North East Region
| Continent | Africa |
|---|---|
| Country | Ghana |
| Capital | Nalerigu |
| Located in the administrative territorial entity | Ghana |
| Coordinate location | 10°31′0″N 0°22′0″W |
| Shares border with | Savannah Region, Upper East Region, Upper West Region, Northern Region |

North East Region anɛ regions piinɛ ayuobu banɛ bɛ Ghana la yinne. Li bɛ nɛ Ghana datiʋŋ ka ba da pinꞌili li yʋʋm tusayiꞌ nɛ piinɛ anii, samanpiid nwadig (December 2018), ban da vɔɔt ye ba waae li yis Northern region sʋꞌʋlim la.[1] li tɛŋpʋtitaꞌari an Nalerigu.[2]
Region maalʋg
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]North East Region bɛ Ghana sʋꞌʋlim la da waae nɛ yis Northern Region of Ghana kanɛ da bɛ la. Region la maalig la da anɛ nɔɔr ziꞌelʋg kanɛ ka naꞌadɔɔg kanɛ buon New Patriotic Party da zieli kati waae yʋʋm tusayiꞌ nɛ piinɛ ayuobu (2016) vɔɔtug la. On da diꞌ naꞌam la nyaꞌaŋ, Zugraan, Nana Akuffo Addo da pinꞌil Ministry of Regional Reorganization ye li gɔsi gbaꞌae gbaꞌasa ka tʋm tʋʋma. ka Hon. Solomon Namliit Boar one an Mp tis Bunkpurugu Constituency ka lɛn an Northern Regional Minister nya'andɔl kudug ka o da gaŋ ye o an yiiga Regional Minister tis region paal, North East Region. Region nam ayuobo ka ba da nwaae yi region piiga banɛ pʋn da dɛŋin bɛ la ni. Regions banɛ daa kpɛlim la anɛ Western North, Bono, Bono East, Ahafo, Savannah nɛ Oti regions.[3]
Ba da maal vɔɔtug yʋʋm tusayiꞌ nɛ piinɛ anii, naar nwadig la dabisa pisi nɛ ayɔpɔi daar (December 27, 2018) ka li da an titʋaa ka nidib kɔbiga pʋʋgin pisnii nɛ ayinne da vɔɔt (81% vɔɔter turnout) region la ni ka piswai nɛ awai nɛ pʋdʋgir anii kɔbiga pʋʋgin (99.8%) da siak ye ba maalim North East Region.[2] Region la tɛŋpʋtitaꞌari an Nalerigu bɛ East Mamprusi Municipal Assembly la.[3]
Din bɛ zinꞌusia nɛ din an siꞌem
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Zinꞌig nɛ labisim
North East Region datiʋŋ anɛ Upper East region, ka li yaꞌyaꞌaŋ an eastern Ghana-Togo international border, ka li yaꞌdagɔbʋg an Northern region, ka li yaꞌtuona an Upper West region. North East region mɔr district nam ayuobʋ (6 districts).
Climate and vegetation
The North East Region mɔr kpiꞌemisi gat Northern Ghana sʋꞌʋlim nam la wʋsa, lin kpiꞌe nɛ Sahel nɛ Sahara la yɛla. Tɛŋ la siakid mɔɔg titaꞌam ka li kas-kas anɛ savanna ka mɔr tiis banɛ tunꞌe sawak ka ba sieba an tɛꞌɛs bɛɛ acacia nam. Nwadis piinɛ ayi nɛ nwadis anaasi la nii an ʋʋn. Li sɛɛʋng anɛ nwadisa ayuobʋ nɛ nwadis piinɛ yinne la tɛnsʋk ka li saa niib an wʋʋ 750 to 1050 mm (30 to 40 inches). Li tʋʋlig saŋa anɛ ʋʋn ka li waad saŋa mɛ anɛ yʋʋmpaal nwadig nɛ nwadis piinɛ ayi la ni. Amaa, sisiepiiltʋʋl Harmattan linɛ yit Sahara la daꞌad nɛ lin yi nwadis piinɛ ayi la paae nwadisa ayiꞌ la pinꞌilig). Li tʋligir nɛ li maꞌar nɛ an wʋʋ 17 °C (63 °F) yʋꞌʋŋ nɛ 47 °C (117 °F) nintaŋ.
Buudi malima yɛla
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Nayiri an zugraani sʋꞌoe Mamprugu traditional area kanɛ ka region la wʋsa paasi li pʋʋgin la. O mɔr naꞌayikpɛɛmnam banɛ saꞌan o. Nayiri mɔr naꞌakpɛɛmnam nɛ naꞌabibis banɛ ka o sʋ'oe ba. O naꞌam sʋꞌʋlim la zuꞌoe gaad North East Region nɛ tɛŋ la wʋsa. O naꞌabibis sieba an Wulugu Naaba, Wungu Naaba, Soo Naaba, Kulgu Naaba, Yunyoorana nɛ Bunkpurugu Naaba nɛ Zuarungu Naaba, Tongu Naaba, Sakuti.
Mamprusi bʋʋdi la zuꞌoe Municipality kan ni. Amaa, Dagombas, Bimobas, Konkombas, Talensis, Tampulma, Bissa, Mossis, Chakosis mɛ kɛŋi zinꞌin zinꞌikan. Bʋʋdi malimanam ayiꞌ ka ba maan yʋʋm pʋʋgin, Damba Festival, nɛ Bugum Festival. District la dɔl wina nam bɛdegʋ ka banɛ gat an Kristo biis, Mɔɔm nɛ Ba'amaannib.[4]
Zinꞌivɛnlla
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]White Volta nɛ Gambaga Scarp
White Volta nɛ Red Volta Rivers
Ancient rock art dinɛ bɛ Gingana, Kpatiritinga, Jilik, and Tusugu
Nayiri Palace in Nalerigu
NaJeringa historic slave wall bɛ Nalerigu
Gravesites of ancient Mamprusi and Mossi kings in Gambaga
Zayaa Mosque/Shrine bɛ Wulugu
Ancient Koma Figurines bɛ Yikpabongo
Buyuori Cave bɛ Yikpabongo.[5]
Daꞌa diib
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Nidib wʋʋ pisnii nɛ anu kɔbiga pʋʋgin (85%) anɛ kpaadib. Nidib pʋ zu'oe anina la anɛ sieba wien, ka sieba an tɛŋ la tʋʋlʋg yɛla.
Demographics
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]North East Region nidib pʋ zuꞌoe wala, ka bʋʋdi pianꞌad banɛ ka ba pianꞌadi paas naꞌasaal anɛ Gur linɛ paas nɛ Niger–Congo language family, ka ba sieba an Mampruli, Tampulma, Bimoba, Kusaal, Dagbani, bɛɛ Konkomba. Mamprusi sʋꞌʋlim bɛnɛ Region nwaꞌ pʋʋg.
Pʋꞌʋsim
Nidib banɛ bɛ North East region la bɛdegʋ pʋꞌʋsʋdi Kristo biis pʋꞌꞌʋsim, mɔɔm pʋꞌʋsim nɛ bɛɛ Baꞌamaannib pʋꞌʋsim.[6]
Din pʋ siꞌem
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Region la tʋmmi ba tʋʋma nɛ dɔlisid local government system. Ka li anɛ ye, region la pʋdʋgi mɔr MMDA's nam ayuobu (ka li laꞌas nɛ an Metropolitan kai, Municipal nam ayiꞌ nɛ Assembly nam anaasi). District, Municipal bɛɛ Metropolitan Assembly, mɔri ba kpɛɛm ka onɛ an Chief Executive, zi'e gɔmena nɔba zug, ka nyɛ paŋi yi Assembly, linɛ ka li kpɛɛm an presiding member kanɛ ka Assembly man nam la mɛŋ gaŋ. Lin an siem zina nwaꞌ:
| Districts of the North East Region | ||||
| # | MMDA Name | Capital | MMDA Type | Population |
| 1 | Bunkpurugu-Nyankpanduri | Bunkpurugu | Ordinary | |
| 2 | Chereponi | Chereponi | Ordinary | 55,932 |
| 3 | East Mamprusi[7] | Nalerigu | Municipal | 121,009 |
| 4 | Mamprugu-Moagduri | Yagaba | Ordinary | |
| 5 | West Mamprusi | Walewale | Municipal | |
| 6 | Yunyoo-Nasuan | Yunyoo | Ordinary | |
Nintitada banɛ yi region la ni
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]| Famous native citizens of North East region | ||
| # | Citizen | Settlement |
| 1 | Mahamudu Bawumia | Nalerigu/Walewale |
| 2 | Solomon Naamliit Boar (MP) | Bunkpurugu |
| 3 | Edward Mahama | Nalerigu |
| 4 | Alima Mahama (MP) | Nalerigu |
| 5 | Sagri Banbangi (MP) | Walewale |
Gbanvɛɛnsa
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]- ↑ https://citinewsroom.com/2018/12/28/referendum-residents-endorse-north-east-region-with-99-67-yes-vote/
- 1 2 https://citinewsroom.com/2019/02/12/nalerigu-selected-as-capital-of-newly-created-north-east-region/
- 1 2 http://www.presidency.gov.gh/index.php/briefing-room/news-style-2/703-creation-of-6-new-regions-in-the-hands-of-ec-ghanaians-president-akufo-addo
- ↑ https://statsghana.gov.gh/regionalpopulation.php?population=MTc0MTgzMzc0NC44NDk=&&NorthEast®id=11
- ↑ https://northeastghana.com/
- ↑ https://web.archive.org/web/20180712212518/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/National_Analytical_Report.pdf
- ↑ https://www.myjoyonline.com/ghana-health-service-investigate-suspected-waterborne-disease-in-bunbuazio-community/