Savannah Region
| Continent | Africa |
|---|---|
| Country | Ghana |
| Capital | Damongo |
| Located in the administrative territorial entity | Ghana |
| Location | Ghana |
| Coordinate location | 9°5′0″N 1°49′0″W |
| Contains the administrative territorial entity | West Gonja Municipal District, East Gonja Municipal District, Central Gonja District, North East Gonja District, Bole District |

Savannah Region anɛ regions of Ghana paala yinne ka laꞌan nɛ wala linɛ zu'oe gat region nam la wʋsa Ghana sʋꞌʋlim. Region la maalʋg da pinꞌilnɛ Gonja Traditional Council dimi da sɔb gbaʋŋ, ka onɛ da gaadi ba tuon an Yagbonwura Tumtumba Boresa Jakpa I. Ban da paam lɛbis sʋma yit Northern Region tuongatibin (anina ka li da nwaae yi), Brobbey Commission (Commission kanɛ tʋʋma an ye li maal region paala), sʋꞌʋlim kan dim da vɔɔti siak region nwaꞌ maalʋg yɛla, ka li da anɛ yʋʋm tʋsayiꞌ nɛ piinɛ anii, nwadis piinɛ ayi la dabpisi nɛ ayɔpɔi daar (27th December 2018). Nidib la da vɔɔt ye ɛɛn ka ba siakya nwɛnɛ nidib piswai nɛ awai duꞌali ayɔpɔi kɔbiga pʋʋgin (99.7%). Republic of Ghana Zuraan da tikya ka nɔk wada gbaʋŋ nwaꞌ (Constitutional Instrument (CI) 115) paae tis Yagbonwura onɛ bɛ Jubilee House, Accra yʋʋm tʋsayiꞌ nɛ piinɛ awai, nwadis ayiꞌ, dabpiinɛ ayiꞌ daar (12 February 2019). Li pinꞌilig tigir la da ye pʋꞌasada nɛ dasam bɛdegʋ banɛ bɛ Gonjaland nɛ wadmaannib, MDCEs banɛ bɛ zina nɛ banɛ gaad wʋsa da bɛ anina, nɛ gɔmena tʋmtʋmnib banɛ yit Gonjaland. Damongo ka ba da gaŋ ye li an Savannah Region tɛmpʋʋgtitaꞌar.[1] Li bɛnɛ teŋ la datiʋŋ. Savannah Region mɔr districts nam ayɔpɔi; Bole, Central Gonja, North Gonja, East Gonja, Sawla/Tuna/Kalba, West Gonja, North East Gonja nɛ Constituencies nam ayɔpɔi; Bole/Bamboi, Damongo, Daboya/Mankarigu, Salaga North, Salaga South, Sawla/Tuna/Kalba nɛ Yapei/Kusawgu.[2][3] Bole district la tɛmpʋʋg anɛ Bole;ka East Gonja municipal an Salaga; West Gonja district an Damango; Sawla Tuna Kalba district an Salwa; Central Gonja an Buipe; North Gonja an Daboya; ka North East Gonja mɛ an Kpalbe.[4]
Labakʋda
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Sʋꞌʋlim kan dim da vot ɛɛn bɛɛ ayei, ka li da anɛ yʋʋm tʋsayiꞌ nɛ piiga nɛ anii, naar nwadig la dabisa pisi nɛ ayɔpɔi daar (27 December 2018)[5] da siak ye ba maal Savannah Region, ka nidib tusa kɔbʋsyiꞌ nɛ ayuobu, kɔbʋstanꞌ nɛ pisnu (206,350) piswai nɛ awai, nɛ pʋdʋgir anu nɛ ayiꞌ (99.52%) da siak yi nidib pisniiꞌ nɛ yinne, pudugir ayɔpɔi nɛ ayɔpɔi, kɔbʋga pʋʋgin (81.77%).[6][7][8] \wada CI 115 da kɛ ka Region la da nyɛ nʋꞌʋg tikir yʋʋm tusayiꞌ nɛ piiga nɛ awai, nwadis ayiꞌ la dabisa piiga nɛ ayiꞌ daar (12 February 2019).[9]
Din bɛ zinꞌisia nɛ bɛdim
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Location and size
Savannah Region tɔnd nɛ Upper West region li datiŋ, li tuon an Ghana-Côte d'Ivoire international border, ka li dagɔbʋg an Bono nɛ Bono East regions, ka li yaꞌtuona an North East nɛ Northern regions. Savannah region mɔr districts nam ayɔpɔi.
Nimmaꞌasim zinꞌis
· St. Anne's Catholic Hospital.[10]
Climate and vegetation
Savannah Region mɔr kpiemisi gat Ghana Ya-dagobug tɛnꞌs la, lin kpie nɛ Sahel, nɛ Sahara la yɛla. Ba bʋnbʋta titaꞌam anɛ linɛ an mɔɔd ka li kas-kas an savanna ka mɔr tiis banɛ tɔnꞌɔe sawak ka ba sieba an tɛꞌɛs nɛ acacias. Lin yi yʋʋm naar nwadig la kɛŋ paad nwadis atanꞌ la an li ʋʋn saŋa. Ka li sɛʋg saŋa an lin yi nwadis ayɔpɔi paae nwadis piiga nɛ yinne la ka saa niib paŋ an wʋʋ 750 to 1050 mm (30 to 40 inches). Li tʋʋlʋg saŋa anɛ ʋʋn ka li waad saŋa an yʋʋm naar nwadig la nɛ yʋʋm pinꞌilig nwadig la. Amaa li sisiepiel tʋʋl kanɛ an Harmattan yit Sahara la daꞌad lin yi naar nwadig la kɛŋ paae nwadig kanɛ paas ayiꞌ la pinꞌilig. Li tʋʋlʋg bɛɛ li waad anɛ wʋʋ 14 °C (59 °F) yʋꞌʋŋ ka nintaŋ an 40 °C (104 °F).[11][12][13]
Zinꞌivɛlla nɛ gɔɔnb zinꞌis
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Kpikpiŋ yɛla
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Li paas tɛŋ banɛ kʋod zuud nam nɛ nyaꞌa diib nam Ghana sʋꞌʋlim. Ka sʋŋid ka nidib bedego paamid tʋʋma anina ka nɔŋ sie. Region la mɔr wʋʋ 2.69 million hectares of land ka ba mɔri gʋꞌʋn ka kuod mɛn.
Li tɛŋgbaʋŋ la mɔr kʋꞌʋlʋm ka li kɛ ka li an sʋm nɛ pineapples kʋob (ba mɔri li yit Ghana titɔndigin kuosit), nɛ bussa (linɛ mɛ an ayiꞌ daan ka ba mɔri yit Ghana titɔndigin kuosid), cassava nɛ kawɛnna.[17]
Buudi pʋʋb
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Savannah Region nidib pʋ zu'oe wala, official language anɛ Na'asaal, nidib la bedego pianꞌad Oti–Volta bʋʋdi pianꞌad nam linɛ bɛ Niger–Congo language family, ka ba sieba an Gonja, Vagla, Dagbani, Mamprusi, or Tamprusi.
Pʋꞌʋsim suoya
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Nidib banɛ bɛ Savanna Region la bɛdegʋ anɛ Mɔɔm[18]
Sakuya
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]· Buipe Senior High School[20]
· Damongo Senior High School[21]
· Salaga Senior High School[22]
· Sawla Senior High School[23]
· Daboya Community Day Senior High School[24]
· Kpembe Nurses and midwifery college
Din pʋ siꞌem
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Region la tʋmmi ba tʋʋma dɔlnɛ local government system. Ka lin an siem an ye, region la pʋdʋgnɛ MMDA nam ayɔpɔi (Metropolitan kai, Municipal nam ayiꞌ nɛ Assemblies nam anu).[25] District, Municipal or Metropolitan Assembly nam la wʋsa, tuongat anɛ Chief Executive, one zie gɔmena nɔba zug ka nyɛ paŋi yit presiding member one ka assembly members la mɛŋ gaŋ. Pʋdʋgʋr la an siem nwa:
| Districts of the Savannah Region | |||
| # | MMDA Name | Capital | MMDA Type |
| 1 | Bole | Bole | Ordinary |
| 2 | Central Gonja | Buipe | Ordinary |
| 3 | North Gonja | Daboya | Ordinary |
| 4 | East Gonja[26] | Salaga | Municipal |
| 5 | North East Gonja | Kpalbe | Ordinary |
| 6 | Sawla-Tuna-Kalba | Sawla | Ordinary |
| 7 | West Gonja[27] | Damongo | Municipal |
Nintitada banɛ yi ani
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]| Famous native citizens of Savannah region | ||
| # | Citizen | Settlement |
| 1 | John Dramani Mahama | Bole |
Gbanvɛɛnsa
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]- ↑ https://lgs.gov.gh/index.php/savannah/
- ↑ https://mynewsgh.com/mahama-votes-in-referendum-for-proposed-savannah-region-in-bole/
- ↑ https://citinewsroom.com/2019/05/20/savannah-will-soon-catch-up-with-other-regions-akufo-addo-assures/
- ↑ https://lgs.gov.gh/index.php/savannah/
- ↑ https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Referendum-Massive-YES-votes-for-6-new-regions-711692
- ↑ https://www.ghanabusinessnews.com/2018/12/29/all-six-proposed-regions-meet-constitutional-threshold-requirements-ec/
- ↑ https://www.graphic.com.gh/news/politics/confirmed-results-of-the-2018-referendum-on-new-regions.html
- ↑ https://www.pulse.com.gh/news/local/referendum-6-new-regions-get-massive-yes-votes/6l8qds7
- ↑ https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Savannah-Region-will-benefit-from-her-natural-resource-deposits-Akufo-Addo-722842
- ↑ https://padfm.com.gh/st-annes-catholic-hospital-two-others-adjudged-best-performing-hospitals-in-savannah-region/
- ↑ https://web.archive.org/web/20100211160742/http://www.ghanadistricts.com/region/?r=6
- ↑ http://www.ghanadistricts.com/Home/Region/14
- ↑ http://www.ghanadistricts.com/Home/Region/14
- ↑ http://ghanawildlife.org/bui.html
- ↑ https://haunsinafrica.com/2018/07/24/ghana-historic-mosques-larabanga/
- ↑ https://haunsinafrica.com/2018/05/11/visiting-the-wechiau-hippo-sanctuary/
- ↑ https://cgspace.cgiar.org/handle/10568/91851#:~:text=It%20has%20unique%20climatic%20and,export%20crop)%20cassava%20and%20maize.
- ↑ https://web.archive.org/web/20180712212518/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/National_Analytical_Report.pdf
- ↑ https://www.graphic.com.gh/news/general-news/assistant-headmaster-of-bole-shs-arrested-for-allegedly-raping-student.html
- ↑ https://citinewsroom.com/2020/02/students-of-buipe-shs-sent-home-after-fire-gutted-girls-dormitories/
- ↑ https://www.myjoyonline.com/tag/damongo-senior-high-school/
- ↑ https://web.archive.org/web/20230606004429/https://3news.com/salaga-shs-gets-boys-dormitory-classroom-block/
- ↑ https://www.schoolsingh.com/senior-high-schools/regions/savannah
- ↑ https://www.schoolsingh.com/senior-high-schools/daboya-community-day-school/about
- ↑ https://web.archive.org/web/20130118104026/http://www.ghanadistricts.com/region/?r=6
- ↑ https://www.myjoyonline.com/mp-redeems-campaign-pledge-in-donating-brand-new-motorcycles/
- ↑ https://www.myjoyonline.com/drivers-mate-feared-dead-in-accident-at-damongo/