Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Anthony Akoto Osei

Di yinɛ Wikipiidia
Anthony Akoto Osei
ninsaal
Sex or genderDau Dɛmisim gbɛlima
Country of citizenshipGhana Dɛmisim gbɛlima
Yu'ur Kane ka ba tis oAnthony Dɛmisim gbɛlima
Du'am yuum18 Vaala/Nwadisanu 1953 Dɛmisim gbɛlima
Duam zin'igPankrono Dɛmisim gbɛlima
Date of death20 Dɔnwalig/Nwadisanaasi 2023 Dɛmisim gbɛlima
Languages spoken, written or signedEnglish Dɛmisim gbɛlima
Tuumaeconomist, politician, banker, minister Dɛmisim gbɛlima
Educated atHoward University, American University, Oberlin College, Opoku Ware Senior High School Dɛmisim gbɛlima
Member of political partyNew Patriotic Party Dɛmisim gbɛlima
Religion or worldviewChristianity Dɛmisim gbɛlima

Anthony Akoto Osei anɛ Ghana pɔlitis nwɛɛd ka an banker, ba da dua o nɛ nwadis anaasi la ni dabisim piinɛ anii yʋʋma 1953 ti paae nwadis atan la ni dabisim piisi yʋʋma 2023 la ni.[1] John Agyekum Kufuor Gɔmina diib win la ka Osei da an minista kanɛ gɔsid ligidi Ghana teŋ nɔbigir yɛla la ka da lɛn an minista kanɛ gɔsid ligidi nam yɛla. O da anɛ wadmaan n tis Old Tafo linɛ bɛ Ashanti Region sʋꞌʋlʋm la.[1]

Vʋm pinilʋg nɛ sakur yɛla

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Ba dua Osei nɛ bɛ Kumasi, tempʋʋg titaar linɛ bɛ Ashanti Region sʋʋlʋm, nwadis anaasi la ni dabisim piina anii yʋʋma 1953.[1]O da keŋi o secondary sakuri bɛ AchimotaOpoku Ware Senior High Sakurin la. Lin nyaaŋ ka o tɔlis Oberlin College n bɛ Ohio ani ka o paam o digirii kasɛta gbaʋŋ linɛ an economics la.[1] Ka lɛn tɔlisi maali o mastɛs digirii linɛ an applied economics la yi American University linɛ bɛ USA la.[2] Ka lin nyaaŋ ka o lɛn tɔlis Howard University ni yʋʋma 1987 la ni n maal PhD zamisʋg linɛ an economics la.[1][3]

Osei da anɛ onɛ an da an Profɛsa n bɛ economics zamisʋg ni.[1]Nwadis atan la dabisim piisi nɛ ayɔpɔi la yʋʋma 2002, ka Osei da paas kpɛɛm banɛ tʋm n bɛ Merchant Bank (Ghana) Ltd la ni. Pɔi ka o naan tʋm ani la o da dɛŋim tʋmnɛ n bɛ Dillard University (USA) n an profɛsa, hali o da dɛŋim anɛ onɛ maan vɛɛnsʋg n bɛ Centre for Policy Analysis (Ghana) la ni.[4][5]

Osei da tʋmnɛ an Minista kanɛ gɔsid ligidi nam nɛ ti Ghana bɛllim nɔbigir yɛla la nyaandɔl nwadis anu la ni yʋʋma 2003 la ni ka da lɛn an tʋm n an onɛ sanan gɔmina kati ti teŋ la bɛllim sʋŋ yɛla.[3] Minista kanɛ da gɔsid ligidi nam Ghana bɛllim nɔbigir yɛla Kwadwo Baah Wiredu da kpila la nyaaŋ ka ba gaŋ Osei ye o an minista kanɛ na gɔsid ligidi nam Ghana bɛllim nɔbigir yɛla.[6] O da tʋm ani hali ti paae nwadig yinne la ni daba yuobʋ la yʋʋma 2009 la ni Wabʋg Naadɔɔg la da bas naam la tis Maasim Tiig Naadɔɔg dim la ban da di yʋʋma 2008 vɔt kanɛ ka da maal la ni.[3][7]

Nwadis ayi la ni yʋʋma 2017 la ni, ka da zʋŋ Osei ye o an minista kanɛ an Monitoring and Evaluation Nana Akufo-Addo n da vɛɛnsi gɔsi o yɛla naae la, vɛɛnsʋg la da maali bɛ Ghana wadmaanib yir la ni.[8][9]Monitoring nɛ Evaluation minista tʋʋma la ba da nan yɔɔgi li nɛ paalim ye li sʋŋ ka ba gɔsid Ghana tʋʋma nɛ ken siem nɛ gbanasʋma yɛla lin nan siem ka gɔmina la nɔziela la nyaŋi tʋm sʋŋa nɛ li tuon ken.[10]

Nwadis anu la yʋʋma 2017, ka gɔmina Nana Akufo-Addo da put Anthony Akoto Osei ye o paas ministanam bam piina awai (19) la ni. Ba da zaŋ Ministanam piina awai 19 nwa yʋda tis Ghana wadmaanib yir la ni ka Profɛsa Aaron Mike Oquaye onɛ an wadmaanib yir kpɛɛm onɛ gɔsid wadmaanib pianad la mɔɔli tis yir la. Osei an minista kpɛɛm la zug da bɛ gɔmina la tuon saŋa wʋsa sʋŋid nɛ gbanasa banɛ da ken wʋsa kati waae Ghana nɔbigir yɛla.[11]

Kpi'eʋŋ sieba banɛ ni ka o da lɛn paam

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

O da anɛ Centre for Policy Analysis (CEPA) kpɛɛm, Accra; o da anɛ World Bank (Korean Division) kpɛɛm, yʋʋma 1987 la ni. O da lɛn anɛ profɛsa linɛ economics la nyaandɔl n bɛ Howard Nyunivɛsiti la lin da yi yʋʋma 1984 ti paae 1995 la ni.[12]O da lɛn tʋm an onɛ sanan, ka an Minista onɛ gɔsid ligidi nɛ teŋ la nɔbigir yɛla yʋʋma  2001 ti paae 2003 la ni ka lɛn Minista onɛ gɔsid ligidi nɛ teŋ la nɔbigir yɛla nyaandɔl yʋʋma 2003 la ni ti paae yʋʋma 2007 la ni ka da lɛn kena an Minister of State, lin da yi yʋʋm 2007 ti paae yʋʋma 2008 la ni. Onɛ da an minista onɛ gɔsid ligidi nam yɛla la lin da yi nwadis awai la ni yʋʋma   2008 ti paae nwadig yinne la li daba yuobʋ yʋʋma 2009; onɛ da lɛn an wadmaan n tis Old Tafo-Pankrono sʋʋlʋm la  lin da yi nwadig yinne la ni yʋʋma 2005 ti nwadig yinne la ni yʋʋma 2017 la ni.[1]

Ba da vɔti gaŋ Osei o ye o an wadmaan n tis Old Tafo sʋʋlʋm linɛ Ashanti Region Ghana la, o yiiga ken da anɛ yʋʋm tusa ayi nɛ anaasi (2004) la ni ka o da kpɛn wadmaanib yir la.[13][14][15] O da zienɛ Wabʋg Naadɔɔg la zugu di kʋk la.[14][15]O sʋʋlʋm la da paas kʋkʋs bam piistan nɛ awai banɛ ka Wabʋg Naadɔɔg dim da paam n bɛ  la ni Ashanti Region sʋꞌʋlʋm la.[16] Yʋʋm kanna Wabʋg Naadɔɔg wadmaanib la da zuoe gat, ba da anɛ 128 n yi wadmaanib la kanl wʋsa linɛ da an 230 la ni.[17]Yʋʋma 2004 la ni la O da paamnɛ vɔɔt tusa pistan nɛ anaasi, kɔbuswai nɛ pisnu nɛ ayɔpɔi (34,957)  yi vɔɔt la kanl wʋsa linɛ da an Tusa pisnaasi nɛ anaasi (44,000) la ni.[14][15] Kɔbiga pʋʋginɛ o da mɔri pisyɔpɔi nɛ awai du'al anaasi (79.4%) vɔɔt la wʋsa pʋʋgin.[14][15] Onɛ Salu Ibrahim Maasim Tiig Naadɔɔg nid, Andrews K Asamoah-Akoto onɛ da an CPP nid la nɛ Amediku Dominic D Quarshie onɛ da zie o nyari la ka o di ka basi ba.[14][15]Wadmaanib bama tan nwa da paamnɛ vɔt bam 7,116 (16.2%), 426 (1%) nɛ 1,501  (3.4%), wʋʋ ba yʋda la tʋʋnl dɔl taab siem la, n yi vɔt la kanl ni.[14][15]

2008 Vɔɔtʋg yɛla

Yʋʋma 2008 la ni, ka ba da lɛn vɔt ka Osei di Wabʋg Naadɔɔg nɔba zug n bɛ sʋʋlʋm kan noo ni.[18][19]O sʋʋlʋm la da paas kʋkʋs bam piistan nɛ anaasi banɛ ka Wabʋg Naadɔɔg dim da paam n bɛ  la ni Ashanti Regionʋlʋm la.[20] Yʋʋm kanna Wabʋg Naadɔɔg wadmaanib la da zuoe gat, ba da anɛ 109 n yi wadmaanib la kanl wʋsa linɛ da an 230 la ni.[21] Osei  da paamnɛ vɔt bam 36,171 n yi vɔt la kanl wʋsa linɛ da an  47,478 la ni.[18][19] Kɔbiga pʋʋginɛ o da mɔri 76.18% vɔt la kanl wʋsa ni.[18][19] Onɛ Swallah Ali PNC nid, Dominic Kwabena Anomah Maasim Tiig nid, Issah Abdul Salam CPP nid, nɛ  Mohammed Rabui Umar RPD da zien ka o di ka basi ba.[18][19] Naanyaandi atan nwa da paamnɛ  427, 10,386, 375 nɛ 119 vɔt, wʋʋ ba yʋda la tʋʋnl siem la, n yi vɔt la kanl wʋsa ni.[18][19] Kɔbiga pʋʋginɛ ba da paamnɛ  37.59%, 5.43% nɛ 1.28%, wʋʋ ba yʋda tʋʋnl dɔl siem la, , n yi vɔt la kanl wʋsa ni.[18][19]

2012 Vɔɔtʋg yɛla

Yʋʋma 2012 vɔɔt la ni la ka ba vɔt ka Osei lɛn di n bɛ sʋʋlʋm ni yaas.[22][23] O da paamnɛ vɔt bam 43,561 yi vɔt la wʋsa linɛ da an 57,478 la ni.[22][23] Kɔbiga pʋʋginɛ o da mɔr 75.79% vɔt la kanl wʋsa ni.[22][23] On nɛ Memuna Kabore Abu-Bakr  Maasim Tiig nid, Faruk Muhammed Tankoh PNC nid nɛ Issah Abdul Salam onɛ da an CPP nid la da zien ka o di ka basi ba.[22][23] Ba wʋsa da paamnɛ vɔt bam 13,454, 149 nɛ 314 votes, wʋʋ ba yʋda la tʋʋnl taaba siem la, n yi vɔt la kanl wʋsa ni Kɔbiga pʋʋginɛ ba da mɔri 23.41%, 0.26% and 0.55%, wʋʋ ba yʋda tʋʋnl taaba siem la, vɔt la kanl wʋsa ni.[22][23]

O vʋm bɛllim nɛ o kʋm

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Osei da anɛ Kristo biig onɛ an Catholic nid.[1]O da di pua mɔr biis atan. O da kpinɛ nwadis atan la dabisim piisi la yʋʋma 2023 la ni, o nyɛ yʋʋma piisyuobʋ nɛ awai (69).[1]

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 http://www.ghanamps.com/mps/details.php?id=5279
  2. https://www.parliament.gh/mps?mp=205
  3. 1 2 3 https://ifsghana.org/ranking-member-finance-standing-committee-ex-officio-member/
  4. http://otma.gov.gh/members-parliament.php
  5. https://www.ghanaweb.com/person/Anthony-Akoto-Osei-2527
  6. https://www.modernghana.com/news/183626/ghanas-finance-minister-dies-baah-wiredu.html
  7. https://www.modernghana.com/news/318872/i-deserve-another-term-akoto-osei.html
  8. https://www.graphic.com.gh/news/general-news/2nd-batch-of-ministerial-nominees-ursula-akoto-osei-joe-ghartey-in.html
  9. https://yen.com.gh/88693-president-akufo-addo-swears-otiko-djaba-al-ministers.html
  10. https://citifmonline.com/2017/01/dr-akoto-osei-heads-new-monitoring-and-evaluation-ministry/
  11. https://web.archive.org/web/20170731025902/http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Arts-Minister-Catherine-Afeku-makes-it-to-Cabinet-542839
  12. https://www.primenewsghana.com/politics/profile-of-dr-anthony-akoto-osei-minister-designate-for-monitoring-and-evaluation.html
  13. https://www.parliament.gh/mps?mp=205
  14. 1 2 3 4 5 6 http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2004/ashanti/37/index.php
  15. 1 2 3 4 5 6 https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Akoto_Osei#cite_ref-:3_15-4
  16. https://www.fact-checkghana.com/statistics-presidential-parliamentary-election-results/
  17. http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2004/president/index.php
  18. 1 2 3 4 5 6 https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Akoto_Osei#cite_ref-:4_18-2
  19. 1 2 3 4 5 6 https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Akoto_Osei#cite_ref-:5_19-2
  20. http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2008/ashanti/index.php
  21. http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2008/index.php
  22. 1 2 3 4 5 http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2012/ashanti/37/index.php
  23. 1 2 3 4 5 https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Akoto_Osei#cite_ref-:7_23-1