Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Anthony Akoto Osei

Di yinɛ Wikipiidia
Anthony Akoto Osei
ninsaal
Sex or genderDau Dɛmisim gbɛlima
Country of citizenshipGhana Dɛmisim gbɛlima
Yu'ur Kane ka ba tis oAnthony Dɛmisim gbɛlima
Du'am yuum18 Vaala/Nwadisanu 1953 Dɛmisim gbɛlima
Duam zin'igPankrono Dɛmisim gbɛlima
Date of death20 Dɔnwalig/Nwadisanaasi 2023 Dɛmisim gbɛlima
Languages spoken, written or signedEnglish Dɛmisim gbɛlima
Tuumaeconomist, politician, banker, minister Dɛmisim gbɛlima
Educated atHoward University, American University, Oberlin College, Opoku Ware Senior High School Dɛmisim gbɛlima
Member of political partyNew Patriotic Party Dɛmisim gbɛlima
Religion or worldviewChristianity Dɛmisim gbɛlima

Anthony Akoto Osei anɛ Ghana pɔlitis nwɛꞌɛd ka an banker, ba da duꞌa o nɛ nwadis anaasi la ni dabisim piinɛ anii yʋʋma 1953 ti paae nwadis atanꞌ la ni dabisim piisi yʋʋma 2023 la ni.[1] John Agyekum Kufuor Gɔmina diib win la ka Osei da an minista kanɛ gɔsid ligidi Ghana teŋ nɔbigir yɛla la ka da lɛn an minista kanɛ gɔsid ligidi nam yɛla. O da anɛ wadmaan n tis Old Tafo linɛ bɛ Ashanti Region sʋꞌʋlʋm la.[1]

Vʋm pinꞌilʋg nɛ sakur yɛla

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Ba duꞌa Osei nɛ bɛ Kumasi, tempʋʋg titaꞌar linɛ bɛ Ashanti Region sʋꞌʋlʋm, nwadis anaasi la ni dabisim piina anii yʋʋma 1953.[1]O da keŋi o secondary sakuri bɛ Achimota nɛ Opoku Ware Senior High Sakurin la. Lin nyaꞌaŋ ka o tɔlis Oberlin College n bɛ Ohio ani ka o paam o digirii kasɛta gbaʋŋ linɛ an economics la.[1] Ka lɛn tɔlisi maali o mastɛs digirii linɛ an applied economics la yi American University linɛ bɛ USA la.[2] Ka lin nyaꞌaŋ ka o lɛn tɔlis Howard University ni yʋʋma 1987 la ni n maal PhD zamisʋg linɛ an economics la.[1][3]

Osei da anɛ onɛ an da an Profɛsa n bɛ economics zamisʋg ni.[1]Nwadis atanꞌ la dabisim piisi nɛ ayɔpɔi la yʋʋma 2002, ka Osei da paas kpɛɛm banɛ tʋm n bɛ Merchant Bank (Ghana) Ltd la ni. Pɔi ka o naan tʋm ani la o da dɛŋim tʋmnɛ n bɛ Dillard University (USA) n an profɛsa, hali o da dɛŋim anɛ onɛ maan vɛɛnsʋg n bɛ Centre for Policy Analysis (Ghana) la ni.[4][5]

Osei da tʋmnɛ an Minista kanɛ gɔsid ligidi nam nɛ ti Ghana bɛllim nɔbigir yɛla la nyaꞌandɔl nwadis anu la ni yʋʋma 2003 la ni ka da lɛn an tʋm n an onɛ sanꞌan gɔmina kati ti teŋ la bɛllim sʋŋ yɛla.[3] Minista kanɛ da gɔsid ligidi nam Ghana bɛllim nɔbigir yɛla Kwadwo Baah Wiredu da kpila la nyaꞌaŋ ka ba gaŋ Osei ye o an minista kanɛ na gɔsid ligidi nam Ghana bɛllim nɔbigir yɛla.[6] O da tʋm ani hali ti paae nwadig yinne la ni daba yuobʋ la yʋʋma 2009 la ni Wabʋg Naꞌadɔɔg la da bas naꞌam la tis Maꞌasim Tiig Naꞌadɔɔg dim la ban da di yʋʋma 2008 vɔt kanɛ ka da maal la ni.[3][7]

Nwadis ayi la ni yʋʋma 2017 la ni, ka da zʋŋ Osei ye o an minista kanɛ an Monitoring and Evaluation Nana Akufo-Addo n da vɛɛnsi gɔsi o yɛla naae la, vɛɛnsʋg la da maali bɛ Ghana wadmaanib yir la ni.[8][9]Monitoring nɛ Evaluation minista tʋʋma la ba da nan yɔꞌɔgi li nɛ paalim ye li sʋŋ ka ba gɔsid Ghana tʋʋma nɛ ken siꞌem nɛ gbanꞌasʋma yɛla lin nan siꞌem ka gɔmina la nɔziꞌela la nyaŋi tʋm sʋŋa nɛ li tuon ken.[10]

Nwadis anu la yʋʋma 2017, ka gɔmina Nana Akufo-Addo da put Anthony Akoto Osei ye o paas ministanam bam piina awai (19) la ni. Ba da zaŋ Ministanam piina awai 19 nwa yʋda tis Ghana wadmaanib yir la ni ka Profɛsa Aaron Mike Oquaye onɛ an wadmaanib yir kpɛɛm onɛ gɔsid wadmaanib pianꞌad la mɔɔli tis yir la. Osei an minista kpɛɛm la zug da bɛ gɔmina la tuon saŋa wʋsa sʋŋid nɛ gbanꞌasa banɛ da ken wʋsa kati waꞌae Ghana nɔbigir yɛla.[11]

Kpi'eʋŋ sieba banɛ ni ka o da lɛn paam

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

O da anɛ Centre for Policy Analysis (CEPA) kpɛɛm, Accra; o da anɛ World Bank (Korean Division) kpɛɛm, yʋʋma 1987 la ni. O da lɛn anɛ profɛsa linɛ economics la nyaꞌandɔl n bɛ Howard Nyunivɛsiti la lin da yi yʋʋma 1984 ti paae 1995 la ni.[12]O da lɛn tʋm an onɛ sanꞌan, ka an Minista onɛ gɔsid ligidi nɛ teŋ la nɔbigir yɛla yʋʋma  2001 ti paae 2003 la ni ka lɛn Minista onɛ gɔsid ligidi nɛ teŋ la nɔbigir yɛla nyaꞌandɔl yʋʋma 2003 la ni ti paae yʋʋma 2007 la ni ka da lɛn kena an Minister of State, lin da yi yʋʋm 2007 ti paae yʋʋma 2008 la ni. Onɛ da an minista onɛ gɔsid ligidi nam yɛla la lin da yi nwadis awai la ni yʋʋma   2008 ti paae nwadig yinne la li daba yuobʋ yʋʋma 2009; onɛ da lɛn an wadmaan n tis Old Tafo-Pankrono sʋꞌʋlʋm la  lin da yi nwadig yinne la ni yʋʋma 2005 ti nwadig yinne la ni yʋʋma 2017 la ni.[1]

Ba da vɔti gaŋ Osei o ye o an wadmaan n tis Old Tafo sʋꞌʋlʋm linɛ Ashanti Region Ghana la, o yiiga ken da anɛ yʋʋm tusa ayi nɛ anaasi (2004) la ni ka o da kpɛnꞌ wadmaanib yir la.[13][14][15] O da ziꞌenɛ Wabʋg Naꞌadɔɔg la zugu di kʋk la.[14][15]O sʋꞌʋlʋm la da paas kʋkʋs bam piistanꞌ nɛ awai banɛ ka Wabʋg Naꞌadɔɔg dim da paam n bɛ  la ni Ashanti Region sʋꞌʋlʋm la.[16] Yʋʋm kanna Wabʋg Naꞌadɔɔg wadmaanib la da zuꞌoe gat, ba da anɛ 128 n yi wadmaanib la kanl wʋsa linɛ da an 230 la ni.[17]Yʋʋma 2004 la ni la O da paamnɛ vɔɔt tusa pistan nɛ anaasi, kɔbuswai nɛ pisnu nɛ ayɔpɔi (34,957)  yi vɔɔt la kanl wʋsa linɛ da an Tusa pisnaasi nɛ anaasi (44,000) la ni.[14][15] Kɔbiga pʋʋginɛ o da mɔri pisyɔpɔi nɛ awai du'al anaasi (79.4%) vɔɔt la wʋsa pʋʋgin.[14][15] Onɛ Salu Ibrahim Maꞌasim Tiig Naꞌadɔɔg nid, Andrews K Asamoah-Akoto onɛ da an CPP nid la nɛ Amediku Dominic D Quarshie onɛ da ziꞌe o nyari la ka o di ka basi ba.[14][15]Wadmaanib bama tanꞌ nwa da paamnɛ vɔt bam 7,116 (16.2%), 426 (1%) nɛ 1,501  (3.4%), wʋʋ ba yʋda la tʋʋnl dɔl taab siꞌem la, n yi vɔt la kanl ni.[14][15]

2008 Vɔɔtʋg yɛla

Yʋʋma 2008 la ni, ka ba da lɛn vɔt ka Osei di Wabʋg Naꞌadɔɔg nɔba zug n bɛ sʋꞌʋlʋm kan noo ni.[18][19]O sʋꞌʋlʋm la da paas kʋkʋs bam piistanꞌ nɛ anaasi banɛ ka Wabʋg Naꞌadɔɔg dim da paam n bɛ  la ni Ashanti Region sʋꞌʋlʋm la.[20] Yʋʋm kanna Wabʋg Naꞌadɔɔg wadmaanib la da zuꞌoe gat, ba da anɛ 109 n yi wadmaanib la kanl wʋsa linɛ da an 230 la ni.[21] Osei  da paamnɛ vɔt bam 36,171 n yi vɔt la kanl wʋsa linɛ da an  47,478 la ni.[18][19] Kɔbiga pʋʋginɛ o da mɔri 76.18% vɔt la kanl wʋsa ni.[18][19] Onɛ Swallah Ali PNC nid, Dominic Kwabena Anomah Maꞌasim Tiig nid, Issah Abdul Salam CPP nid, nɛ  Mohammed Rabui Umar RPD da ziꞌen ka o di ka basi ba.[18][19] Naꞌanyaꞌandi atanꞌ nwa da paamnɛ  427, 10,386, 375 nɛ 119 vɔt, wʋʋ ba yʋda la tʋʋnl siꞌem la, n yi vɔt la kanl wʋsa ni.[18][19] Kɔbiga pʋʋginɛ ba da paamnɛ  37.59%, 5.43% nɛ 1.28%, wʋʋ ba yʋda tʋʋnl dɔl siꞌem la, , n yi vɔt la kanl wʋsa ni.[18][19]

2012 Vɔɔtʋg yɛla

Yʋʋma 2012 vɔɔt la ni la ka ba vɔt ka Osei lɛn di n bɛ sʋꞌʋlʋm ni yaꞌas.[22][23] O da paamnɛ vɔt bam 43,561 yi vɔt la wʋsa linɛ da an 57,478 la ni.[22][23] Kɔbiga pʋʋginɛ o da mɔr 75.79% vɔt la kanl wʋsa ni.[22][23] On nɛ Memuna Kabore Abu-Bakr  Maꞌasim Tiig nid, Faruk Muhammed Tankoh PNC nid nɛ Issah Abdul Salam onɛ da an CPP nid la da ziꞌen ka o di ka basi ba.[22][23] Ba wʋsa da paamnɛ vɔt bam 13,454, 149 nɛ 314 votes, wʋʋ ba yʋda la tʋʋnl taaba siꞌem la, n yi vɔt la kanl wʋsa ni Kɔbiga pʋʋginɛ ba da mɔri 23.41%, 0.26% and 0.55%, wʋʋ ba yʋda tʋʋnl taaba siꞌem la, vɔt la kanl wʋsa ni.[22][23]

O vʋm bɛllim nɛ o kʋm

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Osei da anɛ Kristo biig onɛ an Catholic nid.[1]O da di puꞌa mɔr biis atanꞌ. O da kpinɛ nwadis atanꞌ la dabisim piisi la yʋʋma 2023 la ni, o nyɛ yʋʋma piisyuobʋ nɛ awai (69).[1]

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 http://www.ghanamps.com/mps/details.php?id=5279
  2. ↑ https://www.parliament.gh/mps?mp=205
  3. 1 2 3 https://ifsghana.org/ranking-member-finance-standing-committee-ex-officio-member/
  4. ↑ http://otma.gov.gh/members-parliament.php
  5. ↑ https://www.ghanaweb.com/person/Anthony-Akoto-Osei-2527
  6. ↑ https://www.modernghana.com/news/183626/ghanas-finance-minister-dies-baah-wiredu.html
  7. ↑ https://www.modernghana.com/news/318872/i-deserve-another-term-akoto-osei.html
  8. ↑ https://www.graphic.com.gh/news/general-news/2nd-batch-of-ministerial-nominees-ursula-akoto-osei-joe-ghartey-in.html
  9. ↑ https://yen.com.gh/88693-president-akufo-addo-swears-otiko-djaba-al-ministers.html
  10. ↑ https://citifmonline.com/2017/01/dr-akoto-osei-heads-new-monitoring-and-evaluation-ministry/
  11. ↑ https://web.archive.org/web/20170731025902/http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Arts-Minister-Catherine-Afeku-makes-it-to-Cabinet-542839
  12. ↑ https://www.primenewsghana.com/politics/profile-of-dr-anthony-akoto-osei-minister-designate-for-monitoring-and-evaluation.html
  13. ↑ https://www.parliament.gh/mps?mp=205
  14. 1 2 3 4 5 6 http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2004/ashanti/37/index.php
  15. 1 2 3 4 5 6 https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Akoto_Osei#cite_ref-:3_15-4
  16. ↑ https://www.fact-checkghana.com/statistics-presidential-parliamentary-election-results/
  17. ↑ http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2004/president/index.php
  18. 1 2 3 4 5 6 https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Akoto_Osei#cite_ref-:4_18-2
  19. 1 2 3 4 5 6 https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Akoto_Osei#cite_ref-:5_19-2
  20. ↑ http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2008/ashanti/index.php
  21. ↑ http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2008/index.php
  22. 1 2 3 4 5 http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2012/ashanti/37/index.php
  23. 1 2 3 4 5 https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Akoto_Osei#cite_ref-:7_23-1