Parliament of ghana
| Native label | Parliament of Ghana |
|---|---|
| Position held by head of the organization | Speaker of Parliament |
| Country | Ghana |
| Coordinate location | 5°33′24″N 0°11′24″W |
| Member of | African Parliamentary Union |
| Applies to jurisdiction | Ghana |
| Headquarters location | Osu |
| Official website | http://www.parliament.gh |

Parliament of Ghana anɛ wada maalʋg lʋgʋr, legis lative body kanɛ bɛ Ghana Gɔbina, Government of Ghana ni.
Li siꞌigir
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Wadmaan-nam da pinꞌil Ghana nɛ 1850, saŋ kanɛ ka teŋgbaʋŋ la da an British colony ka li yʋꞌʋr da buon ye Gold Coast. Lʋgʋr la da buon ye Legislative Council la da anɛ li saꞌan, ka gɔbina zugraan, Governor lɛɛ da mɔr iku nɛ paŋ wʋsa. Tiꞌasig da naam 1916 nɛ 1925 yʋʋma la ni, amaa gɔbina zugraan la iku la da tʋm nɛ luos wʋsa ni. Ba da ziꞌel wada, constitution paal kanɛ da tis sour ye onɛ kaꞌ Legislative Council nida, unofficial member tuꞌoe lieb gɔbina zugraan ka zugraan kanɛ zinꞌ la kʋ an ex officio zugraan lʋgʋr la ni. Malʋŋ kaŋa nwa da tʋm nɛ ti keŋ paae 1951 yʋʋm la ni, saŋ kanɛ ka ti wada maalʋg lʋgʋr, Legislature la da gaŋi li yiiga pianꞌa-pianꞌad,Speaker- Sir Emmanuel Charles Quist.
1951 yʋʋm la da an yiiga yʋʋm kanɛ k aba da maal universal suffrage vɔɔtʋg. Convention People's Party (CPP) la da naam 1949 yʋʋm la ka Kwame Nkrumah da aan ba tuon-gat la da di yaꞌan vɔɔtʋg, the election la ni. Naꞌadɔɔg kanɛ mɛ da an United Gold Coast Convention ka (UGCC) ka J. B. Danquah da aan ba toungat la da lu vɔɔtʋg la ni nɛ ka li nidib la da widigi, Nkrumah kanɛ ka ba da yɔɔ o sariga ni 1950 yʋʋm la subvention yɛla,pinꞌiligin la yiib nyaꞌaŋ, ka ba da gaŋ o kꞌo an Government Business kpɛɛm, ka da ti lieb teŋgbaʋŋ la yiiga Prime Minister yʋʋm kanɛ da dɔl la.
Legislative Assembly elections kanɛ da naam 1954 yʋʋm la da anɛ yaꞌan yaꞌasi ti CPP. Ka paati la da di kʋgʋs 71 yi kʋgʋs 104. Li da lɛn dinɛ kʋgʋs 71 yi kʋgʋs 104 1956 Legislative Assembly elections la ni. Ba da tiaki pʋd Gold Coast nɛ Ghana ka bas sour ka li sʋꞌʋgi li mɛŋ Donwalig nwadig daba ayuobʋ daar,1957 yʋʋm la ni, ka British naꞌab kpɛlim an teŋ la zugraan. Ba da pʋt Legislative Assembly ye National Assembly.
Ban da siak ye Republican constitution paal ziꞌen la, Ghana da kpɛn gbana nii yʋʋn lieb Republic Morug nwadig dabsir yinne, 1960 yʋʋm la ni ka Kwame Nkrumah an gɔbina zugraan, President. Plebiscite la da lieb tʋʋm paali yi nidib la saꞌan k aba da tʋgʋs Nationa Assembly la yʋʋma anu yaꞌas. Ba da vɔt ya, referendum ye ba gbanꞌae ye naꞌadɔɔg yinne, one-party state maꞌaa na bɛ 1964 yʋʋm la ni. Dinzugɔ, CPP naꞌan-yaꞌadib maꞌaa da ziꞌen National Assembly Election, vɔɔtʋg la 1965 yʋʋm la ni. Fuut dim la da kadi Nkrumah yis 1966 yʋʋm la ni ka kad naꞌadɔɔddi naamʋg ka widig National Assembly la.
Teŋgbaʋŋ la da lɛb nɛ civilian rule 1969 yʋʋm la ni. Vɔɔtʋg, Elections da naam Motul nwadig 29, yʋʋm kan ni nɔɔ ka Progress Party (PP) la di yaꞌan nɛ Kofi Abrefa Busia, kan k aba di 105 yi National Assembly 140 kʋgʋs la ni. O da zinꞌin Prime Minister kʋk la zug nɛ Senlʋŋ nwadig,3 daar 1969 yʋʋm la ni. Fuut dim la da kadi o gɔbina la yis coup ni 1972 yʋʋm la ni.
Third Republic, Republic atanꞌ ni la da zaŋ nɛ 1979 ti paae1981, paati kanɛ da zuꞌoe National Assembly la ni da anɛ People's National Party (PNP), nɛ Hilla Limann kanɛ da di kʋgʋs 71 yi kʋgʋs 104 vɔɔtʋg, elections kanɛ da naam Sigir nwadig 18, 1979 yʋʋm la ni. Fuut dim daamʋg 1981 yʋʋm la nyaꞌaŋaa, ba da kat gɔbina lʋga wʋsa nɛ naꞌadɔɔd malima bas nɛ, ka kadi ba bɛllim. International Criminal Court (ICC) Zugraan, judge Piotr Hofmanski buol wadmaannib zugraan,Rt Hon. Alban S.K. Bagbin o offis ni Accra.[1]
Wadmaannib yir kanɛ paasa anaasi, Parliament of the Fourth Republic
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Yʋʋm piinɛ yinne nyaꞌaŋ fuut dim la da zanl teŋgbaʋŋ la, ba da ziꞌel wada paal 1992 referendum. Presidential elections da naam Sapal nwadig la ni ka Jerry Rawlings, 1981yʋʋm ka da ti lieb fuut dim gɔbina Zugraan. Naꞌadɔɔg kanɛ da lu la da pʋ siꞌakɛ ka da zanꞌas, boycotted December parliamentary elections la. Ka lin zugɔɔ Rawlings National Democratic Congress (NDC) da di kʋgʋs 189 yi kʋgʋs 200 wadmaannib yin la.
Naꞌadɔɔd wʋsa da paas 1996 parliamentary elections la ni. NDC da di 133 yi kʋgʋs 200, ka New Patrotic Party (NPP) kanɛ zuꞌoe gaad naꞌadɔɔ banɛ kpɛlim la di kʋgʋs 60. Naꞌadɔ bibisa ayi da da kʋgʋs banɛ da kpɛlim la.
2000 elections la da pɛꞌɛl nini hali bɔzugɔ, wada kanɛpʋ dɔlis sour da gu President Rawlings kʋ pʋ nyaꞌ vɔɔtʋg laa. Zugraannam vɔɔtʋg, presidential poll la ni, John Kufour, NPP naꞌanyaꞌad la da lɔb NDC naꞌanyaꞌad Jonh Atta Mills run-off vɔɔtʋgin. Kʋgʋs 200 bɛ wadmaannib yin laa, NPP da di kʋgʋs 100, ka NDC dɔlis nɛ 92. Paati bibis nɛ a sʋꞌʋ m mɛŋ paati dim zaŋ kʋgʋs banɛ kpɛlim la.
Kufour da lɛn di yaꞌan re-elected ni 2004 yʋʋm la ni ka New Patrotic Party (NPP) da di kʋgʋs 128 yi kʋgʋs 230 pʋʋgʋn wadmaannib vɔɔtʋg, parliamentary elections la ni. Paati kanɛ dɔl nyaꞌaŋ, National Democratic Congress (NDC) di kʋgʋs 94, ka paati nama ayi sieba – People's National Convention (PNC) la nɛ Convention People's Party (CPP) – di kʋgʋsa anaasi nɛ atanꞌ. A sʋꞌʋ m mɛŋ na'anya'adib Independent candidates da zaŋ kʋgʋs banɛ da kpɛlim la.
Naꞌadɔɔg kanɛ da zuꞌoe bɛɛ, (or first past the post) voting system da tʋm Ghana wadmaannib vɔɔtʋg la ni 2012 vɔɔtʋg la ni sa paae nananna, teŋgbaʋŋ la pʋdig nɛ sʋꞌʋlim constituencies nam yin yin kɔbʋs yi nɛ pisyɔpɔi nɛ anu-275. Wadmaannib la tʋm nɛ yʋʋma anaasi bɛn.
Li kpɛŋ la tʋm siem
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]- Pianꞌa-pianꞌad
Pianꞌa-pianꞌad la gɔsid yir la yɛla, ka gɔsid kɛ ka tʋʋma dɔl nɛ yir la wada an siꞌem. Vɔɔtʋg yaꞌ naami gaad, naꞌadɔɔg ka nɛ zuꞌoe la gbanꞌad nɛ, nɛ naꞌadɔɔd banɛ kpɛlim la gaŋ pianꞌa-pianꞌad. Pianꞌa-pianꞌad la kʋ an wadmaan yin la, laꞌam nɛ ala, li sʋm k aba mɔr lan nam tii ba sour ka ba yina ziꞌenɛ nyaꞌ wadmaannib vɔɔtʋgʋn. ba yaꞌ gaŋ pianꞌa-pianꞌad la, o ye sig nɛ ka kɛ o kʋk la zaalim. Pianꞌa-pianꞌad la mɔr nɛ nyaꞌandɔliba ayi (First and Second Deputy Speakers), ba gaŋi di ba wadmaan yi paal pinꞌilʋg wʋsa. Li anɛ tilas ye ba gaŋi ba yi naꞌadɔɔd kɔnꞌɔb-kɔnꞌɔb la wʋsa ni. Pianꞌa-pianꞌad nananna nwa anɛ Alban Kingsfort Sumani Bagbin[2]
- Pianꞌa-pianꞌad nyaꞌandɔl yiiga sɔb
Pianꞌa-pianꞌad la yaꞌ kai, nyaꞌandɔl kaŋa gɔtti ba sɔnsʋg yɛla. Nananna nwa sɔb la anɛ Joseph Osei Owusu, an New Patrotic Party (NPP) nid la.
- Nyaꞌandɔla ayi sɔb
Onŋa sɔb tʋʋm anɛ o gɔs ka ba zinꞌinɛ sɔns kpɛma ayi la wʋsa yaꞌ kai. Nananna nwa, nyaꞌandɔl kan anɛ Andrew Amoako Asiamah, onɛ an a sʋꞌʋ m mɛŋ wadmaan.
- Naꞌadɔyalʋŋ la kpɛɛm
Naꞌadɔyalʋŋ kpɛɛm la yit nɛ naꞌadɔɔg kanɛ ka mɔr wadmaannib bɛdigʋ gati li taaba la. Ka gaŋ o nyaꞌandɔl nɛ naꞌadɔɔg la kpɛɛm an majority chief whip onɛ aan o sʋŋid la. Bama an naꞌadɔyalʋŋ kpɛm, yin la. Nananna nwa, naꞌadɔyalʋg la kpɛɛm anɛ Osei Kyei-Menseh Bonsu an NPP nid la.
- Naꞌadɔyalʋŋ kpɛɛm nyaꞌandɔl
Naꞌadɔyalʋŋ kpɛɛm nyaꞌandɔl nɛ chief whip tʋm nɛ sʋŋid kpɛɛm la. Bama laꞌasi an naꞌadɔyalʋŋ la kpɛɛmnam wadmaannib yin la. Nananna nwa, naꞌadɔyalʋŋ kpɛɛm nyaꞌandɔl anɛ Alexander-Afenyo Markin an NPP nid la.
- Naꞌadɔbil kpɛɛm
Naꞌadɔbil kpɛɛm la gaŋidi yit nɛ naꞌadɔɔg kanɛ dɔl naꞌadɔyalʋŋ la nyaꞌaŋ nɛ wadmaannam. O mɛ mɔr nyaꞌandɔl nɛ chief whip banɛ sʋŋid o. bama laꞌasi an naꞌadɔbil la kpɛɛmnam. Nananna nwa, naꞌadɔbil kpɛɛm anɛ Cassiel Ato-Baah Forson an NDC nid la.
- Naꞌadɔbil kpɛɛm nyaꞌandɔl
Naꞌadɔbil kpɛɛm nyaꞌandɔl nɛ chief whip sʋŋid kpɛɛm la, banɛ laꞌasi an naꞌadɔbil la kpɛm. nananna nwa, naꞌadɔbil kpɛɛm nyaꞌandɔl anɛ James Klutse Avedzi an NDC nid la.
2008 vɔɔtʋg
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Main article: Ghanaian parliamentary elections, 2008
Wadmaannib la 2018 Ghanaian new regions referendum
| Region | NPP | NDC | PNC | CPP | Ind. | Total |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ahafo | 4 | 2 | - | - | - | 6 |
| Ashanti | 44 | 3 | - | - | - | 47 |
| Bono | 11 | 1 | - | - | - | 12 |
| Bono East | 5 | 6 | - | - | - | 11 |
| Central | 19 | 4 | - | - | - | 23 |
| Eastern | 28 | 5 | - | - | - | 33 |
| Greater Accra | 21 | 13 | - | - | - | 34 |
| Northern | 9 | 9 | - | - | - | 18 |
| North East | 3 | 3 | - | - | - | 6 |
| Oti | 1 | 7 | - | - | - | 8 |
| Savannah | 1 | 6 | - | - | - | 88 |
| Upper East | 3 | 12 | - | - | - | 15 |
| Upper Wast | 5 | 6 | - | - | - | 11 |
| Volta | - | 18 | - | - | - | 18 |
| Western | 13 | 4 | - | - | - | 17 |
| Total | 169 | 106 | 0 | 0 | 0 | 275 |
Wadmaannib yin la laꞌasʋgnam
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Sapal nwadig 2020 yʋʋm la ni, wadmaannib yir la da mɔr la'asʋgnam kɔn'ɔb-kɔn'ɔb zin'is piinɛ anaasi nɛ la'asʋgnam buudi-buudi piinɛ ayuobʋ kanɛ ka ba gap. Ba mɛ lɛn mɔr ad hoc committee[3] yinne.
Standing committees la'asʋgnam:
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Appoinments, Business, Committee of Selection, Finance, Gender and Children, Government Assurance,, House, Judiciary, Members Holding Office. of Profit, Privileges Public Accounts, Special Budget, Standing Orders, Subsidiary Legislation
Select committees la'asʋgnam:
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Communication Constitutional, Legal and Parliamentary Affairs, Defence and Interior, Education, Employment, Social Welfare and State Enterprises, Environment, Science and Technology, Food Agriculture and Cocoa Affairs, Foreign Affairs, Lands and Forestry, Local Government and Rural Development, Mines and Energy, Roads and Transport, Standing Orders, Trade Industry and Tourism, Works and Housing, Youth Sports and Culture
Ad-hoc committee la'asʋg:
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Poverty Reduction Strategy Committee
National Assembly/Parliament Pian'a-pian'ad kʋda, Past Speamers
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Nain article: Speaker of Parliament of Ghana
Gold Coast (1951-1957)
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Speaker of the Legislative Assembly and National Assembly in 1957
| Name | Took office | Left office | Notes |
|---|---|---|---|
| Emmanuel Charles Quist | March 1951 | December 1957 |
Commonwealth temis banɛ sʋ'ʋgʋ ba mɛŋ (1957-1960) /Republic Yiiga (1960-1966)
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]National Assembly la pian'a-pian'adib
| Name | Tookoffice | Left office | Notes |
|---|---|---|---|
| Augustus
Molade Akiwumi |
February
1958 |
June 1960 | [6] |
| Joseph
Richard Asiedu |
July 1960 | June 1965 | [6] |
| Kofi Asante
Ofoti-Atta |
10 June
1965 |
24 February
1966 |
[6] |
Republic ayi ni (1969-1972)
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]National Assembly la Pian'a-pian'ad
| Name | Took office | Left office | Notes |
|---|---|---|---|
| Nii Amaa
Ollennu |
October
1969 |
13 January
1972 |
[6] |
Republic Atan ni (1979-1981)
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]National Assembly la Pian'a-pian'ad
| Name | Took office | Left office | Notes |
|---|---|---|---|
| Jacon
Hackenbug Griffiths- Randolph |
24
September 1979 |
31
December 1981 |
[6] |
Republic Anaasi ni (1992-present)
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Wadmaannib yir la Pian'a-pian'ad
| Name | Took office | Left office | Notes |
|---|---|---|---|
| Daniel Francis Annan | 7January 1993 | 6 January 2001 | [6] |
| Peter Ala Adjetey | 7 January 2001 | 6 January 2005 | [6] |
| Ebenezer Sekyi Hughes | 7 January 2005 | 6 January 2009 | [6] |
| Joyce Adeline Bamford-Addo | 7 January 2009 | 6 January 2013 | [6] |
| Edward Adjaho | 7 January 2013 | 6 January 2017 | [6] |
| Aaron Mike Okuaye | 7 January 2017 | 6 January 2021 | [6] |
| Alban Sumani Bagbin | 7 January 2021 | Incumbent | [4] |
Wadmaannib
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]- Ti na nyɛ wadmaannib la kpɛla, List of MPs elected in the 2020 Ghanaian general election.
Tiasʋg naam wamaannib yin la yʋʋm banɛ gaad la. Wadmaannib la da anɛ 140 wadmaannib ya ayi nɛ atan' ni la.
- 2nd Republic parliament 1969-1972
- 3rd Republic parliament 1972-1981
Wadmaannib yir anaasi ni nwa, wadmaannib la kal da nɔbigi paanɛ 200 ka yʋʋn ti paae 275. Republic anaasi, Fourth Republic la yʋʋn mɔr nɛ wadmaannib ya anii. Ban an si'm la bɛ tingir la.
- 1st parliament 1993-1997
- 2nd parliament 1997-2001
- 3rd parliament 2001-2005
- 4th parliament 2005-2009
- 5th parliament 2009-2013
- 6th parliament 2013 2017
- 7th parliament 2017-2012
- 8th parliament 2021-ti paae saŋkaŋa nwa.
Wadmaannib sʋ'ʋlimnam
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Main article: Ghana parliamentary constituencies
Gɔsim nɛ' mɛn
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]- Speaker of the Parliament of Ghana
- Ghana
- Hostory of Ghana
- Legislative Branch
- List of National Legislatures
- List of Ghana Parliament Constituencies