1 kpinnim la bɛ nɛ bʋʋg chromosomes 2 la ni.[27]

Bʋʋs itima an siem, laam nɛ ba taaba sʋʋgin

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Bʋʋs anɛ banɛ ye bɔɔd ye ba baŋ linɛ bɛ wʋsa. Ba tunoe nɛ zɔt, ka dʋt tiis ka tunoe fɛntidi ba mɛŋ zinig banɛ mɔri dabiꞌem. Nɛŋa kɛ ka ba an ruminant, pʋya anaasi bʋnkɔnbid maaa banɛ dʋt tiis saŋa wʋsa. Ban tunoe ken tɔɔtɔ ka walibid la zugɔ, ba mɔri tʋʋm saaŋ ka  yitti ba bʋlʋʋgin la, kenɛ iandi dʋt laad banɛ ka ba giŋi lus, ka li anɛ ba bɔdim bɛɛ ban miilim laad dʋʋb la yɛla. ka ba ya kadi ba, ba na zɔɔ yi. Vɛɛnsig paal ye bʋʋg mɔri baŋir bɛdigʋ wʋʋ baas nɛ.[28]

Ba ya laas nɛ taaba, ba pʋ an gumm wʋʋ pɛɛsi an siemm. Ba yaa bɛ yaama ɔnbir ni ka sɔ pʋ daami ba, ba ye lɔbɛ widigi gilig mɔɔgin la ɔnbid, ba pʋ tabi nɛ taaba dit wʋʋ pɛɛsi maan siem la. Ba yaa dua mɔri ba biis, bʋʋs wɛligid nɛ ba  biis la basidi ba zinisia (“lying out”) biis la pʋ dɔli ba wʋʋ pɛɛsi maan siem la. Ba na kad linɛ wʋsa lieli ba, ka bʋn daad la sunf na pɛlig, ka ba na tuod nidib, amaa pɛɛraad, rams on ka ala.[29]

Qqueen Mary university vɛɛnsig da paal ye bʋʋs mɔɔdi ye ba piana nɛ saalib wʋʋ yin bʋnkɔnbid bama nɛ, baas nɛ widi . Bʋʋs da lieb yi bʋnkɔnbid yiiga nɛ, ye ba an faar, yʋʋma 10,000 nɛ nyaaŋ kanɛ gaad la ni. Vɛɛnsig naam ya, ye li gɔs linɛ kɛ ka bʋʋs tunoe sɔsid nɛ saalib, ka li yi na ye, bʋʋs ied sʋŋir nid sanan o yaa bɛ mugusʋg pʋʋgin, kanɛ pʋn mi naam sa. Wʋʋ daka ka ba zaŋi ziel, ka bʋʋg la da nyaŋi pibigi li liŋ la ka zaŋ linɛ bɛ daka la pʋʋgin, amaa daka la ka ba daa lɛbigi li kpabil, ka liŋ la kʋ nyaŋi yis la, bʋʋg la da fɛndigi o nindaa kpa nɛ nid la ka vʋrigi keni  ba sanan, ka nyaan gie gɔɔsid daka la zinigin. Nɛ'ɛŋa nwa an pianad buudi kanɛ ka ba nyɛ ka bʋnkɔnbid banɛ aan ti zuanam sieba banɛ bɛ yaan la, wʋʋ baas nɛ, nyaŋi maan. Vɛɛnsig paal ya ye, ti yaa nyaŋi baŋ ninsaal nɛ bʋʋg sɔsigi an siem, li na sʋŋ ka bʋnkɔnbid na mɔri malisim ba vʋmin.[30][31] Anthrozoology zamisʋg kanɛ vɛɛnsid ninsaal nɛ bʋnkɔnbid sɔsig zinigin, ka vɛɛnsi baŋ ye yin bʋnkɔnbid tunoe sɔsid nɛ ninsaal, ka li anɛ 2015 yʋʋm la ni ka Japanese scientist, onɛ vɛɛnsid Winaam nuug tʋʋma bʋnam, nyaŋi baŋ ye oxytocin zɛm siem nidibin la paas nɛ, baas yaa die “love hormone” la, ka li paal ye sʋnzuotir  bɛ ninsaal nɛ bʋnkɔnbig sʋʋgin. Nɛ4a nɔɔ daa nie paal nɛ London vɛɛnsig kanɛ dɛŋin, bʋʋs mɔri baŋir bɛdigʋ, ba tunoe sɔsid k aka gbaad zuod nɛ bam.[32]             

Bʋʋg-herding in Spain.

Bʋʋs bɛ Ağrı Zuor, Turkey.

Modern English la yɛl bʋʋg yʋʋr yinɛ  Old English gāt "she dinɛ zie tis bʋnyaꞌaŋ, bʋʋg wʋsa", dinɛ Fɛndigi  yi Proto-Germanic *gaitaz (cf. Dutch/Frisian/Icelandic/Norwegian geit, German Geiß, nɛ Gothic gaits), ultimately from Proto-Indo-European *ǵʰaidos din gbin an "bʋbil," (cf. Latin haedus "bʋbil,").[33] dinɛ zie tis bʋraʋg, Old English used bucca (cf. Dutch/Frisian bok and giving modern buck) until ousted by hegote, hegoote in the late 12th century.[34] Nanny bʋʋg (bʋnyaaŋ) yi 18th century la, and billy bʋʋg ( zie tis bʋdaug) yi  19th century la.[35][36]

Bʋraug kanɛ fuob buonɛ wethers. Ka hircine nɛ caprine babayi la zie tis dinɛ wʋsa nwɛnɛ bʋʋg, hircine zie wɛlis  yibʋʋs banɛ nyuusi.[37][38]

Yibʋʋs laad naam

Iil yinɛ Neolithic teŋpɛŋ bɛ Atlit Yam

Kɔnbrapɛɛn (Capra hircus)

Bʋʋs paasi  yiiga bʋnkɔbid naam  ka ninsaalim yuomi ba mɔri kul yin.[39] Pin'ilʋg vɛɛskanɛ ka ba maal nannana ye ba baŋ bʋʋsi da sin'iŋ si'em[40] la pa'al ye Bezoar ibex onɛ da bɛ Zagros Zuoya zug la tun'e an onɛ pin'il bʋʋs banɛ bɛ yin nananna la. Siak ye, archaeological  kasatta  paan ye wild bezoar ibex of the Zagro zuoya sin anɛ zinikanɛ ka ti yaanama yuom yibʋʋs wʋsa bɛ zina.[39]

Kʋdʋmin kpaadib la da pin'ili ied bʋʋs nɛ ba bin'isim nɛ ni'im la yɛla la'anɛ ba bina la ye ba nɔki dɔn'ɔsi ba la'ad ka mɔri yun'od bugum maan diib; ba kɔnba, kɔnbid la mɛ da mɔrnɛ maan fuud, mɛɛd ka lɛn an tʋʋma laʋk.[1] Bʋbanɛ ka ba da dɛŋim yuomi ba kul yin nwɛnɛ yʋma tusa piiga (10 000) banɛ gaad la da bɛnɛ Ganj Dareh dinɛ bɛ Iran la.[41] Kʋmʋmin sa ba bʋʋs mɛ da bɛ tembama; Jericho Choga mami[42] Djeitun nɛ Cayonu ka di lɛbisid saŋkanɛ ka ba yuom bʋʋsi lɛb yinna Westhern Asia din yi nwɛnɛ yʋma tusa anii (8 000) nɛ tusa awai (9 000) banɛ gaad la ni.[39] Labakʋda pa'al ye ba mɔr bʋʋg gbaʋŋʋ niŋid ku'om nɛ daam kuosid bɛɛ nwied. Ba mɛ mɔri di maan pɔtmaan nam.[43]

Bʋʋg anɛ yin bʋnkɔnbʋg, li anɛ bʋnkɔnb kanɛ mɛn da dɛŋim paas yin bʋnkɔnbid la ni yiiga mɛn. Labakʋda paal ye ba da gbane bʋʋgnɛ yi mɔɔgin bʋnkɔnbid ni n mɔri li kul la ka li lieb yin bʋnkɔnbʋg.

Bʋʋg bɔɔdim zuoe ya hali. Li bɔɔdim sieba anɛ; niim, gbana, binisim, ka baar maalʋg pʋʋginɛ li bɔɔdim bɛ hali pamm.

Bʋʋg bɔɔdim zuoe ya hali. Li bɔɔdim sieba anɛ; niim, gbana, binꞌisim, ka baar maalʋg pʋʋginɛ li bɔɔdim bɛ hali pamm.

Bʋʋs anɛ bʋnkɔnb-banɛ dit siel wʋsa, laanɛ nɛ kʋŋkɔna, cardboard. Bʋʋsi dit laanɛ laabanɛ ka diib laad la zug, ba anɛ bʋnkɔnb-banɛ pʋ gaansida ka ka nwɛnɛ niigi nɛ pɛɛs ɔnbid, grazers siem la, ba mɛ lɛn ɔnbidnɛ ka nyuunsid, browsing dinɛ bɛ teŋin la wʋsa keni nyuunsid yaama la ye ba gɔs zinikanɛ an sʋm ka ba keŋi anina di yaama, bɔgʋs nam, fuud nɛ gbana.[44]

Ti yaa yis dinɛ ka bʋʋs ɔnbid la, ba anɛ kɔnbid banɛ guusidi ba mɛŋ nɛ bʋnkanɛ ka ba di. Ba siak ban na dʋ  tiis nɛ tituud zug nɛ tibanɛ vaandi maae siaa sansieba ied diib. Nɛ wala wʋsa, nidib bɛdegʋ mi ye bʋʋs ditnɛ diib kɔnɔb-kɔnɔb, hali laanɛ yaama banɛ mɔr zɛɛnsim.[45] Ba mɛ dit dimilisa nɛ kuokanɛ an dianad ba kɔm yaa zabid hali. Yɛlbama zug ka banɛ gʋʋn bʋʋs ɛɛnti yɔɔgi ba bas ka ba gɔɔnd yɔɔg-yɔɔg la, dinɛ taas anɛ ye ba yaa ye ba yɔɔ ba ka guri ba, ba na gɛn ka di lɛn an sam nwɛɛb zaalim.

Bʋʋs siak ban na yuunsi gilig tiis zug, tituud zug nɛ mɔɔd zugʋ gaad pɛɛs. ba gaasid tiis vaand nam la gat mɔɔd.

Kawɛndaad mɛ mɔɔd banɛ ka ba pin ka ba miig la, ba tune nɔki tis bʋʋs ka ba ɔnb ka naan yi keŋ ie ba mɛŋ diib mɔɔgʋn bɛɛ ba yaa ti lɛ zaam nɔɔr na ye ba kpɛn. Mɛligim tune kɛ ka bʋʋs paam ban bɛɛ kpi.[46]

Bʋʋs bina anɛ dinɛ an kʋʋlʋm tis zʋʋd nwɛnɛ ki, kawɛna, mui, gabʋ nɛ zʋʋd sieba bɛdegʋ.[47]

Laanɛ nidibi gɔs bʋʋs ka ba an bʋnkɔnbanɛ tʋbiri zianas ka ba pʋ gɔsidi ba laafi yɛla nɛ nimmua la, bʋʋs mɔr banas bɛdegʋ banɛ taasid ka sieba kpiid. Banas banɛ gbanad bʋʋs sieba anɛ sʋsunf bana, gaana na gbane ba pʋʋg, ba nɔba na punod, vɛmisʋg nɛ yaamtɔɔd banɛ ka ba ɔnbid la tisid bana sieba. Bʋʋs mɛ na nyaŋi nɔki ba banas la sieba taas ninsaalib. Banaban sieba anɛ kɔnsʋŋ kʋdʋg, nintʋʋlim bana, nɛ bana sieba.[48]

Bʋʋs na ye ba bɛ paae yʋma piinɛ anu (15) nɛ piinɛ anii (18).[49] Amaa, labaar yina ye ba nyɛ bʋʋg ka o paae yʋʋm pisi nɛ naasi (24).[50] Yɛlsieba mɛ tune kɛ ka bʋʋs pʋ nyaŋi vui paae yʋma bama; yɛlbanɛ naam o dʋam nɛ biilim saŋa tune bʋʋg ka o pʋ paae yʋma piinɛ anu bɛɛ piinɛ anii, diib kɔm mɛ tune sie bʋʋg yʋma lɛbisi anii bɛɛ piiga.[51]

Winaam gbaʋŋ la pian bʋʋs yɛla nɔɔrim babiga.[52] Ba tʋmiri an siem tis kʋdʋmin Israel dim la anɛ dinɛ paal Hebrew buudi ayɔpɔi la nɛ Greek buudi atan pianabanɛ ka ba pian Winaam gbaʋŋʋn la. Jew dim wada gɔs ka bʋʋg anɛ bʋnkɔnbkanɛ an ‘nyain ka ba da ɛɛnti kʋ bʋʋgʋ maal ninkanɛ ka ba tis o naasi saaʋŋ. Ba mɛ da mɔri ba maan maansieba mɛn. bʋʋg gbaʋŋ kɔnbʋlʋg ka ba da nɔki lus Winaam pʋʋsʋm yir (Yiib 25:4). Di iila ka ba da gaansidi maan wiis ka basid pɛɛs iila.[53] Yom Kippʋr malʋŋ la daar, ba ɛɛti nɔknɛ bʋʋsi ayi maal bʋgʋlʋm-bʋgʋlʋm, ka gaŋ yinne maal maan ka bas yinne la suor ka o zɔ kpɛn mɔɔg, ka di paal ye o zi sʋʋlʋm la dim tʋʋmbɛꞌɛd la wʋsa gaad. Malʋŋ kaŋa ni ka pianʋk kaŋa yina kpɛn Naasaalin ‘scapegoat bʋkanɛ zɔɔ pɔns. Ba tune mak Tuon gat bɛɛ Naab nɛ bʋdibig kanɛ gaad tuon ka o taaba dɔl.

Mateo 25:31-46, Yesu yɛl ye, nwɛnɛ kɔnbkimi maan siem la, o na bak tɛmis la wʋsa lɛbis pɛɛs la o datiʋŋ, banɛ paal tadimnam nɛ Kristo nyaandɔlib banɛ da namisid la nɛ sieba nɔŋilim. Bama na die piini, amaa, bʋʋs banɛ bɛ o dagɔbʋg ka zanas ye ba kʋ paal sɔ nɔŋilim la, na paam tʋbir tɛɛgir.

Laanɛ pɛɛs nɛ bʋʋsi mɔr nyɔɔd ban an bʋnkɔnbid la zug, ba gaŋ pɛɛs ka di yinɛ nyɔɔd kanɛ yiti ba kɔnbʋlʋg nɛ ba niimi zuoe la zug, amaa bʋʋg niim anɛ fiin.[54]  

Bʋʋs paadi ba bɛn nɛ din yi nwadisa atan ti paae nwadis piinɛ nu, ka di yinɛ ban an buudsieba nɛ dibanɛ ka bad it. Banɛ gʋʋn bʋʋs la sieba ɛɛnti gbanenɛ ka pʋ bas bʋʋs la suor ka ba dʋt taaba ti paae sankanɛ ka bʋnyaaŋ la paae o bɛn nwɛnɛ pisyɔpɔi kɔbiga pʋʋgʋn (70%), amaa nɛ ka naana nɛ zinibanɛ ka ba pʋ lɔɔd bʋʋs la ka ba gɔɔndi ba mɛŋa.[55]

Zinibanɛ ka nintaŋ bɛɛ tʋʋlʋg bɛ nɛ fʋ yaa gɔs Swiss buudi la ni, ba duam saŋa anɛ sankanɛ ka nintaŋ sie gaad yʋʋŋ la, ka naae sankanɛ ka ba bʋt zʋʋdnam la. Zinisieba nii, bʋʋs tune dʋa yʋʋm pʋʋgʋn saŋsia wʋsa. Ba dʋam pamm yinɛ dikanɛ ka ba dit gat nintaŋi an siem. Bʋbanɛ bɛ zinibama la dʋtnɛ dabpisi nɛ yinne daar wʋsa, din yi awanam ayi ti paae awanam pisnaasi nɛ anii (48hr). Bʋnyaaŋ yaa tiebi gur ye ba dʋ o ɛɛnti kennɛ ka mɛni o zʋʋr, ka lien nɛ bʋdibis/ bʋraad ba yaa bɛ yamma, ka ianadi maan tʋkpiidʋg ka saŋsieba ba pʋ bɔɔd yaama ɔnbida ka binisim mɛ guoe sankanɛ ka ba bɔɔd dʋʋb la.

Nyuug kanɛ bɛ bʋdibis iila ni la maligim paasid bʋdbig lanɛ nyuug ka di sʋŋ ka bʋnyaaŋ la zɔti kennɛ ba sanan. Bʋnyaaŋ sieba pʋ siakid ka bʋdibis banɛ pʋ mɔr nyuugɔ dʋti ba.[56]

Banɛ gʋʋn bʋʋs bɛdegʋ yʋʋn tiaknɛ dɔl naasaara suokanɛ ka o maal ka ba ɛɛnti yis bʋraug la yuokuom kpɛnɛs bʋnyaꞌaŋ la ka o lɔs (gbane pʋʋg) ka di ka ye ba naan dʋ o ka o nɔk pʋʋgɔ. suokaŋa sʋŋid ka ba paamid buudpaala paasid buudkʋda banɛ ka ba mɔr la ni.

Bʋʋg yaa nɔk pʋʋg di ɛɛnti anɛ dabisa kɔbiga nɛ pisnu. Ba sieba dʋad yinne-yinne, ka sieba dʋadi ayiyi, ka sieba mɛ dʋadi atan-tan. Banɛ pʋ nyɛt naana anɛ banɛ dʋadi anaas-naas, anu-nu bɛɛ ayuob-yuob. Bʋnyaaŋ yaa sa, o zʋʋr baba ɛɛnti muoenɛ, ka o vʋʋsid tɔɔtɔ. o nindaa tune tiak, pʋ zienid babir yinne, ka ied onɛ sʋoe o la. Bʋnyaaŋ la ɛɛnti ɔnb dʋasiŋ lanɛ, ka di maligim tis o niŋgbina kʋʋlʋm, guoe ziim la kpaad la ka kad mɔɔgʋn bɔnkɔnbid nwɛnɛ walig, ka di sie nyuug la ka ba dataas da kena daami ba mɔɔgʋn la.[57][58]

Bʋʋs gʋʋlʋg bɛdegʋ bɛnɛ Norte Chico dinɛ bɛ Chile sʋʋlʋm la. Zinikanɛ ka ba gur bʋʋs tituaa anɛ saŋkanɛ ka zinig la kʋdʋg ka yaama kae.

Bʋraad mɛ mɔr bin'isim mɛn.[59]

Bʋʋg mɔr tʋmir bɛdegʋ tis ninsaalib di yaa vui bɛɛ di kpinɛ, yiiga, di anɛ zinikanɛ ka binisim yitna, bugʋlʋm, nɛ nwiis ka lɛn an niim nɛ gbaŋ.[60] Ninsieba daad bʋʋsi tisid tadimnam banɛ bɛ nɔŋ tɛɛnsin, bɔzugɔ bʋʋs gʋʋlʋg anɛ naana ka pʋ tɔiya, ka di sam mɛ pʋ zuoe gaad niigi, ka bʋʋs mɛ lɛm mɔr tʋʋma kɔnɔb-kɔnɔb. Yaasaa, ba mɔrnɛ bʋʋsi tʋm dɔribʋg nɛ pakir tʋʋma.

Bʋʋs nyɔɔd anɛ bʋnkanɛ ka ba mɔri maan nyɔɔgʋ ti'ebid ninsaalib nyɔɔd di yaa paam daʋŋ ka lɛn an nwiisi maan bʋnnwɛɛda nam. Ba mɛ mɔr bʋʋg iila dinɛ paan bɛllim sʋŋ nɛ kpanam la maan diisiŋ.[61] 

Laabanɛ bɛ milik nam gʋn-gʋn ni (mean values per 100 g)[62]
Laʋk Bʋʋg Naaf Ninsaal
kpaam (g) 3.8 3.6 4.0
Puroten (g) 3.5 3.3 1.2
Lactose (g) 4.1 4.6 6.9
Ash (g) 0.8 0.7 0.2
Total solids (g) 12.2 12.3 12.3
Calories 70 69 68
Milk composition analysis, per 100 grams[63]
Constituents Makir Naanya Bʋnya ɛnya Kuomin

Wɛnaaf

Kuom g 87.8 88.9 83.0 81.1
Puroten g 3.2 3.1 5.4 4.5
Kpaam g 3.9 3.5 6.0 8.0
Carbohydrates g 4.8 4.4 5.1 4.9
Energy kcal 66 60 95 110
Energy kJ 275 253 396 463
Sugars (lactose) g 4.8 4.4 5.1 4.9
Cholesterol mg 14 10 11 8
Calcium IU 120 100 170 195
Saturated fatty acids g 2.4 2.3 3.8 4.2
Monounsaturated fatty acids g 1.1 0.8 1.5 1.7
Polyunsaturated fatty acids g 0.1 0.1 0.3 0.2

Bʋʋg buudi wʋsa mɔri o ziesim nɛ o tɛbisim, dinɛ yi 140 kg tis bʋndatitada nwɛnɛ Boer buudi, 20kg paae 27kg tis bʋbaanlʋg.[64] Buudi wʋsa sʋʋgʋn, ziim buudi tune kɛ ka sieba tɛbisim bɛɛ bɛdim lɛn gat taaba. Banɛ pɔɔd hali anɛ Africa pygmy, banɛ bʋndaad ziesim an 41 cm keŋ paae 58c cm.

Bʋʋg wʋsa mɔnrɛ iila ayi, ka ba ziesim nɛ ba bɛdim dɔl ban yi buudsia ni.[65] Bʋsieba bɛɛ mɔr iila anii, laanɛ bama pʋ an naana la, di dɔlisidnɛ ba dʋadib nii lɔɔŋid ba biisin. Bʋʋs[65] pʋ nwɛnɛ niigi an siem ka ba tune kɛ ka ba dʋa dinɛ ka bʋndaan bɔɔd la. Bʋmbanɛ paan bʋʋg iila na an siem nɛ di na an bʋdibig bɛɛ bʋsaa la mɔr kpinnim nɛ taaba. Bʋʋs anɛ bʋnkɔnbid banɛ bugusʋd yaama. Bʋnyaas mɔr binisa ka di mɔr binisnɔya ayi, di ka yinne nɛ niigi din la aan anaasi la.

Bʋʋs buudi pʋnɛ kɔnɔb-kɔnɔb. Ba buudi la ɛɛnti yinɛ ba tʋmiri an siem. Ba anɛ milik, nwiis, niꞌim, gbaʋŋ, nɛ banɛ ka nidib mɔr ka baa an ba zuanam.

Food and Agriculture Organization (FAO) paal ye, tenkanɛ da paam miliki gaad tɛmis wʋsa anɛ India. Ba da paamnɛ metric tons miliyɔnna anaasi (4,000,000 mt), Bangladesh da paam 2.16 miliyɔŋ metric tons ka Sudan mɛ da paam metric ton nam 1.47 miliyɔŋ.[66] India dim kʋʋdi bʋʋs mwɛnɛ miliyɔnnam kɔbiga nɛ pisi nɛ anaasi nɛ tusa kɔbisnaasi, pisnaasi nɛ yinne kɔbiga pʋʋgʋn (41%) yʋʋm wʋsa ni.[67] Makir pʋʋgʋn, yʋʋm yinne pʋʋgʋn, bʋʋs nwɛnɛ miliyɔnnam kɔbisnaasi nɛ pisnaasi ka ba ɛɛnti kʋ dunia wusa ni.[68]

Kɔnbid dɔɔg, bɛɛ bʋnkɔnbid gɔsʋg nɛ ban mɔri ba tʋm siel, bɛ kɔnɔb-kɔnɔb tɛmis nɛ buudi malʋŋ pʋʋgin. Dɔɔg kanɛ wʋsa ka ba maali tis bʋʋs kaanɛ ban ye ba nɔki ba tʋm siel la yɛlaa, amaa ba gɔtnɛ ziikanɛ ka ba ye ba gʋʋli ba la yɛla pak. Ti yaa gɔs labakʋda ni, yin bʋʋs da anɛ banɛ ka ba kimi ba zɔya zut bɛɛ ziibanɛ wʋsa ka yaama bɛ, kɔmkim la titaam da ɛɛnti anɛ biis bɛɛ dasam n dɔl kɔnbid la, wʋʋ kɔmkiŋ wʋsa pʋn an siem la. Pianazug kanɛ yɛla ka ti pianad nwa nan kpɛn tʋm zʋmaaŋ kaŋa ni.  

Dunia ni ziisieba, ka li kas-kas anɛ Europe nɛ North America, bʋʋs gʋʋlʋg kɔnɔb-kɔnɔb bɛ anina ka ba gʋʋn n iaan binisim nɛ niim. Bʋraad la titaam gʋʋnnɛ niim yɛla. Ba mɛ tune gʋʋli ba wʋsa ka li anɛ niim yɛla, ala mɛnɛ tis nɛ bʋnkɔnb kʋda banɛ ka ba gʋʋn. Bʋnkɔnbkʋda niim (wʋʋ banɛ gaad yʋʋm) kaa sʋʋm nɛ ninsaal n na dii lii.

Bʋʋs gʋʋlʋg anɛ linɛ an sʋm nɛ nimua hali n tis kpaarib banɛ gʋʋn bibiela n bɛ tɛmis bɛdigʋ ni,  wʋʋ pua kanɛ yi Burkina Faso la.

Bʋʋs banɛ tisid binisim tɔnɔnɛ dit sʋŋa sɛʋg saŋa ka maal sʋŋa ɔɔn saŋa. Kɔnbid banɛ tisid binꞌisim daar woo la, ba taa yɔɔdi banɛ binisim dɔɔgin la. Ba diib titaam anɛ yaammaasa nɛ duusa nam. Bʋʋs bama nam taaba, ba yɔɔdi banɛ ziig yinnɛ wʋʋ widi la, bɛɛ yɔ ba kɔnbid dɔɔgin ziel. Li yaa anɛ US tɛŋin, ba gʋʋnɛ banɛ yʋʋm pʋʋgin wʋsa. Yaa anɛ European banɛ gʋʋn binisim yɛla ye ba kuos la, ba maanɛ linɛ nɔɔra yi yʋʋm pʋʋgin, ka binisim la biiep tɔlis hali yʋma bɛdigʋ ba duam nyaaŋ.

Bʋʋs banɛ ka ba gʋʋneɛ niim yɛla, saŋa pamm ni ba tune gʋʋli ba wʋʋ yʋʋm pʋʋgin ka kɛ ka ba laal nɛ ba taaba gbɛɛnd ziisia la.  Bʋʋg linɛ buon ye Angora nɛ nɛ kɔnb sieba ba ɛɛnti yɔɔ ba nɛ kɔnb sieba mɛ ka diisidi ba anina. Kɔnb banɛ ka ba yɔɔ ba ka gɔti ba la ba ɛɛnti tisidi ba nɛ diib wʋʋ yaama nam, ka li kas-kas anɛ ɔɔn nɛ tɛŋ-kpiemis saŋa.

Li yaa anɛ Indian tɛŋgbaʋŋ sieba ni nɛ Asia dim bɛdigʋ, bʋʋs gʋʋlʋg on anɛ binisim yɛla gʋlʋmm, ka li anɛ diib nɛ kuosʋg yɛla. Bʋʋs banɛ ka ti gʋʋn ti yɛ nannanna la ti gʋri banɛ ti yaan ka mɛ ɛɛnti basi ba ka ba mɛŋ ken ia diib bɛɛ yaama. Bʋʋs sabilla gʋʋlʋg on anɛ suoya naming ka ba lɔɔdi ba ka dit nɛ nɛ mɔɔdin  niŋtaŋ win amaa ka yʋʋŋ ka ba kadii ba yɔ n gʋʋ ba yi bunyɔs ni.

Li yaa anɛ sʋʋlʋm, ba laasnɛ bʋʋs nɛ pɛɛs n gʋʋn ziig yinnɛ. Nɛ ɛɛnti sʋŋi ba hali kati waae paalʋ nyɛɛb yɛla, hali laam nɛ pɛɛs nɛ bʋʋs n pʋ dit diib yinne la. Bʋʋs kɔnɔb-kɔnɔb gʋʋlʋg bɛnɛ Ethiopia tɛŋin, ani ka bʋʋs Bʋʋs kɔnɔb-kɔnɔb ziis anaasi bɛ:

Gbaʋŋ la mɛŋ: bʋʋg niꞌim

Gɔsim yaas: bʋʋg diib kɔnꞌɔb kɔnꞌɔb gbaʋŋ       

Bʋʋg niim nɛ pɛraʋg niim nwɛnnɛ taaba.[69] Tɛmis banɛ ka ba pianad naasaal bɛ Caribbean la, nɛ Asia lʋgʋsieba nwɛnɛ Bangladesh, Pakistan, nɛ India ba laas bʋʋg niim nɛ pɛog niimi buoni banɛ yʋʋr yinne, mutton. Amaa sieba nɔkid bʋʋg niimi makid nɛ walig niim, dɔlisid bʋʋg la yʋʋma an siem nɛ o ziesim. Di nyuug la anɛ ka ba ye di mɔr kpinnim nɛ ban mɔr 4-methyloctanoic4-methylnonanoic acid la.[70] Ba tune maali di dɔlisid suoya kɔnɔb-kɔnɔb, ba sieba anɛ kiimʋg, dʋgʋb, sɛnɛb, ɔɔnlʋg, nɛɛmʋg, ban na nɔki di su kʋŋkɔŋin bɛɛ ba mɛ tune nɔki di maal sisɛŋi. Din pʋ mɔr kpaam bɛdegʋ la zug, fʋ yaa dʋg bʋʋg niim di na nyaŋi gbirib. Bʋkanɛ ka ba gʋʋn zinig wʋsa anɛ South African Boer, ka ba da mɔri ba keŋ United States yʋʋm tusir kɔbiswai nɛ piswai la pinilʋgʋn,1990s. New Zealand kiko mɛ anɛ bʋʋs banɛ buudi ka ba gʋʋn niim yɛla, wʋʋ myotonic bɛɛ “fainting goat” onɛ bɛllim pinil nɛTennessee.           

Ninsaalib mɔr bʋʋsi ka ba ɔnbid yaama nɛ mɔɔd banɛ ka ba pʋ bɔɔda yʋma babigi nwa. Ba pʋdi ba ye ‘masin banɛ dit.[71][72] Bʋnkaŋa nɔbʋg hali bɛ North America yʋʋm tusir kɔbiswai nɛ piswai (1990) la saŋa sa. Sankanɛ ka ba da mɔr nidib ka ba kuod mɔɔd la, ba da tɛnɛs ye bugum na tune sanam laad pɔɔdin la.[72][73] Nɛ' ligidi tun'e zu'oe ka ba nyuug la mɛ tun'e mɔr daʋŋ.[74] Tʋʋmkaŋa yʋʋn anɛ naana ka ba mɔr bʋʋsi kpɛnɛsid zinibanɛ ka nidib kʋ nyaŋi kpɛnɛ, laanɛ gɔnʋsin ka ba ɔnbid, maan zinig la nyain.[75][76][77] Tɛnsieba nii, ba Chattanooga, TN nɛ Spartanburg, SC nɔk bʋʋs ka ba ɔnb mɔkanɛ ka ba buon ye kudzu la naae United States ka ba pʋ lɛm yina yaasa.[78]

Nwɛnɛ bʋʋg maalʋgʋ ka di kɔn sa nɛ ninsaal la, tensieba sooginam mɔrnɛ bʋʋsi zamisid ka ba zabidi tisi di ba. Fʋ yaa paae United Nations, bʋʋs ka ba nɔk ka ba yʋʋn tʋm tʋʋmkaŋa Pentagoni lɛn kae yaasɛ ka ba da mɔr baasi zamisid tima tʋʋma yʋʋm tusir, kɔbiswai nɛ pisnii saŋa la.[79][80]

Ninsieba mɛ gaans bʋʋs ka baa an ba zuanam ka di yinɛ ban nyaŋidi naan nɛ ninsaalib ka ba guri ba la.[81][82] Bʋʋs anɛ bʋnkɔnb-banɛ laasid ka saŋa pamm ba ɛɛnti bɔɔd ye ba laasi ba bʋtaaba, ama aba kɔnbkim la tɛnɛsid siem la zug, ba na dɔlli ba daan la ka miilimi ba, din ka ba baŋir maligim paasid.[83]

Bʋʋs nwɛnɛ walisnɛ ba diib ni, ka bɔɔd diib buudi kɔnɔb-kɔnɔb nwɛnɛ mɔmaasa, udug, ki bielim, zʋbanɛ ka ba laas, nɛ sieba ye ba di.[84] Bʋʋs diib gaansʋg bɛnɛ giinla ni bɛɛ ba ɛɛnti zamisi banɛ duam nyaaŋ.[85]

Kʋdʋmin sa labaya nɛ nidib pʋtɛnda

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Banɛ lɛɛgid ka vɛɛnsid kʋdʋmin sa yɛla da maal vɛɛnsʋg Ebla dinɛ bɛ Syria tempʋʋgʋn la da baŋ ye, ba da ɛɛnti nɔknɛ kunti maal bʋʋg zugʋ paasi mum Naatitaasieba bɛɛ nintitada sieba. Din ka ba da pʋd yaban ye ‘yabanɛ ka bʋʋs Zugsɔb nam bɛ.[86][87]

Norse kʋdʋmin sa labaya paal ye, teŋgban kanɛ gɔsid sa-tansʋg yɛla, Thor, mɔrnɛ tɛriko kanɛ ka TanngrisnirTanngnjóstr bʋʋs tɛɛdi di.[88] O yaa duoe yʋʋŋ maali o zinig la, Thor ɔnbitnɛ bʋʋg niim, amaa o guusidi o mɛŋnɛ ka pʋ nwaad kɔnba la. Ka lɔ dinɛ kpɛlim la digil ka bɛʋg yaa nie ka bʋʋs la lɛn vʋʋg yaasi tɛɛd tɛriko la. Ka kpaad dakɔnkanɛ ka ba kaanb o ye o kena di yaa nwaae kɔnbir yinne ye o fɔɔns biim la, bɛʋg yaa nie bʋkan nɔbir na kɔɔg, ka ba muk biribiŋ la ka o tʋm tis Thor yɔ on tʋm siel la sam.

Yule Goat anɛ kʋdʋmin sa  Scandinavian ka Northern European Yule nɛ Budinya an zanbina nɛ buudi malima. Yule Goat anɛ bʋkanɛ ka ba da kʋ Yule saŋa, amaa di mɛ tune paan ban na nɔk kikan maal zanbin ka di nwɛnɛ bʋʋgnɛ. Ba mɛ mɔri di ka di an malʋŋ kanɛ aan ba giligid yir-yir ka yʋʋmid yʋʋma ka nidib tisidi ba daam nɛ diib, saŋa pamm, di tune an tiwala, maasa, nɛ dimalisa. “Going Yule Goat” anɛ yinne nɛ Britain dim malʋŋ kanɛ an wassailing la, ba wʋsa pʋ dɔl Abraham nyaar la nii. Gävle Goat anɛ Yule Goat bʋntitaar, ka ba duodi di agɔla yʋʋm wʋsa Gavle dinɛ bɛ Swedish la tempʋʋgʋn.

Nidib da yɛl ye, Greek dim baar, Pan gɔl la da mɔrnɛ daʋ niŋgbiŋ nɛ illa ka mɔr bʋʋg niŋgbiŋ teŋir la.[88] Pan da anɛ baakanɛ mɔr kʋkɔmaasim, kʋdʋmin sa labaya kanɛ piana o yɛla la paal ye o da kadnɛ pʋab, o mɛ paam zunor nɛ on da maal pan wiig la.

Bʋʋg anɛ bʋnkɔnbʋd banɛ paas Yʋʋm piinɛ yi kaligir kanɛ paas Chinese zodiac dinɛ mɔr kpinnim nɛ China dim nwadis ni. Bʋnkɔnbʋg yinne wʋsa mɔrnɛ kpinnim nɛ ninsaal sɔ bɛllim; ba yɛl ye banɛ ka ba dua ba bʋʋg yʋʋm la zɔtnɛ nyan, pʋ bɔɔd pianadɛ, mɔr baŋir, ka pʋ mɔr gbaarɛ.

Kʋdʋmin sa labaya bɛdegʋ paal ye bʋʋg paas sielnam bɛdegʋ ni, laanɛ Chimera.

Capricorn zanbin kanɛ bɛ Westhern zodiac la paannɛ bʋʋgʋ na mɔr ziŋ zʋʋr. Fauns nɛ satyrs anɛ kʋdʋmin sa labaya laad banɛ ka pʋsʋg an nid ka pʋsʋg mɛ an bʋʋg. Bromin yʋʋr la yinɛ “Bromos” dinɛ gbinnɛ an ye “nyuug kanɛ yi bʋdibig ni”.

Kristo biis pʋʋsʋm suor malima dinɛ bɛ Europe nɔknɛ bʋʋgʋ maal zanbin paal suntana.[88] Biesʋg labakanɛ da bɛ tensʋk yʋma saŋa la da paal ye bʋʋs nyaamidnɛ pianadi tisid kasi dim.

Bʋʋg mɔr kpinnim nɛ suntaana tʋʋma nɛ banɛ pʋ mɔr pʋʋsim suorɛ. Pentagram, dinɛ an zanbini paan ssuntana tʋʋma la, maali nwɛn nɛ bʋʋg zug. Baphomet dinɛ bɛ Mendes la anɛ suntaana zanbin kanɛ nwɛnɛ bʋʋg nɛ 19th Century tima diim ni.

Finland mɛn, Nuutinpäivä malʋŋ—St. Knut's Day, yʋʋmpaal dabpiinɛ tan daar la anɛ dinɛ ka dasm ɛɛnti maali ba mɛŋ nwɛnɛ ba anɛ bʋʋsnɛ kaad nidib ya. Fuud la ɛɛnti anɛ gbaʋŋ kanɛ tulik nɛ dinɛ lusid nindaa ka mɔr iila. Nuuttipukki pʋ nwɛnɛ Santa Claus, di mɔrnɛ dabiem hali, Nuuttipukki giligiddnɛ nidib yaan, o yaa kpɛnɛna o sɔsidnɛ diibi yi yir la dim sanan, di kas-kas anɛ dankanɛ ka ba sa nu ka nyaal. Finland ni, Nuuttipukki malʋŋ la nam bɛ zinis nwɛnɛ Satakunta, Southwest Finland nɛ Ostrobothnia. Amaa daba ayi nwaa, biis maaa yʋʋn diemid ka di tisidi ba sumalisim.[89]

Russia dimʋkanɛ ka ba mɔri pʋti ba nidib la, Kozlov, gbin anɛ bʋʋg. Goatee mɛ anɛ kɔbʋlʋg kanɛ bɛ daʋ tieŋin, ka ba pʋdi di wala din mɔr nwɛnɛm nɛ bʋʋg nindaa la zug.

Saŋa pamm nib a ɛɛnti paal suntaana nwɛnɛ Baphomet nwɛnɛ bʋʋg. dinzugɔ bʋʋg la bɛɛ bʋʋg zug La anɛ zanbin kanɛ ka ba mɔri paan suntaana tʋʋma bɛɛ o nwɛnɛm saŋa wʋsa. Pentagram kanɛ ka ba tulig la mɔrnɛ zieni tis suntaana nwɛnɛm sansieba di zienɛ tis bʋʋg zug kanɛ bɛ Baphomet ni ka da yi suntaana pʋʋsʋm dɔɔgʋn na la.

Bʋʋg zug la nɛ Baphomet zug la mɛ anɛ zanbinɛ bɛ Suntana pʋʋsʋm zinigin dinɛ mɛ an Pentagram kanɛ aan atitula.

Ba yaa bas bʋʋs biela ba na zɔ lɛb mɔɔgʋn. bʋnkɔnb-banɛ ka ti mi ye ba an yn bʋnam ka sikidi kpɛnɛd mɔɔg anɛ amus. Mɔɔgʋn bʋʋs sua ba mɛŋ zinis bɛdegis bɛdegʋ. Ba bɛ  Australia, New Zealand, Great Britain, Galapagos nɛ zinis bɛdegʋ. Mɔɔgʋn bʋʋs yaa zuoe zinisia ka kuom pʋ pasigidi baa ka ba dataas mɛ kae daamidi baa, ba tune mɔr daʋŋ bɛdegʋ. Nwɛnɛ ba na vɔɔnd tiis tituud ka sanam zinibanɛ wʋsa ka ba mɔɔgʋn bʋnkɔnbtaaba na kena bɛ ka nyɛ yaama ɔnb. Mɔɔgʋn bʋʋs da pɛɛl Australia hali yʋʋm tusir kɔbiswai nɛ piswai saŋa la, ka ba kanl na nwɛnɛ miliyɔnnam 2.6.[90] Amaa Zinikanɛ ka ba dataas bɛ ka daamidi ba, ba tune ɛɛnti dʋ yaan tibanɛ ka ba ɔnbid la zug.  

  1. 1 2 3 https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine
  2. https://doi.org/10.1126%2Fscience.287.5461.2254
  3. https://web.archive.org/web/20070204014920/http://attra.ncat.org/attra-pub/goatoverview.html
  4. https://en.wikipedia.org/wiki/Food_and_Agriculture_Organization
  5. Calvert Watkins et al., The American Heritage Dictionary (1975, edited by William Morris).
  6. Ullman, B. L. (1943). "Bucca, Bucca". Classical Philology. 38 (2): 94–102. doi:10.1086/362696. ISSN 0009-837X. JSTOR 264294.
  7. "nanny-goat". OED. July 2023. Retrieved March 24, 2024.
  8. "billy-goat". OED. March 2024. Retrieved March 24, 2024.
  9. "hircine | Etymology of hircine by etymonline". www.etymonline.com. Retrieved March 26, 2024.
  10. "Definition of CAPRINE". www.merriam-webster.com. Retrieved March 26, 2024.
  11. 1 2 3 http://www.ansi.okstate.edu/breeds/goats/
  12. 1 2 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2584717
  13. https://phys.org/news/2021-06-year-old-dna-pens-tales-earliest.html
  14. https://books.google.com/books?id=1WOPkmChaFsC&dq=choga+mami+goat&pg=PA124
  15. http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0959683616641741
  16. Taylor, R.E. and Field, T.G., "Growth and Development" Scientific Farm Animal Production: An Introduction to Animal Science, 6th Ed. Prentice-Hall (1999) Upper Saddle River pg 321–324.
  17. Belanger, J & Bredesen, S. T, "Basic Information about Goats" Storey's Guide to Raising Dairy Goats, 2nd ed. Storey Publishing (2010) North Adams, pg 14
  18. http://www.americangoatsociety.com/education/polled_genetics.php
  19. https://books.google.com/books?id=RJS9NEpYnd8C
  20. https://doi.org/10.1086%2Fphyszool.39.2.30152426
  21. http://www.tripleigoats.com/faq.htm
  22. https://animals.mom.com/animals-tear-ducts-9716.html
  23. Taylor, R.E., Scientific Farm Animal Production: An Introduction to Animal Science, 6th ed, Upper Saddle River (Prentice Hall) 1998
  24. https://web.archive.org/web/20141112211106/http://www.boergoatshome.com/genetic-goat-flaws.php
  25. https://archive.today/20141112193133/http://roosterridgeboergoats.com/articles/choosing-your-4h-boer-goat-doe-guide-4hers
  26. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1090023310003199
  27. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1090023310003199
  28. https://www.sciencealert.com/goats-are-just-as-smart-and-loving-as-dogs-say-scientists
  29. Fowler, M.E. Restraint and Handling of Wild and Domestic Animals, 3rd Ed, Witley-Blackwell, 2008 pg 144
  30. http://www.livescience.com/55411-goats-communicate-with-humans-like-dogs.html
  31. https://doi.org/10.1098%2Frsbl.2016.0283
  32. https://theconversation.com/goats-sheep-and-cows-could-challenge-dogs-for-title-of-mans-best-friend-62206
  33. https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_ref-5
  34. https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_ref-6
  35. https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_ref-7
  36. https://www.oed.com/dictionary/billy-goat_n
  37. https://www.etymonline.com/word/hircine
  38. https://www.merriam-webster.com/dictionary/caprine
  39. 1 2 3 http://www.ansi.okstate.edu/breeds/goats/
  40. https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_ref-Naderi_et_al._17659%E2%80%9317664_12-0
  41. Trinity College Dublin (June 7, 2021). "10,000-year-old DNA pens the first tales of the earliest domesticated goats". Phys.org. Archived from the original on March 30, 2022. Retrieved June 8, 2021.
  42. Maisels, C.K. Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' Archived September 24, 2023, at the Wayback Machine The Near East: Archaeology in the Cradle of Civilization Routledge, 1999; p.124
  43. Schröder, Oskar; Wagner, Mayke; Wutke, Saskia; Zhang, Yong; Ma, Yingxia; Xu, Dongliang; Goslar, Tomasz; Neef, Reinder; Tarasov, Pavel E; Ludwig, Arne (October 2016). "Ancient DNA identification of domestic animals used for leather objects in Central Asia during the Bronze Age". The Holocene. 26 (10): 1722–1729. Bibcode:2016Holoc..26.1722S. doi:10.1177/0959683616641741. ISSN 0959-6836.
  44. https://web.archive.org/web/20091222062352/http://www.tsgra.com/PDF-files/secogoats.pdf
  45. "War on Weeds", Rails to Trails Magazine, Spring 2004, p. 3
  46. https://books.google.com/books?id=s-Z311q6CIcC&q=%22Feeding+and+nutrition%22
  47. Wild China A BBC2 programme transmitted on October 31, 2016
  48. Smith, M.C. Goat Medicine, Lippincott Williams & Wilkins, 1994 pg 7
  49. William S. Spector, ed. (1956). Handbook of Biological Data. Saunders
  50. http://fiascofarm.com/goats/age.htm
  51. http://fiascofarm.com/goats/age.htm
  52. Pa'alin gbɛlʋŋ: The opening <ref> tag is malformed or has a bad name
  53. https://hearingshofar.com/book.htm
  54. https://archive.org/details/eerdmansdictiona0000unse_i2l4/page/510
  55. https://www.pbs.org/wnet/nature/episodes/prince-of-the-alps/introduction/523/
  56. https://books.google.com/books?id=RJS9NEpYnd8C
  57. https://www.pbs.org/wnet/nature/episodes/prince-of-the-alps/introduction/523/
  58. https://books.google.com/books?id=ni6Hbqm04vIC&q=deer+eating+placenta&pg=PA244
  59. http://www.issgpu.org/newsletter-2.htm#3
  60. http://www.lohmann-information.com/content/l_i_45_artikel17.pdf
  61. https://naturalhistory.si.edu/lookingbothways/data/objects/36.html
  62. Park, W.Y., G.F.W. Haenlein.ed. 2006. Handbook of Milk of Non-Bovine Mammals. Blackwell Publishing
  63. https://web.archive.org/web/20070929071651/http://www.northwalesbuffalo.co.uk/milk_analysis.htm
  64. Taylor, R.E. and Field, T.G., "Growth and Development" Scientific Farm Animal Production: An Introduction to Animal Science, 6th Ed. Prentice-Hall (1999) Upper Saddle River pg 321–324.
  65. 1 2 http://www.americangoatsociety.com/education/polled_genetics.php
  66. https://www.fao.org/faostat/en/
  67. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4348252
  68. http://www.fao.org/faostat/en/#data/QL
  69. https://books.google.com/books?id=dUgEAAAAMBAJ&q=goat+tastes+like+lamb&pg=PA57
  70. https://www.thaiscience.info/Article%20for%20ThaiScience/Article/1/10015445.pdf
  71. http://www.seattlepi.com/local/article/Rent-a-goats-gain-foothold-1240623.php
  72. 1 2 http://www.cals.ncsu.edu/an_sci/extension/animal/meatgoat/MGLand.htm
  73. http://modernfarmer.com/2013/09/get-goat-weed-garden/
  74. "Oregon scraps goat landscaping scheme due to cost and smell". BBC News. February 27, 2016. Archived from the original on November 18, 2021. Retrieved June 27, 2019.
  75. http://www.seattlepi.com/local/article/Rent-a-goats-gain-foothold-1240623.php
  76. https://web.archive.org/web/20141213191059/http://pubs.ext.vt.edu/465/465-341/465-341.html
  77. Jolly, Joanna (January 13, 2015). "The goats fighting America's plant invasion". BBC News. Washington. Archived from the original on September 10, 2022. Retrieved June 20, 2018.
  78. https://www.nytimes.com/2007/06/05/us/05goats.html
  79. https://www.bbc.co.uk/news/magazine-21620521
  80. https://web.archive.org/web/20130228111659/http://articles.washingtonpost.com/2013-02-24/world/37276084_1_animal-activists-human-simulators-civilian-trauma
  81. https://www.sciencealert.com/goats-are-just-as-smart-and-loving-as-dogs-say-scientists
  82. https://doi.org/10.1098%2Frsbl.2016.0283
  83. http://www.livescience.com/55411-goats-communicate-with-humans-like-dogs.html
  84. https://www.thespruce.com/feed-and-tend-goats-3016793
  85. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S092144880300141X
  86. "The Eighteenth Century BC Princes of Byblos and Ebla and the Chronology of the Middle Bronze Age", p. 161 (161 Archived October 24, 2020, at the Wayback Machine)
  87. Matthiae, Paolo (2020). Ebla: Archaeology and History. Translated by Bates, R.; Bilardello, M.; Weston, A. (1st ed.). Routledge. ISBN 978-1-13885065-1. Archived from the original on March 21, 2024. Retrieved May 3, 2021.
  88. 1 2 3 https://archive.org/details/illustratedencyc00coop_0/page/74
  89. "Satakunnan Kansa". Satakunnankansa.fi. January 13, 2011. Archived from the original on January 13, 2014. Retrieved January 13, 2014.
  90. "The feral goat (Capra hircus) – Invasive species fact sheet" (PDF). environment.gov.au. Archived from the original (PDF) on September 11, 2008.