Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Kuug

Di yinɛ Wikipiidia
Kuug
taxon
Taxon nameMus Dɛmisim gbɛlima
Taxon rankgenus Dɛmisim gbɛlima
Parent taxonMurini Dɛmisim gbɛlima
Temporal range startMiocene Dɛmisim gbɛlima
Main food sourceseed, root, leaf, Insecta, diib Dɛmisim gbɛlima
Homonymous taxonMus, Mus Dɛmisim gbɛlima
Taxon author citationLinnaeus, 1758 Dɛmisim gbɛlima
Unicode character🐁, 🐭 Dɛmisim gbɛlima

kuug (babiga.: kuus) anɛ bʋnkɔnb bil kanɛ mɔr nyingaand. Fʋ yaꞌa gɔsi ba, kuus nyina anɛ gaand-gaandi, ka ba tʋba an gbila-gbila fiinsa, ka zʋʋr la waꞌami paae ba ningbiŋ la waꞌalim bɛn ka mɔr kɔnbilig, ka mɛ tʋnꞌe zɔt tɔꞌɔtɔꞌɔ. Kuus buudi banɛ yʋꞌʋri yiꞌ bɛdigʋ anɛ yin kuus. Nidib gʋꞌʋn kuus yaan. Zinꞌis siꞌeba ni, mɔɔgin kuus mɛ bɛ. Bama kpɛnꞌɛd yaani dit diib ka mɛ nyaadi sʋꞌad la.

Kuus bɛɛ ba kɔnꞌɔ nɛ dayuus, ningbiŋ bɛdim pʋʋgin. Ba yaꞌa nyɛ bʋnkɔnbig ala buudi, ba pʋti ba yʋda nɛ kuus ba nangbiŋ la yaꞌa an finn, bɛɛ dayuug, ba ningbiŋ la yaꞌa zuoe. Yʋda banɛ ka ba tis kuus nɛ dayuus la pʋ mɔr kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb wala. Kuug mɛŋir yinɛ Mus tuŋ la nina, amaa, yʋꞌʋr la ba pʋ mɔri pʋd banɛ an Mus buudi la maꞌanɛ, ba laꞌan mɔri pʋd buudi siꞌeba wan wʋʋ walig kuug buudi la.

Yin kuus ka ba kuosidi ba ka ba daꞌadi bat yaan la bɛɛ ba kɔnꞌɔ bɛdim pʋʋgin nɛ kuus banɛ an yin bunama amɛŋa la. Ala ka yin kuus nɛ mɔɔgin kuus mɛ bɛ kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb ningbiŋ bɛdim ni. Kuus buudi kanɛ an sʋm paa anɛ kuus banɛ ka ba mɔri ba vɛɛnsig dɔɔdin ka ba an piꞌela la. Ban bɛɛ ba kɔnꞌɔ siꞌem la kɛ ka ba mɔri ba maan vɛɛnsa, vɛɛnsanam zinꞌisin.

Amusnam, mɔɔgin baas, zansiris, niimis sieba, wiigi nɛ bʋniꞌanda siꞌeba gbanꞌad kuusi ɔnbid. Laꞌanɛ wala, kuus kanl nan kpɛn zu'oenɛ galis. Ban tɔnꞌɔn vʋꞌʋgid zinꞌig wʋsa la, kuus anɛ bani duꞌadi gat bʋnkɔnbid banɛ dʋꞌad tɛngbaŋ zug zina nwaꞌ.

Zinꞌis siꞌeba, kuus anɛ bʋnvʋl kanɛ ka di tɔi hali nɛ fʋn na naae ba. Bʋnvʋl bɛꞌɛdnam la an banɛ saꞌamid bʋnbʋtta,[1] bɔzugɔ, ba saꞌamidi ba ka lɛn mɔr banꞌasi tisidi ba. Kuus mɔr banꞌas ka li yiti ba bina ni, anina ka bʋnvʋl bɛꞌɛd siꞌeba mɛ bɛ.[2] North America tɛŋin, ba siꞌak ye kuus bin yʋʋm paasid pɛbisim kanɛ ka ba vʋꞌʋsid ni, kɛt ka banꞌas kanɛ an hantavirus anina la, ka di kɛt ka banꞌa hantavirus pulmonary syndrome (HPS) gbanꞌadi ba.

Kuusi an bʋnkɔnb banɛ tʋm yʋꞌʋŋ ka gbisid nintaŋ la[3] , ka ba nini pʋ nyɛt titua la, ba digini ba tʋba tɛŋin kɛlisid vʋʋd. Ka dɔlisid nyʋʋgʋ paamid diib, ka sʋꞌadi yit bʋnkɔnb banɛ ɔnbidi ba ni.[4]

Mɔɔgin, kuus ɛɛnti tuꞌ nɛ vɔnya kpɛnꞌɛ anina. Vɔnd bama waꞌam ka mɔr zaꞌanɔnya ka mɛ mɔr zaꞌanɔnya banɛ ka ba na sʋꞌa yi. Bʋnkɔnbid la ni, ban maani ba vɔnd pʋʋgin siꞌem paꞌan ban an bʋnkɔnb siꞌa buudi.[5]

Vɛɛnsa dim banɛ bɛ Max Planck Institute of Neurobiology vɛɛnsi nyɛ ka di an ye kuus na nyaŋi tiꞌaki ba nindaa gɔsig. Ba nɔk nɛ naꞌasaasɔɔngi gɔsi baŋ ye Ninsaalib nindaa tiꞌakir buudi mɛ bɛɛ ba ni wan wʋʋ sʋmalisim, sʋsaꞌaŋ, tiinb, ningbiŋ zabir, nɛ dabiem.[6][7][8]

Winaꞌam maali ba siꞌem la, kuus anɛ bʋnvʋl banɛ ɔnbit bʋnbʋtta, ba ɔnbit wala nɛ biꞌelim banɛ yi bʋnbʋtta ni.[9] Amaa, kuus yʋꞌʋn zamis nɛ yi ban bɛ tɛnpʋʋsin la ka yʋꞌʋn dit diib buudi wʋsa dizɔra. Ba yaꞌa gbanꞌae ba, da diisidi ba nɛ kuus diib banɛ ka ba kuosid daꞌan. Dibama tisid laafi, amaa ba nan kpɛm bɔɔd divaand.

Nidib bɛdigʋ siak ye kuus bɔɔd kpaam diib, amaa di kaꞌa asidaa. Ba yaꞌa diꞌ kpaam diib, di paꞌal ye ananiŋ-siꞌem kae.[10][11]

  1. ↑ Meerburg BG, Singleton GR, Leirs H (2009). "The Year of the Rat ends: time to fight hunger!". Pest Manag Sci. 65 (4): 351–2. doi:10.1002/ps.1718. ISSN 1526-498X. PMID 19206089.
  2. ↑ Meerburg BG, Singleton GR, Kijlstra A (2009). "Rodent-borne diseases and their risks for public health". Crit Rev Microbiol. 35 (3): 221–70. doi:10.1080/10408410902989837. PMID 19548807. S2CID 205694138.
  3. ↑ Behney, W. H. (1 January 1936). "Nocturnal Explorations of the Forest Deer-Mouse". Journal of Mammalogy. 17 (3): 225–230. doi:10.2307/1374418. JSTOR 1374418.
  4. ↑ "Mice : The Humane Society of the United States". Archived from the original on 22 January 2010. Retrieved 15 August 2016.
  5. ↑ Weber, Jesse N.; Peterson, Brant K.; Hoekstra, Hopi E. (17 January 2013). "Discrete genetic modules are responsible for complex burrow evolution in Peromyscus mice". Nature. 493 (7432): 402–405. Bibcode:2013Natur.493..402W. doi:10.1038/nature11816. PMID 23325221. S2CID 4361153.
  6. ↑ "The facial expressions of mice". Max-Planck-Gesellschaft. 2 April 2020.
  7. ↑ "The face of a mouse reveals its emotions: study". Phys.org. 2 April 2020.
  8. ↑ "Mice have facial expressions, AI finds" (Video). Amaze Lab. 3 April 2020.
  9. ↑ "Mouse Info". Retrieved 15 August 2016.
  10. ↑ "Do mice really love cheese?". HowStuffWorks. 15 April 2015. Retrieved 27 February 2020.
  11. ↑ "What Kind of Food Should Your Pet Mouse Eat?". The Spruce Pets. Retrieved 19 June 2022.