Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Parliament of ghana

Di yinɛ Wikipiidia
Parliament of Ghana
unicameral legislature
Native labelParliament of Ghana Dɛmisim gbɛlima
Position held by head of the organizationSpeaker of Parliament Dɛmisim gbɛlima
CountryGhana Dɛmisim gbɛlima
Coordinate location5°33′24″N 0°11′24″W Dɛmisim gbɛlima
Member ofAfrican Parliamentary Union Dɛmisim gbɛlima
Applies to jurisdictionGhana Dɛmisim gbɛlima
Headquarters locationOsu Dɛmisim gbɛlima
Official websitehttp://www.parliament.gh Dɛmisim gbɛlima
Map

Parliament of Ghana anɛ wada maalʋg lʋgʋr, legis lative body kanɛ bɛ Ghana Gɔbina, Government of Ghana ni.

Wadmaan-nam da pinil Ghana nɛ 1850, saŋ kanɛ ka teŋgbaʋŋ la da an British colony ka li yʋʋr da buon ye Gold Coast. Lʋgʋr la da buon ye Legislative Council la da anɛ li saan, ka gɔbina zugraan, Governor lɛɛ da mɔr iku nɛ paŋ wʋsa. Tiasig da naam 1916 nɛ 1925 yʋʋma la ni, amaa gɔbina zugraan la iku la da tʋm nɛ luos wʋsa ni. Ba da ziel wada, constitution paal kanɛ da tis sour ye onɛ ka Legislative Council nida, unofficial member tuoe lieb gɔbina zugraan ka zugraan kanɛ zin la kʋ an ex officio zugraan lʋgʋr la ni. Malʋŋ kaŋa nwa da tʋm nɛ ti keŋ paae 1951 yʋʋm la ni, saŋ kanɛ ka ti wada maalʋg lʋgʋr, Legislature la da gaŋi li yiiga piana-pianad,Speaker- Sir Emmanuel Charles Quist.

1951 yʋʋm la da an yiiga yʋʋm kanɛ k aba da maal universal suffrage vɔɔtʋg. Convention People's Party (CPP) la da naam 1949 yʋʋm la ka Kwame Nkrumah da aan ba tuon-gat la da di yaan vɔɔtʋg, the election la ni. Naadɔɔg kanɛ mɛ da an United Gold Coast Convention ka (UGCC) ka J. B. Danquah da aan ba toungat la da lu vɔɔtʋg la ni nɛ ka li nidib la da widigi, Nkrumah kanɛ ka ba da yɔɔ o sariga ni 1950 yʋʋm la subvention yɛla,piniligin la yiib nyaaŋ, ka ba da gaŋ o ko an Government Business kpɛɛm, ka da ti lieb teŋgbaʋŋ la yiiga Prime Minister yʋʋm kanɛ da dɔl la.

Legislative Assembly elections kanɛ da naam 1954 yʋʋm la da anɛ yaan yaasi ti CPP. Ka paati la da di kʋgʋs 71 yi kʋgʋs 104. Li da lɛn dinɛ kʋgʋs 71 yi kʋgʋs 104 1956 Legislative Assembly elections la ni. Ba da tiaki pʋd Gold Coast nɛ Ghana ka bas sour ka li sʋʋgi li mɛŋ Donwalig nwadig daba ayuobʋ daar,1957 yʋʋm la ni, ka British naab kpɛlim an teŋ la zugraan. Ba da pʋt Legislative Assembly ye National Assembly.

Ban da siak ye Republican constitution paal zien la, Ghana da kpɛn gbana nii yʋʋn lieb Republic Morug nwadig dabsir yinne, 1960 yʋʋm la ni ka Kwame Nkrumah an gɔbina zugraan, President. Plebiscite la da lieb tʋʋm paali yi nidib la saan k aba da tʋgʋs Nationa Assembly la yʋʋma anu yaas. Ba da vɔt ya, referendum ye ba gbanae ye naadɔɔg yinne, one-party state maaa na bɛ 1964 yʋʋm la ni. Dinzugɔ, CPP naan-yaadib maaa da zien National Assembly Election, vɔɔtʋg la 1965 yʋʋm la ni. Fuut dim la da kadi Nkrumah yis 1966 yʋʋm la ni ka kad naadɔɔddi naamʋg ka widig National Assembly la.

Teŋgbaʋŋ la da lɛb nɛ civilian rule 1969 yʋʋm la ni. Vɔɔtʋg, Elections da naam Motul nwadig 29, yʋʋm kan ni nɔɔ ka Progress Party (PP) la di yaan nɛ Kofi Abrefa Busia, kan k aba di 105 yi National Assembly 140 kʋgʋs la ni. O da zinin Prime Minister kʋk la zug nɛ Senlʋŋ nwadig,3 daar 1969 yʋʋm la ni. Fuut dim la da kadi o gɔbina la yis coup ni 1972 yʋʋm la ni.

Third Republic, Republic atan ni la da zaŋ nɛ 1979 ti paae1981, paati kanɛ da zuoe National Assembly la ni da anɛ People's National Party (PNP), nɛ Hilla Limann kanɛ da di kʋgʋs 71 yi kʋgʋs 104 vɔɔtʋg, elections kanɛ da naam Sigir nwadig 18, 1979 yʋʋm la ni. Fuut dim daamʋg 1981 yʋʋm la nyaaŋaa, ba da kat gɔbina lʋga wʋsa nɛ naadɔɔd malima bas nɛ, ka kadi ba bɛllim. International Criminal Court (ICC) Zugraan, judge Piotr Hofmanski buol wadmaannib zugraan,Rt Hon. Alban S.K. Bagbin o offis ni Accra.[1]

Wadmaannib yir kanɛ paasa anaasi, Parliament of the Fourth Republic

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Yʋʋm piinɛ yinne nyaaŋ fuut dim la da zanl teŋgbaʋŋ la, ba da ziel wada paal 1992 referendum. Presidential elections da naam Sapal nwadig la ni ka Jerry Rawlings, 1981yʋʋm ka da ti lieb fuut dim gɔbina Zugraan. Naadɔɔg kanɛ da lu la da pʋ siakɛ ka da zanas, boycotted December parliamentary elections la. Ka lin zugɔɔ Rawlings National Democratic Congress (NDC) da di kʋgʋs 189 yi kʋgʋs 200 wadmaannib yin la.

Naadɔɔd wʋsa da paas 1996 parliamentary elections la ni. NDC da di 133 yi kʋgʋs 200, ka New Patrotic Party (NPP) kanɛ zuoe gaad naadɔɔ banɛ kpɛlim la di kʋgʋs 60. Naadɔ bibisa ayi da da kʋgʋs banɛ da kpɛlim la.

2000 elections la da pɛɛl nini hali bɔzugɔ, wada kanɛpʋ dɔlis sour da gu President Rawlings kʋ pʋ nya vɔɔtʋg laa. Zugraannam vɔɔtʋg, presidential poll la ni, John Kufour, NPP naanyaad la da lɔb NDC naanyaad Jonh Atta Mills run-off vɔɔtʋgin. Kʋgʋs 200 bɛ wadmaannib yin laa, NPP da di kʋgʋs 100, ka NDC dɔlis nɛ 92. Paati bibis nɛ a sʋʋ m mɛŋ paati dim zaŋ kʋgʋs banɛ kpɛlim la.

Kufour da lɛn di yaan re-elected ni 2004 yʋʋm la ni ka New Patrotic Party (NPP) da di kʋgʋs 128 yi kʋgʋs 230 pʋʋgʋn wadmaannib vɔɔtʋg, parliamentary elections la ni. Paati kanɛ dɔl nyaaŋ, National Democratic Congress (NDC) di kʋgʋs 94, ka paati nama ayi sieba – People's National Convention (PNC) la nɛ Convention People's Party (CPP) – di kʋgʋsa anaasi nɛ atan. A sʋʋ m mɛŋ na'anya'adib Independent candidates da zaŋ kʋgʋs banɛ da kpɛlim la.

Naadɔɔg kanɛ da zuoe bɛɛ, (or first past the post) voting system da tʋm Ghana wadmaannib vɔɔtʋg la ni 2012 vɔɔtʋg la ni sa paae nananna, teŋgbaʋŋ la pʋdig nɛ sʋʋlim constituencies nam yin yin kɔbʋs yi nɛ pisyɔpɔi nɛ anu-275. Wadmaannib la tʋm nɛ yʋʋma anaasi bɛn.

  • Piana-pianad

Piana-pianad la gɔsid yir la yɛla, ka gɔsid kɛ ka tʋʋma dɔl nɛ yir la wada an siem. Vɔɔtʋg ya naami gaad, naadɔɔg ka nɛ zuoe la gbanad nɛ, nɛ naadɔɔd banɛ kpɛlim la gaŋ piana-pianad. Piana-pianad la kʋ an wadmaan yin la, laam nɛ ala, li sʋm k aba mɔr lan nam tii ba sour ka ba yina zienɛ nya wadmaannib vɔɔtʋgʋn. ba ya gaŋ piana-pianad la, o ye sig nɛ ka kɛ o kʋk la zaalim. Piana-pianad la mɔr nɛ nyaandɔliba ayi (First and Second Deputy Speakers), ba gaŋi di ba wadmaan yi paal pinilʋg wʋsa. Li anɛ tilas ye ba gaŋi ba yi naadɔɔd kɔnɔb-kɔnɔb la wʋsa ni. Piana-pianad nananna nwa anɛ Alban Kingsfort Sumani Bagbin[2]

  • Piana-pianad nyaandɔl yiiga sɔb

Piana-pianad la ya kai, nyaandɔl kaŋa gɔtti ba sɔnsʋg yɛla. Nananna nwa sɔb la anɛ Joseph Osei Owusu, an New Patrotic Party (NPP) nid la.

  • Nyaandɔla ayi sɔb

Onŋa sɔb tʋʋm anɛ o gɔs ka ba zininɛ sɔns kpɛma ayi la wʋsa ya kai. Nananna nwa, nyaandɔl kan anɛ Andrew Amoako Asiamah, onɛ an a sʋʋ m mɛŋ wadmaan.

  • Naadɔyalʋŋ la kpɛɛm

Naadɔyalʋŋ kpɛɛm la yit nɛ naadɔɔg kanɛ ka mɔr wadmaannib bɛdigʋ gati li taaba la. Ka gaŋ o nyaandɔl nɛ naadɔɔg la kpɛɛm an majority chief whip onɛ aan o sʋŋid la. Bama an naadɔyalʋŋ kpɛm, yin la. Nananna nwa, naadɔyalʋg la kpɛɛm anɛ Osei Kyei-Menseh Bonsu an NPP nid la.

  • Naadɔyalʋŋ kpɛɛm nyaandɔl

Naadɔyalʋŋ kpɛɛm nyaandɔl nɛ chief whip tʋm nɛ sʋŋid kpɛɛm la. Bama laasi an naadɔyalʋŋ la kpɛɛmnam wadmaannib yin la. Nananna nwa, naadɔyalʋŋ kpɛɛm nyaandɔl anɛ Alexander-Afenyo Markin an NPP nid la.

  • Naadɔbil kpɛɛm

Naadɔbil kpɛɛm la gaŋidi yit nɛ naadɔɔg kanɛ dɔl naadɔyalʋŋ la nyaaŋ nɛ wadmaannam. O mɛ mɔr nyaandɔl nɛ chief whip banɛ sʋŋid o. bama laasi an naadɔbil la kpɛɛmnam. Nananna nwa, naadɔbil kpɛɛm anɛ Cassiel Ato-Baah Forson an NDC nid la.

  • Naadɔbil kpɛɛm nyaandɔl

Naadɔbil kpɛɛm nyaandɔl nɛ chief whip sʋŋid kpɛɛm la, banɛ laasi an naadɔbil la kpɛm. nananna nwa, naadɔbil kpɛɛm nyaandɔl anɛ James Klutse Avedzi an NDC nid la.

Main article: Ghanaian parliamentary elections, 2008

Wadmaannib la 2018 Ghanaian new regions referendum

Region NPP NDC PNC CPP Ind. Total
Ahafo 4 2 - - - 6
Ashanti 44 3 - - - 47
Bono 11 1 - - - 12
Bono East 5 6 - - - 11
Central 19 4 - - - 23
Eastern 28 5 - - - 33
Greater Accra 21 13 - - - 34
Northern 9 9 - - - 18
North East 3 3 - - - 6
Oti 1 7 - - - 8
Savannah 1 6 - - - 88
Upper East 3 12 - - - 15
Upper Wast 5 6 - - - 11
Volta - 18 - - - 18
Western 13 4 - - - 17
Total 169 106 0 0 0 275


Wadmaannib yin la laasʋgnam

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Sapal nwadig 2020 yʋʋm la ni, wadmaannib yir la da mɔr la'asʋgnam kɔn'ɔb-kɔn'ɔb zin'is piinɛ anaasi nɛ la'asʋgnam buudi-buudi piinɛ ayuobʋ kanɛ ka ba gap. Ba mɛ lɛn mɔr ad hoc committee[3] yinne.

Standing committees la'asʋgnam:

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Appoinments, Business, Committee of Selection, Finance, Gender and Children, Government Assurance,, House, Judiciary, Members Holding Office. of Profit, Privileges Public Accounts, Special Budget, Standing Orders, Subsidiary Legislation

Select committees la'asʋgnam:

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Communication Constitutional, Legal and Parliamentary Affairs, Defence and Interior, Education, Employment, Social Welfare and State Enterprises, Environment, Science and Technology, Food Agriculture and Cocoa Affairs, Foreign Affairs, Lands and Forestry, Local Government and Rural Development, Mines and Energy, Roads and Transport, Standing Orders, Trade Industry and Tourism, Works and Housing, Youth Sports and Culture

Ad-hoc committee la'asʋg:

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Poverty Reduction Strategy Committee

National Assembly/Parliament Pian'a-pian'ad kʋda, Past Speamers

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Nain article: Speaker of Parliament of Ghana

Speaker of the Legislative Assembly and National Assembly in 1957

Name Took office Left office Notes
Emmanuel Charles Quist March 1951 December 1957

Commonwealth temis banɛ sʋ'ʋgʋ ba mɛŋ (1957-1960) /Republic Yiiga (1960-1966)

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

National Assembly la pian'a-pian'adib

Name Tookoffice Left office Notes
Augustus

Molade Akiwumi

February

1958

June 1960 [6]
Joseph

Richard Asiedu

July 1960 June 1965 [6]
Kofi Asante

Ofoti-Atta

10 June

1965

24 February

1966

[6]

Republic ayi ni (1969-1972)

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

National Assembly la Pian'a-pian'ad

Name Took office Left office Notes
Nii Amaa

Ollennu

October

1969

13 January

1972

[6]

Republic Atan ni (1979-1981)

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

National Assembly la Pian'a-pian'ad

Name Took office Left office Notes
Jacon

Hackenbug Griffiths- Randolph

24

September 1979

31

December 1981

[6]

Republic Anaasi ni (1992-present)

[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]

Wadmaannib yir la Pian'a-pian'ad

Name Took office Left office Notes
Daniel Francis Annan 7January 1993 6 January 2001 [6]
Peter Ala Adjetey 7 January 2001 6 January 2005 [6]
Ebenezer Sekyi Hughes 7 January 2005 6 January 2009 [6]
Joyce Adeline Bamford-Addo 7 January 2009 6 January 2013 [6]
Edward Adjaho 7 January 2013 6 January 2017 [6]
Aaron Mike Okuaye 7 January 2017 6 January 2021 [6]
Alban Sumani Bagbin 7 January 2021 Incumbent [4]
  • Ti na nyɛ wadmaannib la kpɛla, List of MPs elected in the 2020 Ghanaian general election.

Tiasʋg naam wamaannib yin la yʋʋm banɛ gaad la. Wadmaannib la da anɛ 140 wadmaannib ya ayi nɛ atan' ni la.

  • 2nd Republic parliament 1969-1972
  • 3rd Republic parliament 1972-1981

Wadmaannib yir anaasi ni nwa, wadmaannib la kal da nɔbigi paanɛ 200 ka yʋʋn ti paae 275. Republic anaasi, Fourth Republic la yʋʋn mɔr nɛ wadmaannib ya anii. Ban an si'm la bɛ tingir la.

  • 1st parliament 1993-1997
  • 2nd parliament 1997-2001
  • 3rd parliament 2001-2005
  • 4th parliament 2005-2009
  • 5th parliament 2009-2013
  • 6th parliament 2013 2017
  • 7th parliament 2017-2012
  • 8th parliament 2021-ti paae saŋkaŋa nwa.

Main article: Ghana parliamentary constituencies

  • Speaker of the Parliament of Ghana
  • Ghana
  • Hostory of Ghana
  • Legislative Branch
  • List of National Legislatures
  • List of Ghana Parliament Constituencies
  1. https://www.parliament.gh/
  2. https://www.myjoyonline.com/bagbin-elected-speaker-of-parliament/
  3. https://parliament.gh/committees