Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

North East Region

Di yinɛ Wikipiidia
North East Region
Regions of Ghana
ContinentAfrica Dɛmisim gbɛlima
CountryGhana Dɛmisim gbɛlima
CapitalNalerigu Dɛmisim gbɛlima
Located in the administrative territorial entityGhana Dɛmisim gbɛlima
Coordinate location10°31′0″N 0°22′0″W Dɛmisim gbɛlima
Shares border withSavannah Region, Upper East Region, Upper West Region, Northern Region Dɛmisim gbɛlima
Map

North East Region anɛ regions piinɛ ayuobu banɛ bɛ Ghana la yinne. Li bɛ nɛ Ghana datiʋŋ ka ba da pinili li yʋʋm tusayi nɛ piinɛ anii, samanpiid nwadig (December 2018), ban da vɔɔt ye ba waae li yis Northern region sʋʋlim la.[1] li tɛŋpʋtitaari an Nalerigu.[2]

North East Region bɛ Ghana sʋʋlim la da waae nɛ yis Northern Region of Ghana kanɛ da bɛ la. Region la maalig la da anɛ nɔɔr zielʋg kanɛ ka naadɔɔg kanɛ buon New Patriotic Party da zieli kati waae yʋʋm tusayi nɛ piinɛ ayuobu (2016) vɔɔtug la. On da di naam la nyaaŋ, Zugraan, Nana Akuffo Addo da pinil Ministry of Regional Reorganization ye li gɔsi gbaae gbaasa ka tʋm tʋʋma. ka Hon. Solomon Namliit Boar one an Mp tis Bunkpurugu Constituency ka lɛn an Northern Regional Minister nya'andɔl kudug ka o da gaŋ ye o an yiiga Regional Minister tis region paal, North East Region. Region nam ayuobo ka ba da nwaae yi region piiga banɛ pʋn da dɛŋin bɛ la ni. Regions banɛ daa kpɛlim la anɛ Western North, Bono, Bono East, Ahafo, Savannah nɛ Oti regions.[3]

Ba da maal vɔɔtug yʋʋm tusayi nɛ piinɛ anii, naar nwadig la dabisa pisi nɛ ayɔpɔi daar (December 27, 2018) ka li da an titʋaa ka nidib kɔbiga pʋʋgin pisnii nɛ ayinne da vɔɔt  (81% vɔɔter turnout) region la ni ka piswai nɛ awai nɛ pʋdʋgir anii kɔbiga pʋʋgin (99.8%) da siak ye ba maalim North East Region.[2] Region la tɛŋpʋtitaari an Nalerigu bɛ East Mamprusi Municipal Assembly la.[3]

Din bɛ zinusia nɛ din an siem

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Zinig nɛ labisim

North East Region datiʋŋ anɛ Upper East region, ka li yayaaŋ an eastern Ghana-Togo international border, ka li yadagɔbʋg an Northern region, ka li yatuona an Upper West region. North East region mɔr district nam ayuobʋ (6 districts).

Climate and vegetation

The North East Region mɔr kpiemisi gat Northern Ghana sʋʋlim nam la wʋsa, lin kpie nɛ Sahel nɛ Sahara la yɛla. Tɛŋ la siakid mɔɔg titaam ka li kas-kas anɛ savanna ka mɔr tiis banɛ tune sawak ka ba sieba an tɛɛs bɛɛ acacia nam. Nwadis piinɛ ayi nɛ nwadis anaasi la nii an ʋʋn. Li sɛɛʋng anɛ nwadisa ayuobʋ nɛ nwadis piinɛ yinne la tɛnsʋk ka li saa niib an wʋʋ 750 to 1050 mm (30 to 40 inches). Li tʋʋlig saŋa anɛ ʋʋn ka li waad saŋa mɛ anɛ yʋʋmpaal nwadig nɛ nwadis piinɛ ayi la ni. Amaa, sisiepiiltʋʋl Harmattan linɛ yit Sahara la daad nɛ lin yi nwadis piinɛ ayi la paae nwadisa ayi la pinilig). Li tʋligir nɛ li maar nɛ an wʋʋ 17 °C (63 °F) yʋʋŋ nɛ 47 °C (117 °F) nintaŋ.

Nayiri an zugraani sʋoe Mamprugu traditional area kanɛ ka region la wʋsa paasi li pʋʋgin la. O mɔr naayikpɛɛmnam banɛ saan o. Nayiri mɔr naakpɛɛmnam nɛ naabibis banɛ ka o sʋ'oe ba. O naam sʋʋlim la zuoe gaad North East Region nɛ tɛŋ la wʋsa. O naabibis sieba an Wulugu Naaba, Wungu Naaba, Soo Naaba, Kulgu Naaba, Yunyoorana nɛ Bunkpurugu Naaba nɛ Zuarungu Naaba, Tongu Naaba, Sakuti.

Mamprusi bʋʋdi la zuoe Municipality kan ni. Amaa, Dagombas, Bimobas, Konkombas, Talensis, Tampulma, Bissa, Mossis, Chakosis mɛ kɛŋi zinin zinikan. Bʋʋdi malimanam ayi ka ba maan yʋʋm pʋʋgin, Damba Festival, nɛ Bugum Festival. District la dɔl wina nam bɛdegʋ ka banɛ gat an Kristo biis, Mɔɔm nɛ Ba'amaannib.[4]

White Volta nɛ Gambaga Scarp

Gambaga Escarpment

White Volta nɛ Red Volta Rivers

Ancient rock art dinɛ bɛ Gingana, Kpatiritinga, Jilik, and Tusugu

Nayiri Palace in Nalerigu

NaJeringa historic slave wall bɛ Nalerigu

Gravesites of ancient Mamprusi and Mossi kings in Gambaga

Zayaa Mosque/Shrine bɛ Wulugu

Ancient Koma Figurines bɛ Yikpabongo

Buyuori Cave bɛ Yikpabongo.[5]

Nidib wʋʋ pisnii nɛ anu kɔbiga pʋʋgin (85%) anɛ kpaadib. Nidib pʋ zu'oe anina la anɛ sieba wien, ka sieba an tɛŋ la tʋʋlʋg yɛla.

North East Region nidib pʋ zuoe wala, ka bʋʋdi pianad banɛ ka ba pianadi paas naasaal anɛ Gur linɛ paas nɛ Niger–Congo language family, ka ba sieba an Mampruli, Tampulma, Bimoba, Kusaal, Dagbani, bɛɛ Konkomba. Mamprusi sʋʋlim bɛnɛ Region nwa pʋʋg.

ʋsim

Nidib banɛ bɛ North East region la bɛdegʋ pʋʋsʋdi Kristo biis pʋʋsim, mɔɔm pʋʋsim nɛ bɛɛ Baamaannib pʋʋsim.[6]

Region la tʋmmi ba tʋʋma nɛ dɔlisid local government system. Ka li anɛ ye, region la pʋdʋgi mɔr MMDA's nam ayuobu (ka li laas nɛ an Metropolitan kai, Municipal nam ayi nɛ Assembly nam anaasi). District, Municipal bɛɛ Metropolitan Assembly, mɔri ba kpɛɛm ka onɛ an Chief Executive, zi'e gɔmena nɔba zug, ka nyɛ paŋi yi Assembly, linɛ ka li kpɛɛm an presiding member kanɛ ka Assembly man nam la mɛŋ gaŋ. Lin an siem zina nwa:

Districts of the North East Region
# MMDA Name Capital MMDA Type Population
1 Bunkpurugu-Nyankpanduri Bunkpurugu Ordinary
2 Chereponi Chereponi Ordinary 55,932
3 East Mamprusi[7] Nalerigu Municipal 121,009
4 Mamprugu-Moagduri Yagaba Ordinary
5 West Mamprusi Walewale Municipal
6 Yunyoo-Nasuan Yunyoo Ordinary

Nintitada banɛ yi region la ni

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]
Famous native citizens of North East region
# Citizen Settlement
1 Mahamudu Bawumia Nalerigu/Walewale
2 Solomon Naamliit Boar (MP) Bunkpurugu
3 Edward Mahama Nalerigu
4 Alima Mahama (MP) Nalerigu
5 Sagri Banbangi (MP) Walewale
  1. https://citinewsroom.com/2018/12/28/referendum-residents-endorse-north-east-region-with-99-67-yes-vote/
  2. 1 2 https://citinewsroom.com/2019/02/12/nalerigu-selected-as-capital-of-newly-created-north-east-region/
  3. 1 2 http://www.presidency.gov.gh/index.php/briefing-room/news-style-2/703-creation-of-6-new-regions-in-the-hands-of-ec-ghanaians-president-akufo-addo
  4. https://statsghana.gov.gh/regionalpopulation.php?population=MTc0MTgzMzc0NC44NDk=&&NorthEast&regid=11
  5. https://northeastghana.com/
  6. https://web.archive.org/web/20180712212518/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/National_Analytical_Report.pdf
  7. https://www.myjoyonline.com/ghana-health-service-investigate-suspected-waterborne-disease-in-bunbuazio-community/