Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Bono Region

Di yinɛ Wikipiidia
(Maligin lɛbisi yina Bono region)
Bono Region
Regions of Ghana
Inception13 Fulumfug/Nwadisatan' 2019 Dɛmisim gbɛlima
Native labelBono Region Dɛmisim gbɛlima
ContinentAfrica Dɛmisim gbɛlima
CountryGhana Dɛmisim gbɛlima
CapitalSunyani Dɛmisim gbɛlima
Located in the administrative territorial entityGhana Dɛmisim gbɛlima
LocationGhana Dɛmisim gbɛlima
Coordinate location7°20′0″N 2°20′0″W Dɛmisim gbɛlima
Shares border withSavannah Region, Bono East Region, Ahafo region, Ashanti Region, Western North Region Dɛmisim gbɛlima
Map

Bono region anɛ Ghana region nam piinɛ ayuobʋ (16) la yinne. Brong-Ahafo region  anɛ region kanɛ da kpɛlim ban da nwaae Bono East region nɛ Ahafo region maal region paala la.[1] Sunyani, ka sieba buon ye green city ka di bɛ Ghana la, aan di tempʋtitaꞌar.[2][3] Sunyani na nyaŋi nwɛꞌ nyɔꞌɔg ye dinɛ an tempʋkanɛ an nyain ka ba lɛn maan zinꞌinig nam bɛdegʋ ani yaꞌas.[4]

Ba da maal region lanɛ ban da nwaae Ahafo region nɛ Bono East region nami yi Brong-Ahafo region la. Region la maalʋg dɔlisnɛ Nana Akuffo Addo da nwɛꞌɛdi o pɔlitis ka yɛl siꞌem yʋʋm tusa ayi nɛ piinɛ ayuobʋ (2016) la. Lʋgʋr paal kanɛ an Ministry of Regional Reorganization and Development, ka Hon. Dan Botwe da aan di tuon gat la da gɔs ka siꞌel wʋsa maal. Yʋʋmtusa ayi nɛ piinɛ ayɔpɔi nwadisa atan (March 2017) la ni, ministry la da maal suoya ye ba pinꞌil region nam la laꞌas nɛ Council of State. Lʋgʋr la da siꞌal nwɛnɛ nɔɔrim pistan nɛ ayuobʋ (36 times) din yi sankanɛ ka ba da maal gbana la yʋʋm tusa ayi nɛ piinɛ ayɔpɔi nwadisa anii (August 2017) la ni. Region nam la maalʋg wʋsa naar da anɛ vɔɔtʋg kanɛ ka ba da kɛ ka nimbanɛ bɛ sʋꞌʋlimin la vɔɔt ye ba maal region paal la 27 December 2018 ka ba da siak nwaae. Brong Ahafo Region da lɛn kae yaꞌasa din ka ba buon ye Brong Ahafo Region Co-ordinating Council (BARCC).

Din nyaꞌaŋ, dɔlisid 1992 wada gbaʋŋ la, Article 255 nɛ Article 186 of the Local Governance Act, 2016 (Act 936 as Amended), Bono Regional Co-ordinating Council (BRCC) anɛ bʋn saaŋ ka diꞌe BARCC nɔbir. Nɛꞌɛŋa zug, di da mɔr suor ye ba zuŋ BRCC ka di nyaŋi tʋmi di tʋʋma din nar siꞌem.[5][6]

Region la tʋmnɛ pɔlitical administration dɔlisid local government system. Region la pʋnɛ MMDA's piinɛ ayi (12) (Di pʋ mɔr Metropolitanɛ, Municipal nam anu (5) nɛ Ordinary Assembly nam ayɔpɔi (7).[7] District, Municipal or Metropolitan Assembly, wʋsa mɔr Chief Executive, onɛ ziꞌeni tis gɔmena la ka lɛɛ tʋmmi dɔlisid presiding member onɛ ka assembly members gaŋ ye o aan ba tuon gat la.[8]

Districts banɛ bɛ Bono Region[9]
# MMDA Name Capital MMDA Type Member of Parliament Party
1 Banda Banda Ahenkro Ordinary Ahmed Ibrahim NDC
2 Berekum East Berekum Municipal Nelson Kyeremeh NPP
3 Berekum West Jinijini Ordinary Kwaku Agyenim-Boateng NPP
4 Dormaa Central Dormaa-Ahenkro Municipal Kwaku Agyeman-Manu NPP
5 Dormaa East Wamfie Ordinary Paul Apreku Twum Barimah NPP
6 Dormaa West Nkrankwanta Ordinary Vincent Oppong Asamoah NDC
7 Jaman North Sampa Ordinary Frederick Yaw Ahenkwah NDC
8 Jaman South Japekrom Municipal Williams Okofo-Dateh NDC
9 Sunyani Sunyani Municipal Kwasi Ameyaw Cheremeh NPP
10 Sunyani West Odumase Ordinary Ignatius Baffour Awuah NPP
11 Tain Nsawkaw Ordinary Adama Sulemana NDC
12 Wenchi Wenchi Municipal Haruna Seidu NDC

Teŋ la topography anɛ dinɛ bɛ teŋin ka pʋ gaad 152 metresɛ. Di mɔr tiis banɛ maꞌae siꞌaa ka tan la mɔr kʋꞌʋlim hali. Region la kuod zʋkuosa (Cash crops) nwɛnɛ atinya, timber, nɛ banɛ kpɛlim, nɛ diibnam nwɛnɛ kawɛnna, banki, bɔɔdia, baŋkan, kamantɔɔsi/toosi nɛ sieba bɛdegʋ.

Bono Region tɔtnɛ Savannah Region lɛbid Ya-datiʋŋ,ka tɔt nɛ  Ghana-Côte d'Ivoire lɛbid Ya-tuona, Ya-nyaꞌaŋ anɛ Bono East, ka Ya-nyaꞌaŋ an Ahafo Region.

Di mɔr nidib kal nwɛnɛ miliyɔŋ yinne, tusa kɔbisyi nɛ anii, kɔbisyuobʋ nɛ pisnaasi nɛ awai (1,208,649) dɔlisid Ghana statistical service yʋʋm tusa ayi nɛ pisi nɛ yinne (2021) nidib kaalʋg la.[10]

Zinꞌivɛnlla nɛ gɔɔnb zinꞌig

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Bui National Park,.

Bui Dam,

Duasidan Monkey Sanctuary

Gbaʋŋ zamisʋg nɛ pʋꞌʋsim

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Region la na nyaŋi nwɛꞌ nyɔꞌɔg nɛ din mɔr public institutions nwɛnɛ

University of Energy and Natural Resources,

Sunyani Technical University,

Dormaa Senior High School,

Sunyani Senior High school,

St. Vitus,

Notre Dame Girls Senior High School,

Sacred Heart Senior High School,

Twene Amanfo Senior High Technical School,

Odumanseman Senior High School,

Bonoman Senior High School,

Abesim Senior High School

Nɛ asʋꞌo-m-mɛŋ Sakuya bɛdegʋ nwɛnɛ

Catholic University bɛ Fiapre,

Ideal College,

Saint James Senior High Seminary bɛ Abesim,

Miracle Preparatory Junior & High School,

Sunyani Business High School.

Bono Ancestral Worship and spirituality ka Kristo biis pʋ'ʋsim an pʋ'ʋskanɛ gat banɛ kpɛlim la.[11]

Buudi malima nɛ nidib bɛllim

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Buudi malima nɛ tiga bɛdegʋ bɛ region la ni. Kwafie an dinɛ ka Dormaa, Berekum nɛ Nsoatre dim maan nwadis piinɛ yinne, nwadis piinɛ ayi nɛ yʋʋmpaal nwadig la mi ka Munufie mɛ an dinɛ ka Drobo nam maan. Ba maan tiga bama ye ba pie ka diis naꞌakʋgʋs la nɛ bada la. Ka di dabistitaꞌar bɛnɛ naꞌayin la. Nidib niŋ yadda ye di anɛ Dormaa Ahenkro (Aduana) dim mɔr bugum kpɛnꞌ Ghana na,din ka ba tiend nintitaꞌakaŋa yɛla. Akwantukese anɛ dinɛ ka Suma nidib maani o nwadisa atan la ni

  1. ↑ https://web.archive.org/web/20190904041412/https://www.myjoyonline.com/politics/2019/February-15th/brong-ahafo-to-be-known-as-bono-region.php
  2. ↑ https://citinewsroom.com/2021/05/sunyani-14-year-old-final-year-jhs-student-found-dead-in-suspected-suicide/
  3. ↑ https://citinewsroom.com/2021/05/lets-wait-for-police-investigation-into-death-of-14-year-old-final-year-student-school/
  4. ↑ https://web.archive.org/web/20201206010630/https://www.ghana.travel/places-to-visit/regions/brong-ahafo/
  5. ↑ https://allafrica.com/stories/201907290566.html
  6. ↑ https://web.archive.org/web/20200131173354/https://www.gbcghanaonline.com/news/president-akufo-addo-swears-in-ministers-of-bono-and-oti-region/2019/
  7. ↑ https://sites.google.com/site/ghanaplacenames/database
  8. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Bono_Region#cite_note-2
  9. ↑ http://www.geohive.com/cntry/ghana.aspx
  10. ↑ http://www.statsghana.gov.gh/regionalpopulation.php?population=MTMxOTU3MTAxOC44MjU=&&Bono&regid=2
  11. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Ghana